Loading ...
Sorry, an error occurred while loading the content.
 

Fuad Tuktarov

Expand Messages
  • iklil Kurban
    ANKARA’DA VEFAT EDEN ve UNUTULAN BİR TATAR AYDINI: FUAD TUKTAROV (Tarih ve Toplum, aylık
    Message 1 of 2 , Feb 29, 2008

      ANKARA’DA VEFAT EDEN ve UNUTULAN BÝR TATAR AYDINI:

                                                              FUAD TUKTAROV
       
      (Tarih ve Toplum, aylýk ansiklopedik dergi, Ocak 2001, cilt 35, sayý: 205, ÝLETÝÞÝM YAYINLARI’nda basýlmýþ bu yazýmý, Fuad Tuktarov’un ölümünün 70. yýlý dolayýsýyla tekrar yayýnlýyorum)
       
               Rus-Japon Savaþý(1904-1905) ve bu savaþý takip eden Rus Devrimi(1905), Rus mahkumu Türki halklarda heyecan ve ümit uyandýrmýþtý. Çünkü Rusya’nýn Asyalý bir küçük devlete yenik düþmesi, Rusya’nýn karþý koyulamayacak derecede güçlü bir kuvvet olmadýðýný kanýtlamýþtý. Ýþte bu ümit dolu günlerde, Tatar sosyalist devriminin lideri Gayaz Ýshakýy (1878-1954) þöyle sesleniyordu: “Tatarlar uzun yýllar Rus boyunduruðu altýnda kalmalarýna raðmen, önceki büyüklüklerini geri alma ümitlerini kaybetmemiþlerdir. Þüphe yok ki, ilk fýrsatta baðýmsýzlýklarýný ele geçirir ve çabucak burada tertip ve yasalarýný yerleþtirirler. Baþka halklar ile beraber Moskova boyunduruðundan kurtulup, geliþme-özgürlük yolundan
      giderler; “Eðer Büyük Fransýz Devrimi Batý Avrupa halklarýna ulusal kurtuluþ getirmiþse, Rusya Devrimi de Doðu Avrupa halklarýna kurtuluþ getirecektir.”
               Ýþte bu yazý, Türkiye’de çok iyi tanýnan, mezarý Ýstanbul Edirne Kapý’da bulunan Gayaz Ýshakýy’nýn yakýn ülkü arkadaþý olup da, çoktandýr unutulmuþ Fuad Tuktarov hakkýndadýr. Mehmutfuad Fasahoðlu Tuktarov, XX.yüzyýlýn baþlarýnda yaþamýþ her aydýn Tatar için tanýnmýþ bir addýr. O, Tatar ulusal hareketinin seçkin bir þahsiyeti ve Gayaz Ýshakýy’nin çocukluðundan baþlayarak dostu ve ülkü arkadaþýdýr. Fakat ne yazýk ki, bu kabiliyetli kiþiye, Tatar tarihinde ve edebiyatýnda birkaç 10 yýllar boyunca, 1918-1919 yýllarýna özgü olan, Ravza Çanýþéva’nýn haini ve Mullanur Vahitov’un dolaylý öldürücüsü denilen, bir suçlama, bir kara leke yakýþtýrýla gelmiþtir. O yurt dýþýna gittikten sonra da, her yurt dýþýna gitmek zorunda kalanlara basýlan casus damgasý ona da basýlmýþtýr. Sovyet edebiyatýndaki Tuktarov’a yönelik suçlamanýn en çarpýcý örneðini 1930 yýlýnda yazýlmýþ Mecit Gafuri’nin “Zehirli Hayaller” adlý þiirinde buluyoruz. Bu þiirde, Ýshakýy ile Fuad, “Sahibine yaranabilmek için Sovyet devletine karþý havlayan çifte köpek” e benzetilmiþtir.
               Tuktarov’u hain ve dolaylý katil olarak suçlamanýn hiçbir geçerli kanýtý yoktur. Ulusal
      hareketin farklý iki yolu ile giden bu iki þahsiyetin(Tuktarov ve Vahitov), basýnda ve sözlü olarak birbirine sert çýkýþ yaptýklarý bir gerçektir. Örneðin, kasým 1917 yýlýnda MullanurVahitov “Ýniþli Yokuþlu Yol” denilen yazýsýnda: “Düþman uyumuyor . Tuktarov ve K.
