Loading ...
Sorry, an error occurred while loading the content.

AYAZ İSHAKİ'NİN PİYESLERİNDE KADIN

Expand Messages
  • Saguit KHAIROULLINE
    Sn. Alsu Kamaliyeva nin Ankara daki Ayaz İshaki toplantisinda yaptigi konuşmasinin metnini gönderiyorum. AYAZ İSHAKİ NİN
    Message 1 of 1 , Oct 1, 2004
    • 0 Attachment
      <<sunum Ayaz.doc>>

      Sn. Alsu Kamaliyeva'nin Ankara'daki Ayaz İshaki toplantisinda yaptigi konuşmasinin metnini gönderiyorum.

      AYAZ İSHAKİ'NİN PİYESLERİNDE KADIN

      Dr. Alsu KAMALİEVA

      Değerli konuklar!
      Tatar düşünce ve sanat hayatının en önemli temsilcilerinden Ayaz İshaki'nin ölümünün 50. Yılında, sizlerle birlikte olmaktan mutluyum, gururluyum.
      Sözlerimin başında hepinizi saygı ile selamlıyorum.
      Ayaz İshaki'nin eserlerinde en göze çarpan, en güçlü unsur, kadın konusudur. O, toplum hayatının temelini, gelişmesini ve kurtuluşunu kadınların durumu ile birlikte ele almaktadır. Ona göre insanların ve toplumların hayatında kadın merkez olmalıdır. Geleneksel anlayışa göre erkeğinin gölgesinde sadece çocuk doğuran, ev içinde eğitici, yetiştirici, bir ölçüde düzenleyici rol oynayan kadın, İshaki'ye göre bu dar çerçevenin dışında, toplumda da aynı rolü üstlenir hale getirilmelidir.
      Bu düşünce, Ayaz İshaki ile Tatar edebiyatına girmiş bir anlayış tarzı değildir. İshaki'nin de mensubu bulunduğu Tatar aydınlanma hareketi, kadına önem veren, onu toplum yaşamının her boyutunda ön planda görmeye çalışan bir düşünce yapısına sahiptir. Şu kadarı söylenebilir ki, bu düşünce tarzını, eserlerinde, özellikle de piyeslerinde en geniş şekilde işleyen sanatçı Ayaz İshaki'dir. İshaki, ilk eserlerinden başlayarak kadın konusunu işlemiş, kadın kahramanlar yaratmıştır.
      Ayaz İshaki'nin piyeslerinde kadın konusunu incelemeye başlarken, o günün Tatar toplumunun kadına bakışına kısaca değinmek gerekir. Biraz önce de söylediğimiz gibi, geleneksel anlayışta kadın erkeğin gölgesinde, sadece çocuk doğuran, evde oturan, doğurduğu çocukları yetiştirmeye çalışan ve erkeğine yardımcı olan bir tip olarak karşımıza çıkar. Kadın, toplum hayatında değil de, ev içerisinde olmalıdır. Güçlü bir eğitim alması gerekli değildir. Mahalle hocasından alacağı az bir eğitim, namaz dualarını bilecek kadar dini bilgi ve yemek yapmaya yetecek kadar bir genel kültür kadın için yeterlidir.
      İshaki, eserlerinde bu geleneksel kadın tiplemesine şiddetle karşı çıkar. Ona göre kadın, toplumun en aktif elemanı olarak kabul edilmelidir. Yeni anlayışın kadınla ilgili geleneksel konulara getirdiği tezler, bu eserlerde enine boyuna işlenmiştir. Aile içinde kadın erkek ilişkileri, kadının çocuklar üzerindeki konumu ve dar çerçevede kadın toplum ilişkileri hemen her eserde ele alınmaktadır. Toplumların geleceği olan genç neslin temel eğitimi ve terbiyesini verenlerin analar ve dolayısıyla kadın olduğu özellikle vurgulanmaktadır. Bunun yanında, kadının toplumun geleceği konusundaki etkisi özellikle vurgulanarak, bu konularla ilgili değişik anlayışları temsil eden tiplere, kahramanlara ve karakterlere yer verilmektedir. Yazar, genel olarak geleneksel anlayışın değişmesi gerektiğini piyeslerinde mesaj olarak verir.
      Ayaz İshaki, bununla da yetinmemektedir. Ona göre kadın sadece ev içerisinde değil, toplum içinde de faal ve yönlendirici olmalıdır.
