Loading ...
Sorry, an error occurred while loading the content.
 

Παναγιωτίδης Από τα μέρη του λόγου στη σημασία το υ "συν" 8.6. Πολίτης

Expand Messages
  • Michalis Kalamaras
    Από τα μέρη του λόγου στη σημασία του συν Τι θα πει να είσαι ουσιαστικό ή ρήμα Την
    Message 1 of 1 , Jun 8, 2008

      Από τα μέρη του λόγου στη σημασία του 'συν'



      Τι θα πει να είσαι ουσιαστικό ή ρήμα
      Την προηγούμενη φορά είδαμε πώς η τρέχουσα έρευνα στη γλωσσολογία επιστρέφει στο ζήτημα του τι είναι οι γραμματικές κατηγορίες (τα μέρη του λόγου), προσπαθώντας να διατυπώσει μια ολοκληρωμένη θεωρία για αυτές. Μια τέτοια θεωρία είναι αναγκαία, αφού η κατανόηση των γραμματικών κατηγοριών θα μπορούσε να φωτίσει δραστικά το γραμματικό παράδοξο αλλά και πτυχές της ψυχολογίας και νευρολογίας της γλώσσας. Ο αμερικανός γλωσσολόγος Mark C. Baker ανοίγει το πρόσφατο βιβλίο του για το θέμα επισημαίνοντας καίρια: "το πρώτο πράγμα που μαθαίνουμε είναι καμιά φορά το τελευταίο που κατανοούμε".

      Η έρευνα λοιπόν προσανατολίζεται στη σύλληψη της διαφοράς μεταξύ ουσιαστικού και ρήματος ως διαφοράς στην προοπτική που επιβάλλουν πάνω στη σημασία της λέξης. Υπεραπλουστεύοντας, το ουσιαστικό μάς βάζει να δούμε τη σημασία της λέξης σαν να ήτανε χειροπιαστό πράγμα. Έτσι, χάνουμε το κλειδί αλλά χάνουμε και την υπομονή μας, τον ύπνο, τη διάθεση ή το νόημα. Φυσικά, καμιά από τις λέξεις 'υπομονή', 'ύπνος', 'διάθεση' και 'νόημα' δε σημαίνει κάποιο πράγμα, όπως το κλειδί. Το γεγονός όμως ότι οι λέξεις αυτές είναι ουσιαστικά συνεπάγεται ότι η γραμματική μάς βάζει να δούμε τις σημασίες τους σαν να αφορούσαν πράγματα που μπορούμε, π.χ., να χάσουμε.

      Το ρήμα με τη σειρά του μας βάζει να δούμε τη σημασία της λέξης σαν να εκτυλίσσεται στο χρόνο. Έτσι, μόνο τα ρήματα συνδυάζονται με γραμματικούς χρόνους (π.χ. ενεστώτας) για να δηλώσουν γεγονότα. Πιο απλά, δείτε πόσο φυσικότερο είναι να πάρουμε το ρήμα 'γελάω' και να πούμε 'γελάνε / γέλασαν / γέλαγαν για μισή ώρα' από το να πούμε 'γέλιο μισής ώρας', χρησιμοποιώντας το ουσιαστικό 'γέλιο' δηλαδή.

      Πού φτιάχνονται τα ουσιαστικά και ρήματα;
      Περισσότερο κι από το ποια είναι η διαφορά μεταξύ ουσιαστικού και ρήματος, οι θεωρητικοί γλωσσολόγοι προσπαθούν να κατανοήσουν πού φτιάχνονται τα ουσιαστικά και τα ρήματα. Κατά την παραδοσιακή και κρατούσα άποψη δεν 'παράγονται': αν μια λέξη είναι ουσιαστικό ή ρήμα το μαθαίνουμε μια κι έξω όταν μάθουμε τη λέξη. Έτσι, το 'γέλιο' είναι ουσιαστικό, το 'γελάω' είναι ρήμα. Μια δεύτερη άποψη όμως, βασισμένη στην έρευνα του Alec Marantz, έχει κερδίσει έδαφος την τελευταία δεκαετία. H σχολή αυτή αντιτείνει ένα μοντέλο κατά το οποίο τα ρήματα και τα ουσιαστικά κατασκευάζονται από τον ίδιο τον γραμματικό μηχανισμό. Η συζήτηση και η θεωρητική αντιπαράθεση μεταξύ των δύο απόψεων είναι αρκετά σύνθετες και προϋποθέτουν τεχνικές γνώσεις, οπότε θα προσπαθήσω να σας τις εξηγήσω με δύο παραδείγματα.