      Müslüman Sosyalist Komitesi’ne karþý devamlý savaþ halindedir. Birkaç sümüklü çocuðu kendilerine yaver yaparak, omuzlarýna eskimiþ ulusçu giysilerini örtüp, soytarý Fuad harekete geçmiþtir. Ýþte gördünüz mü  O, bataklýk Bulak ve kasvetli Kaban Gölü yarýnda geziniyor, zenginlerini Sovyetlere karþý savaþa çaðýrýyor ... Tuktarov dört dönüyor, Tuktarov koþuyor, Tuktarov nedir mýrýldanýyor ... O bütün kavþaklarda, bütün çatýlardan, bütün kapýlardan sosyalistlere homurdanýyor ... Fuad’ýn kutsal emeli Anayasa Meclisine girmektir”
      diyor.
               Þubat Devrimi’nden sonra böyle çekiþmeler gayet doðaldý. Tuktarov da kendine yönelik eleþtirilere sert çýkmýþtýr, o zaman bu da gayet doðaldý. Fakat bu iki siyasi þahsiyetin amaçlarý ayný idi- Çar’ý devirmek.
               Fuad Tuktarov 5.02.1880 tarihinde Kazan vilayeti Çistay kazasý Eski Elmet volostu Kulbayévo-Murasa köyünde çiftçi ailesinde dünyaya gelir. Babasý tanýnmýþ Tatar teoloðu Molla Fasah-haci, annesi 15 yaþýndaki Meftuha’dýr.
               Fuat Çistay medresesini bitirdikten sonra bilimini yükseltmek amacýyla Kazan Tatar Öðretmen Okulu’na girer. 1876 yýlýnda açýlan bu okulun amacý Tatarlardan Rus sýnýflarý için öðretmen hazýrlamaktý. Bu okul Tatar ulusal þuurunun geliþmesinde önemli rol oynayarak, Tatar ulusal yaþamýnda birçok ünlü kiþileri doðurmuþtur: Mirseyit Sultangaliyév, Sadri Maksudi, Gayaz Ýshakýy, Hüseyin Yamaþév, Þ. Muhamediyarov, Térégulovlar, Tokumbetovlar, Akçurinler  ve baþkalarý gibi. Gayaz Ýshakýy ve Tuktarov bu okulda tanýþýp dostlaþýrlar. Uzun yýllar devam edecek olan ortak iþte dost ve yoldaþ olarak kalýrlar. Bu iki zatý birleþtiren birçok ortaklýklar vardý: Ýkisinin de babalarý molla idi; hemþehridir; ikisi de Çistay medresesinde okumuþtur; ikisi de hemen hemen ayný yaþtadýr; Ýshakýy sadece iki yaþ büyüktür; Öðretmen Okulu’nda kader onlarý yine bir araya getirmiþtir; Onlarýn dünya görüþlerinde de ortaklýklar çoktur.
               Yukarýda adý geçen öðretmen okulunda 1901’de gençlerin “Þekirtlik Derneði”  kurulup, bu dernek ligal olmayan “Terekki” gazetesini çýkarýr. Ýshakýy okuldan ayrýldýktan sonra bu derneðin yönetimini Tuktarov üstlenir. 1905 Devrimi’nden sonra, bu okuldan mezun olan Ýshakýy, Tuktarov, Yamaþév, Muhamediyarov ve baþkalarý Kazan’da “Tan” gazetesini çýkarýrlar. Bunlarýn fikirleri ESER (Rusya Sosyalist Devrimci )’lerin fikirlerine yakýn olup, onlara “Tancýlar” demiþlerdir. Onlar Müslümanlarýn en radikalleri olmuþ. Ýþte o 1905 yýlýnda Tancýlar, Nijni Novgorod þehrinde toplanýp, Birinci Bütün Rusya Müslümanlarý Kurultayý’na katýlma giriþiminde bulunmuþ; kurultay 10 aðustos günü Gustav Struve gemisinde açýlýrken, Tancýlar muþla arkadan gelerek kurultaya girmeyi baþarmýþ; fakat kurultaydaki büyükler onlarý hoþ karþýlamamýþlar. Bu “Tancýlar” Ýdil boyundaki Tatar öðrenciler arasýnda “Birlik” adlý teþkilat kurmuþlar; bu teþkilat hükümetçe bilinip, 21.06.1905 günü Tuktarov’un evi aranýp, kendisi yakalanmýþtýr. Ýlerideki yýllarda Tuktarov, hem ESER partisinde, hem ulusal hareketlerde faaliyete geçerek, ESER görüþlerini kendi halkýnýn anlayýþý ile birleþtirmeye çalýþýr.