      Başarılı olmuş Batı medeniyatı, kadınla erkeği eşit ve yan yana göstermektedir. Bu anlayışı benimsemeye karar veren Rusya Müslümanları da kadını geleneksel çizgilerden çıkarıp, yeni hayatın her yerine oturtmak zorundaydı. Kadın, sadece eş, ana, ev içinde ve dışında kendisine biçilen rolü oynayan biri değil, daha ileri noktalarda iradesini gösterebilecek geniş hizmet alanları bulunan bir birey olmalıydı. Onun için kadının kendi hayatıyla ilgili özel fikirlerinin olmasını sağlamak düşüncesiyle hareket etmesine imkan vermek, tercihlerini bizzat yapar hale gelmesini sağlamak gerekiyordu. Kadının geleneksel rolünü tam olarak değiştirmek anlayışı ve yeni hayatta erkekle birlikte ona da paralel bir rol sunulması şarttı.
      Ayaz İshaki'nin piyeslerindeki kadın kahramanlar aslında başlı başına inceleme konusu olabilecek geniş bir muhtevaya sahiptir. Kadına çok önem veren ve bir çok piyesini kadınların toplum içerisinde daha etkin bir rol üstlenmesi gerektiği tezi üstüne kuran Ayaz İshaki'nin piyeslerinde tespit ettiğimiz önemli iki kadın tipinden kısaca bahsedelim.
      Bunlardan en önemlisi Muallime piyesine adını veren Fatma öğretmendir.
      Öğretmen Fatma, o güne kadar Tatar edebiyatında hiç rastlanmayan yeni tip olarak karşımıza çıkar. Geleneksel zengin - fakir ikilemi, eski - yeni çatışması gibi sosyal muhtevalı eserlerde kadın hep toplumda benimsenen şekliyle yer bulabilmiştir. Fakat "Muallime" piyesinin kadın kahramanı Fatma öğretmen, genç, yetenekli, aydın ve kültürlü bir tip olarak karşımıza çıkar. Tahsilli, idealist ve tek başına hayatla mücadele etmeyi başarabilmiş bir kişiliktir Fatma öğretmen. O güne kadar yapılamayan işleri yapmaktadır. Tek başına Sibirya'da görev yapmakta, kendisine aşık olan bir erkeği reddedebilmekte ve evlilik konusunda seçici davranabilmektedir. Bunun yanında Fatma öğretmenin fedakârlığı ve sadakati da dikkat çekmektedir. İlk aşkına sadık kalan ve bu aşkı için her türlü fedakârlığı gösterebilen Fatma, tüm imkan ve fırsatlara rağmen aşkına ihanet etmemekte, yapılan teklifleri reddedebilmektedir.
      Piyesin geniş yankı bulmasının sebebi hiç şüphesiz oluşturulan kadın kahramanla ilgili. Fatma, o güne kadar Tatar tiyatrosunda hiç rastlanmayan bir kadın tipidir. Bu tipleme hem eleştirmenlere, hem izleyicilere ve hem de o günkü Tatar toplumuna çok farklı gelmiş ve Tatar tiyatrosuna yeni bir ufuk açmıştır.
      Değerli dinleyiciler!
      Ayaz İshaki'nin eserlerinde karşımıza çıkan en ünlü kadın kahramanlardan birisi de Züleyha'dır.
      Züleyha için Ayaz İshaki'nin piyeslerinde yarattığı en ilginç kadın tipi demek doğru olacaktır. Tatar kadın yazarlarından Medine Sali Ahmet, Züleyha'yı "Tatar edebiyatının en dramatik kahramanı" olarak değerlendirir.
      Gerek eserin dramatik yapısı, gerekse parmak bastığı sosyal yara sebebiyle "Züleyha" piyesi ve bu piyese adını veren kadın kahraman Züleyha, yıllar boyu Tatar toplumunda bayraklaşmış ve efsanevî bir hüviyet kazanmıştır.
      Eserde Züleyha, kocası Selimcan ve babası İmadi olmak üzere Tatar erkeklerinden daha güçlü, daha direnişçi ve daha inançlı bir kadın şahsiyet bularak sunulmaktadır. Bu yönüyle de idealize edilmiş ve Ayaz İshaki'nin sosyal temeline oturttuğu kadın tiplemesine uygun olarak yaratılmış bir kadın olarak gözlenmektedir.
      Değerli katılımcılar!