      Το σκέψιμο της Καλομοίρας
      Όλοι οι γλωσσολόγοι γνωρίζουμε πως υπάρχουν ουσιαστικά που παράγονται από ρήματα (και ρήματα που παράγονται από ουσιαστικά). Σκεφτείτε λ.χ. όλα τα ουσιαστικά που τελειώνουνε σε -σιμο (όπως 'κλείσιμο', 'ντύσιμο', 'γράψιμο' κτλ.) και σε -(σ)μα (όπως 'σκούπισμα', 'πέτα(γ)μα' και τα κυπριακά 'πλύμαν' και 'λούμαν'): παράγονται όλα από ρήματα και - κατά μία έννοια - περιέχουνε το γεγονός που διατυπώνει η ρηματική φράση. Πρόσφατα η Καλομοίρα μάς έδωσε μάλιστα το αδόκιμο 'σκέψιμο' - που σίγουρα παράγεται από το 'σκέπτομαι'. Τι πρέπει να πούμε; Ότι το 'κλείνω' και το 'κλείσιμο' είναι συσχετισμένα απλώς στο λεξικό, στο ενδιάθετο λεξιλόγιο που έχουμε στο μυαλό μας; Ή ότι το 'κλείσιμο' παράγεται δυναμικά από τη γραμματική με βάση το ρήμα 'κλείνω'; Οριστική απάντηση δεν έχει δοθεί ακόμα, αλλά η έρευνα σε πλήθος γλωσσών σχετικά με το θέμα γνωρίζει μεγάλη άνθηση.

      Συνέρχομαι, συνέρχομαι, συγγράφω, συμβιώνω
      Τι σημαίνει το μόριο 'συν'; ρωτάει ο γνωστός γλωσσολόγος και μελετητής της ελληνικής Gaberell Drachman. Κάποτε σημαίνει 'μαζί, και' όπως σε φράσεις του τύπου 'πέντε συν δύο'. Την ίδια σημασία έχει και σε σύνθετες λέξεις όπως 'συν-έρχομαι' ('η επιτροπή συνέρχεται αύριο...') ή 'συμ-βιώνω': ζω μαζί. Τι γίνεται όμως στην περίπτωση του 'συν-γράφω' ('συγγράφω'); 'Συγγράφω' δε σημαίνει 'γράφω μαζί'. Άρα εδώ τι σημαίνει το 'συν'; Ακόμα πιο χαρακτηριστικά 'συνέρχομαι', εκτός από 'συναθροίζομαι', σημαίνει και έρχομαι στα σύγκαλά μου, ανανήπτω: 'ο ασθενής άρχισε να συνέρχεται από τη νάρκωση'. Ούτε εδώ το 'συν' φαίνεται να σημαίνει τίποτε από μόνο του.

      Φαίνεται ότι στην περίπτωση του 'συγγράφω' και του 'συνέρχομαι' (ανανήπτω), πρώτα συνδυάζεται το 'συν' με τις ρίζες 'γραφ-' και 'ερχ-' και μετά δημιουργείται το ρήμα. Αντίθετα, στο 'συμβιώνω' και στο 'συνέρχομαι' (συναθροίζομαι), πρώτα δημιουργούνται τα ρήματα 'βιώνω' και 'έρχομαι' και μετά κολλάει πάνω τους το 'συν', διατηρώντας άθικτη εδώ τη σημασία του. Πώς ακριβώς όμως; Η συζήτηση παραμένει ανοιχτή.

      Βλέπουμε λοιπόν πόση πολυπλοκότητα βρίσκεται κρυμμένη ακόμα και στη δομή απλών καθημερινών λέξεων...


      Ευθ. Φοίβος Παναγιωτίδης, επ. καθηγητής γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου

      Κωδικός άρθρου: 797862

      ΠΟΛΙΤΗΣ - 08/06/2008, Σελίδα: 11


    Your message has been successfully submitted and would be delivered to recipients shortly.