               Þubat 1907 yýlýndaki Ýkinci Devlet Dumasý seçimlerinden sonra (bu seçimde ESER  partisi çoðunluk olarak 37 sandalyeye sahip olmuþtur), Tammérsfors’ta ESER partisinin acil toplanan ikinci kurultayýna, Tuktarov partinin Ýdil boyu komitesinin Tatar vekili olarak katýlmýþtýr. Dumada baðýmsýz ekip kurmaya çalýþan ESER partisi gibi, Tatarlar da Dumada “Müslüman Emek Ekibi”ni kurmuþlar ki, bu iþin fikir babasý Tuktarov’dur. Ýþte o zaman, “Tancýlar” Tuktarov’u Petersburg’a “Tancýlar” grubunun yerli þubesini kurmaya göndermiþ. Fakat bu iþin eylemi ayný Duma gibi uzun ömürlü olamaz, 03.06.1907 yýl deðiþimiyle noktalanýr. Bu deðiþim ve deðiþimin ilk yýllarýnda Tatar basýnýnda Fuad Tuktarov güçlü siyaset yazarý ve gazeteci olarak ortaya çýkar. Onun kalemi ilk olarak “Terekki” gazetesinde, sonra Ural’daki “El-Asýr El-Cedid”  ve Kazan’daki Tançýlar grubunun “Tan Yýldýzý” gazetelerinde geliþme gösterir. O “Tan Yýldýzý” gazetesinin redaktörlerinden biri olmuþtur. Tuktarov, I, II, III. Devlet Dumasýndaki Müslüman vekillerin özgeçmiþi ve çalýþmalarý hakkýnda tenkidi bir kitap yazýp, bu kitabý “Usal”(Kýzgýn) lakabýyla yayýnlamýþtýr.
               Temmuz 1911 yýlýnda Ýkinci Kazan Lisesi’nin karnesini alan Tuktarov, Kazan Üniversitesi’nin hukuk bölümüne okumaya girer. Artýk oldukça olgunlaþmýþ siyaset yazarý ve politikacý 31 yaþýndaki Tuktarov’u yeniden sýralar ve kitaplar arkasýna sürükleyen sebep nedir? Herhalde sadece bilim aþký deðildir veya sadece prestijli meslek edinme isteði de deðildir. Hukukçuluk mesleði ve hukuk silahý o yýllarda politikaya girmiþ her kiþiyi kendine çekmiþtir. Tuktarov siyasi mücadelesinde hukuk biliminin eksikliðini hissetmiþtir. Artýk 1915 yýlýnýn baharýnda Tuktarov üniversiteyi baþarýyla bitirip, hukukçu diplomasýný alýr. Bu öðrencilik yýllarý Tuktarov için kolay olmamýþtýr.  Babasý ölmüþ, kýz kardeþleri Ýlhamiye, Zemire, Meftuha ve annesinin geçimini de O üstlenmek zorunda kalmýþtýr. “Hýristiyan olmayan- Yabancý” ve siyasi sabýkalý olduðu için Ona üniversite borsu da verilmemiþtir.    