      Ayaz İshaki'nin piyeslerinde kadınların başlı başına sosyal bir konu olarak karşımıza çıktığı ve oldukça geniş boyutlarda ele alındığı gözlenmektedir. Bizim bu noktada sorgulamak istediğimiz İshaki'nin piyeslerinde hangi özelliklere sahip bir kadın modelini benimsediği ve topluma empoze etmeye çalıştığıdır.
      Ayaz İshaki'nin yarattığı kadın tiplerine ve piyeslerinde kadınlara yönelik verdiği mesajlara bakarak onun idealindeki kadın tipinde ortaya koyduğu özellikleri şöyle sıralamak mümkündür:
      a) Fedakar
      b) Sabırlı
      c) Mücadeleci
      d) Okumuş
      e) Okumamış olsa bile kültürlü
      f) Geleneksel değerlere sahip
      g) Toplum hayatına bir şekilde girebilen(çalışan ve çalışmasa bile kültürlü ve birikim ile toplumda saygınlığı olan)
      h) Her zaman eşinin yanında yer alan ve onu destekleyen
      kadın tiplerinin ön plana çıktığı görülür.
      İshaki'nin piyeslerinde kadın merkezli olan ve kadınlara yönelik en önemli mesajları olan iki piyesi başta da belirttiğimiz gibi, "Züleyha" ve "Muallime"dir.
      İshaki, toplumun aydınlanması için kadınlara çok büyük sorumluluk ve görev düştüğünün farkındadır. O, kadınların toplum hayatında daha ön plana çıkması gerektiğini savunur.
      Toplumun geleceği olan çocukların yetişmesinde birinci sorumluluğun kadında olduğunu gözleyen İshaki, kadınların mümkünse tahsilli, değilse en azından gelenek ve görenekleri çok iyi bilen, kültürlü ve milli şuura sahip olmaları görüşündedir. Bu sağlandığı takdirde yetişen çocukların aynı birikimle gelişeceğinin farkındadır.
      İshaki, Tatar kadınının fedakar ve sabırlı olduğunun bilincindedir. Bu yönleriyle onların gerek evlilik yaşamında, gerekse toplum yaşamında büyük sorumluluğa sahip olduğunu ve isterlerse çok önemli işler yapabileceklerini savunur. Onun için de kadın toplum yaşamında ve ev içerisinde daha ön planda olmalıdır.
      İshaki, geleneksel bir takım yatırımları olumsuz bulurken bazılarını da olumlu olarak değerlendirir. Mesela, kadınların zorla evlendirmelerine karşıdır. Ona göre kızlar, beğendikleri erkekle kısa bir flört dönemi yaşadıktan sonra kendi istekleriyle evlenmelidir.
      Evlilikte sosyal statü farkı önemli değildir. Önemli olan iki gencin birbirlerini sevmesi ve anlaşabilmesidir. Bunun için de toplum içerisinde yaygın olan çok evliliğe, zengin fakir ayırımına ve kızın evleneceği erkeğin ailesi tarafından belirlenmesine karşı çıkar.
      Kadının evinde oturup kısmetini beklemesi de Ayaz İshaki'nin hoşuna gitmeyen bir davranış tarzıdır. İshaki, kadının beğendiği erkeğe ulaşabilmek için mücadele etmesini, girişimlerde bulunmasını ister ve piyeslerinde bu özellikte kadın tipleri yaratır.
      Aynı şekilde kadının toplum içerisinde daha aktif görevler üstlenmesi gerektiğini savunan yazar, bunun için onların mücadele etmekten kaçınmaması gerektiğini savunur.
      Tüm bunların ışığında Ayaz İshaki'nin "toplumun temeli kadındır" düşüncesinde olduğunu ve kadının her alanda toplumda aktif görev alması gerektiği inancında olduğunu söylemek gerekir. İshaki, kadın erkek ilişkilerinde, aile yaşamında ve toplum ortamında kadının çok daha ön planda olması gerektiğini piyeslerinde ana tema olarak işler.
      Tatar kadınını bu kadar iyi tanıyan, tanıtan ve çağdaş bir anlayışla geleneksel değerleri birleştirerek modern şekilde yorumlayan büyük sanatkarımızı bir kez daha, rahmetle anıyor, saygılar sunuyorum.