               Tuktarov öðrencilik yýllarýnda da siyasi faaliyetini ve gazetecilik mesleðini aksatmaz; O, Kazan’da öðrenci olduðu halde çoðu zaman kaçak olarak Petersburg’da yaþar. Rusya’daki iki devrim arasý Tatar gazeteciliðinin fýrtýnalý devri olmuþtur. Rusya’da “Müslüman” dilinde 166 gazete çýkmýþ, bunlarýn 62’si Kazan Tatarlarý dilinde yayýnlanýp, bu gazetelerin 22’si Kazan’da çýkmýþtýr. Fuad, “Yalt-Yolt”(Parýltý) gibi satirik dergi ve birçok gazetelerde çalýþýrken, yaný sýra dostu Ýshakýy ile Petersburg’da “Ýl” gazetesini de çýkarýr. Bu gazete 1914 yýlýnda Moskova’ya taþýnýr ve burada Ýshakýy, birkaç Tatar zengininin yardýmýyla basýmevi kurar. Birinci Dünya Savaþý’nýn önü olan tam bu sýralar, ESER “Tancýlar” grubunun dünya görüþünün dönüm noktasý olur. Tuktarov’un yazýlarýnda ve “Ýl” gazetesinin içeriðinde ulusal birlik ve baðýmsýzlýk konularý daha da sýk iþlenmeye baþlar. Örneðin, “Ýl” gazetesinin   29.03.1914 tarihli sayýsýnda yayýnlanan “Ulusçuluk ve Siyaset” baþlýklý yazýsýnda Tuktarov:“.... Devlet Dumasýndaki Müslüman ekibinin mutlaka kendi taktiði olmalýdýr. Fakat nasýl bir taktik? Üç beþ kiþilik grubun belli bir taktiðe dayanmadan, bugün terekkiperverlere, yarýn saðcýlara karþý koymasýnýn ne gibi yararý olabilir ....Bizim böyle kör politikalardan sakýnmamýz gerekecektir. Geçici de olsa güçlülerin koynuna girmemiz þarttýr. Bu en güçlüler ne saðcýlar, ne de ekimcilerdir; yalnýz “Terekkiperverler” olabilir” diyor. Bu ses, artýk sosyal ve  ulusal düþünceler arasýnda kendi seçimini yapmýþ akýllý ve usta bir politikacýnýn sesidir.
               Yýl 1917 olaylarý Tuktarov’un nispeten sakin geçen yaþam yolunu büsbütün deðiþtirir. Bu yýl bütün Rusya halkýna olduðu gibi, Müslüman halklara da ümit ve hayal kýrýklýðý getirir. Kazan’da 07.03.1917 tarihinde genel Müslüman toplantýsý yapýlýp, Müslüman Komitesi oluþturulur (sonra Müslüman Þurasý-Ulusal Þura). Bu Müslüman Komitesi’nin baþýna Tuktarov getirilir. Komitenin yayýnladýðý programda ulusal azýnlýk hukuklarýnýn saðlanmasý ve Rusya devlet yapýsýnýn federasyon olmasý gerektiði vurgulanýr. Tuktarov Müslüman Komitesi’nin baþkaný olmakla beraber, Kazan þehir yönetim kurulu Müslüman grubunun da baþkaný olur. O, ayný zamanda 02.07.1917 tarihinde çýkmaya baþlamýþ Milli Þura’nýn gazetesi “Kurultay”ýn da kurucusu ve redaktörü olur.
               Tuktarov, mayýs 1917 tarihinde Moskova’da açýlan Birinci Bütün Rusya Müslüman Kurultayý’na ve temmuz 1917 tarihinde Kazan’da açýlan Müslüman Askeri Kurultayý’na vekil olarak katýlýr. Moskova’daki kurultayda Rusya’nýn devlet yapýsýna özgü tartýþmalar alevlenir, fikirler ayrýlýr: Ulusal Kültürel Özerklik, Federasyon Yapý, Üniter Parlamenter Cumhuriyet þekilleri ortaya koyulur. Tatar vekillerinin büyük çoðunluðu üniter esaslý Ulusal Kültürel Özerkliði desteklerler. Federasyon Yapý taraftarlarý olan ulusal hareketin birçok otoriter liderleri arasýnda Tuktarov da bulunur. Oy çokluðuyla, toprak özerkliðe dayanan Rusya’nýn federasyon devlet düzeni kabul edilir.