      KAYNAKÇA
      1. ABDULLİNA, D. "Camal Velidi hem Gayaz İshakıy". Şehri Kazan. 1993, 3 mart.
      2. Abdurrahman KERAM: "Şark Klubında Teatr ve Muzıka Mevsiminin Yeküni", Ang, (1 Haziran 1913)
      3. AHMADULLIN, A. "Osnovopolojnik tatarskoy dramaturgii". Kommunist Tatarii. No 1.1979.
      4. AHMADULLİN, A. Gorizontı tatarskoy dramaturgii: Tat. k. izd-vo, 1980.
      5. AİTOV, Lokman: "Artistnınn Tormış yulı", Kazan utları, 1966, s.76
      6. AKIŞ, Ali. "İdil-Ural Dâvası ve Sovyet Emperyalizmi", Ankara, 1963.
      7. EHMEDİYEV, Şehit: "Yeşe, Zübeyde, Yeşim Min!", Ang, (2 Aralık 1914)
      8. EHMEDULLIN, A. Döreslekke ireşü yolunda. Kazan. Tat. kit. neşr, 1995.
      9. EHMEDULLİN, A. Sehne Edebiyatı hem tormış. Kazan: Tat. kit. neşr, 1980.
      10. EHMEDULLİN, Azat. "Gayaz İshakıy hem tatar dramaturgiyesi". Miras, No 1 - 2 (1995), 57 - 65.
      11. EŞREFCANO V, H. Yazucı hem tarih. Kazan utları. No 12.1996.
      12. FUKS, Karl. Kazanskiye tatarı. Reprint No yevosproizvedeniye. Kazan, 1991.
      13. GALİMULLİN, Fuat. "Halıkka kaytu". Miras. No 6. (1992), 38 - 44.
      14. GALİULLİN, T. Edebi tankıyt mekalelere. Kazan: Tat. kit. neşr., 1972.
      15. GALİULLİN, T. Yıllar yolga çakıra. Kazan: Tat. kit. neşr, 1975.
      16. GAYNANO VA, Lena. "Zarığıp kötken miras". Tatarstan yeşleri. (1989, 4 No yabr).
      17. GAYNANO VA, Lena. "Züleyha". Şehri Kazan. 1993, 24 fevral.
      18. GAYNULLİN, M. Tatar Edebiyatiı. Kazan: Tatknigosizdat. 1947.
      19. HESENOV, A. "Olıg şahıs tugrı ul". (Kürenekle edip G. İshakıy tormışınnan) Zaman sulışı, (1994, 8 oktyabr).
      20. HESENOV, M. "Tatar edebiyatı tarihın öyrenüneng kayber metodologik meseleri" Kazan utları, No 1, (1992), 140 - 151.
      21. HEYRULLİNA, İ. Ozak yıllar onatıp torgan öçen kiçer, bezne, İshakıy. İSHAKIY, G. Zöleyha. "Şerık" basmahanese, 1918.
      22. İSHAKIY, G. "Zöleyha" .Drama. Miras. No 8, (1998), 20 - 70.
      23. İSHAKIY, G. Üç hatın bilen tormış. Dpama. Kazan, 1900.
      24. İSHAKIY, G."Mügallime" Miras. No 1, (1988), 30 - 76.
      25. İSHAKIY, G.Öç hatın berlen tormış. Mökaddem ( Pinega, may , 1908 yıl), Miras. No 7 - 8, (1996), 77.
      26. KAMALİEVA, Alsu. Ayza İshaki'nin piyeslerinde sosyal ve ciyasi konular, doktora tezi, Ankara, 1999
      27. KERAM, Abdurrahman: "Tatarça Teatr "Yeşler", Koyaş, (4 Şubat 1914)
      28. 4, 1993.
      29. MEHMÜTOV, Henüz. "Gayaz İshakinin icatın barlaganda", Miras, No 1, (1991), 37 - 38.
      30. MEHMÜTOV, Henüz. "İshakıy ezlerinnen" Miras, No 2, (1997) 149 -157, No 3 (1997), 154 - 158.
      31. MÖHETDİNİYE, E. "Kem ul mögallime Fatıyma"? Ang. No 23, 1914, 417 - 420.
      32. NURULLİN, İ. "Tatar megrifetçelege hem ceditçelek dip yörtelgen küreneşke karata". Kazan utları. No 9, No 11, 1988, 175 183.
      33. NURULLİN, İ. Gayaz İshakı. (Edipneng tormış yulı hem icat eşçenlegene kıskaca ber küzetü ),Gayaz İshakıy. Zindan. Saylanma proza hem sehne eserlere. Kazan: Tat. kit. neşr., (1991), SİBGATULLİNA, E. "Gayaz İshakıy piyısaları". Sotsialistik Tatarstan (1990, 13 May).
      34. Yaktı yul ("Zöleyha" dramasınıng Esterhan. Tatar teatrında kuyıluı ungayınnan) Köç (1919, 7 iyul).
      35. SALİ AHMET, Medine "Ayaz ishaki'nin eserlerinde Türk Tatar kadını", Milli Bayrak gazetesi, Sayı 64-14, Yıl 1937, Mukden.
    Your message has been successfully submitted and would be delivered to recipients shortly.