               1917’de gerçekleþen Þubat ve Ekim Devrimleri arasýndaki zor yarým yýlýný Tuktarov, Kazan’daki Ulusal Þura’nýn baþkaný olarak çalýþmalarla geçirir. Devrim gidiþatýndaki sýnýfsal düþüncelerin yükselmesi Tuktarov’u rahatsýz eder. O, bu konuda “Kurultay” gazetesinde birçok yazýlar yazar. Temmuz ayýnýn baþlarýndaki yazýsýnda O , endiþelerini þu þekilde dile getiriyordu: “Biz gittikçe parçalanmaktayýz ... Bazýlarýmýz sosyal demokrat olduk, onlar ESER’ler safýna girdiler. Bazýlarý ulusçu oldu, diðerleri ulusu hiç tanýmadýlar. Halk bölündü. Güçler az idi, þimdiyse hiç kalmadý... Zenginler, yoksullar! Neredesiniz? Hepiniz bir masa arkasýna gelin
               28.10.1917 tarihinde Kazan’da Birinci Bölgesel Müslüman Askeri Kurultayý çaðrýlýp, Geçici Devrim Komitesi kurulur. Bu komitenin terkibinde Ýlyas Alkin, Fuad Tuktarov, Mullanur Vahitov bulunmaktadýr. Bolþeviklerin saðladýðý bu uyum diðer siyasi güçlerle uzun vakit bir arada yaþayamaz.
               Yýl 1917, kasým Anayasa Meclisi’nin seçimlerinde Tuktarov’un adaylýðý birkaç bölge listesinde görülür, Samara seçim bölgesinden seçilir. 02.01.1918 tarihinde Anayasa Meclisi’nin vekilleri tantanalý bir þekilde Kazan’dan uðurlanýr. Onlar Petersburg’a toplantý baþlamadan önce gelirler. Tuktarov ayaðýnýn tozuyla Anayasa Meclisi’nde Müslüman ekibini kurmaya çalýþýr. Anayasa Meclisi daðýtýldýktan sonra ekip toplantýsýnda Tuktarov, A.Tsalikov ve Þ.Muhamediyarov’lar kanuni olarak seçilmiþ Anayasa Meclisi’nin rolünü devam ettirmeye çalýþýrken, böylece Bolþevik Devletine karþý savaþ cephesi açmýþ oldular.  Meclis daðýtýlýp, 1918 yýlýnýn birkaç ayýný  Tuktarov, Ýshakýy ile beraber Çistay kazasýnýn köyünde geçirirler. Bu sýrada yakalanmak üzere iken, yakalayacak kiþinin babasý tarafýndan uyarýlýp hemen kaçarlar. 1918 haziranýnda Samara’daki Anayasa Meclisi üyelerinin toplantýsýna katýlan Tuktarov, ayný yýlýn temmuzunda Samara’da “Bizim Düþünce” gazetesini çýkarýr. 1918 yýlýnýn ekimine doðru Anayasa Meclisi taraftarlarýnýn eylemi Ýdil-Ural sahasýnýn birkaç vilayetlerine geniþler. Ýþte o zaman Tuktarov son defa Kazan’da bulunur. Anayasa Meclisi komitesi üyelerinin oluþturduðu ordu ve Çekoslavak ordusunun doðuya çekilip, Kýzýl Ordu karþýsýndaki yenilgisi sonucu, Ufa’da kurulmasý gereken Ulusal parlamento ve Tuktarov’un adalet  bakanlýðýndan görev alma planlarý ve Bolþevikleri yenme hayalleri suya düþer, ümitler boþa çýkar. Amiral Kolçak hükümetinin izniyle Anayasa Meclisi’nin bazý üyeleri yurt dýþýna giderken, Tuktarov iç savaþ bitene kadar yaklaþýk 2 yýl Rusya’da kalýr. 1919 yýlýnýn aralýk ayýnda, Milli Þura’nýn “Mayak”(Deniz Feneri) gazetesini Petropawlosk’ta çýkarýr.
               Ýç savaþýn sonunda Tuktarov, Mançurya üzerinden Japonya’ya, sonra Batý Avrupa’ya
      geçer. O zamanýn Batý Avrupa’sýnda Tatar göçmenlerinin siyasi yaþamý çok çalkantýlý idi. Tuktarov, Ýshakýy baþkanlýðýndaki “Ýdil-Ural Baðýmsýzlýk Komitesi”ne katýlýr; “Prometey”
      dergisinde ve ayný adý taþýyan ekipte de çalýþmalarýna devam eder. Ýshakýy ve Mehmet Emin
      Resül Zade’ler ile beraber Tuktarov, Berlin’deki Tatar dergisi “Azat Þarýk”ý (Özgür Doðu)
      çýkarýrlar.  
                 Anayasa Meclisi üyelerinin özel olarak toplandýðý Paris’teki 08.01.1921 tarihli toplantýya Tuktarov da katýlýr. Anayasa Meclisi’nin 59 göçmen üyesinden bu toplantýya 33 kiþi katýlýr. Bunlarýn 22’si ESER’ler olup, bunlardan 3 kiþi Rusya Müslüman halkýnýn vekilleri: Sadri Maksudi, Gayaz Ýshakýy ve Fuad Tuktarov’dur. Bu toplantýda Kadét (Anayasa Demokrat Partisi) lideri tanýnmýþ tarihçi P.N.Milükov’un, geçici de olsa özerk hayallerinizi býrakýn, þeklindeki sözüne karþý, Tuktarov Müslüman ekibi adýna þu yanýtý vermiþtir: “Eðer ben, Bolþeviklerin baðýmsýz Tatar Cumhuriyeti ilan ettiði Ýdil’e bu karar ile dönüp, halka: “Cemaat bu Bolþevik cumhuriyetini býrakýn, ben size Anayasa Meclisi üyeleri toplantýsýndan karar getirdim, bu karara göre siz serbestçe Tatar diliyle konuþabilir ve gece gündüz 24 saat çalýþabilirsiniz” dersem , onlar bana ne derler.”  Fakat Tuktarov’a Ýdil’e dönmek nasip olmamýþtýr. O, Avrupa’dan Türkiye’ye gelip, 1930’lu yýllarýn ortalarýnda Tatar göçmeni Mustafin’e ait olan tekstil fabrikasýnýn müdürü olarak çalýþmýþ; ticari amaç ile birkaç kez Doðu Türkistan’a gidip gelmiþ  ve 58 yaþýnda 19.12.1938 günü Ankara’da ölmüþtür.
               O, Türkiye’de iken, Rusya’daki akrabalarýyla mektup aracýlýðýyla iliþki kurmaya çalýþmýþ, Sovyet hükümeti, karþý devrimciyle iliþkin var, diye akrabalarýný korkutunca mektuplar çabucak kesilmiþtir. Tuktarov’un Rusya’daki akrabalarýnýn kaderi acý olmuþtur. Kýz kardeþi Ýlhamiye 10 yýl hüküm giyerek hapsedilmiþ; halasýnýn kýzý Hadiçe’ye de (Hüseyin Yamaþév’in karýsý)  10 yýllýk hapis cezasý verilmiþtir. Ýlhamiye’nin kocasý Yakup Bogdanov da terör yýllarýnda kurþunlanmýþtýr. Bugün Kazan’da Ýlhamiye’nin oðlu Özbek, büyük týp bilgini olarak yaþamaktadýr.
       
               KAYNAKÇA :
               ÝSHAKIY , Gayaz
       
      1993          Ýdél-Ural (Ýdil-Ural) , Yar Çallý  .
       
             MALIÞEVA , S.YU. ve SULTANBEKOV B.F.
       
      1996          TRAGÝÇESKÝYE SUDBI(ACI KADERLER) “Fuad Tuktarov, (Usal)                                                              Kazan
                             
      Ýklil KURBAN
                    
                                                                                                                 
       


      Looking for last minute shopping deals? Find them fast with Yahoo! Search.
    • Amil Nur
      Gafu... Shariq tatar klubi xaqinda... http://azatliq.org/content/Article/1045684.html
      Message 2 of 2 , Mar 1, 2008
        Gafu... Shariq tatar "klubi" xaqinda...

        http://azatliq.org/content/Article/1045684.html
      Your message has been successfully submitted and would be delivered to recipients shortly.