Loading ...
Sorry, an error occurred while loading the content.
 

FALTORET DHE MEDRESETË NË QARKUN E JANINES

Expand Messages
  • albertino rakipi
    Ibrahim D. HOXHA FALTORET DHE MEDRESETË NË QARKUN E JANINËS IBRAHIM HOXHA Pasi osmanët e vunë jugun shqiptar nën sundimin e tyre, së pari në Janinë e
    Message 1 of 1 , Apr 2, 2008
      Ibrahim D. HOXHA





      FALTORET DHE MEDRESETË NË QARKUN
      E JANINËS


      IBRAHIM HOXHA


      Pasi osmanët e vunë jugun shqiptar nën
      sundimin e tyre, së pari në Janinë e pastaj, ca nga
      ca, në tërë atë pjesë shqiptare ngritën faltore islame
      dhe institucione përkatëse në gjuhët arabe dhe osmane.
      Nga sa dihet, kjo veprimtari filloi që nga koha kur
      mbretëronte sulltan Bajazidi (rreth viteve 1390-1397).
      Vetëm brenda në kryeqendrën e vilajetit, Janinë,[1]
      ishin ngritur 19 xhami. Ngjitur me xhamitë ishin
      ndërtuar 24 “Oda mësimi” (të ndara, të veçanta), ku
      nxënësit mësonin të lexonin Kuran-i Qerimin. Krahas
      këtyre, kishte edhe disa mesxhide (faltore të vogla),
      namasgjahu (sheshi i faljes së të kremteve të posaçme)
      i ndërtuar nga mirëbërësi Mustafa Efendi (ish-drejtor
      i financës së vilajetit) dhe 5 teqe. Xhamitë
      emërtoheshin me emrat e financuesve përkatës. Të tilla
      xhami, ishin: “Bajrakllë Xhami” – e quajtura edhe
      “Xhamia e Pazarit”- e ngritur nga sulltan Bajazidi,
      ndoshta në vitet 1431-1449, xhamia “Arsllan Pasha”[2]
      e cila kishte 15 shtylla mermeri dhe tri shtylla prej
      guri vendi, (ngritur më 1712 nga ish-valiu i Janinës,
      Arsllan Pashai, i biri i Zylfikar Agait); xhamia
      “Ajshe Hanëm”, engritur nga Ajshe Hanëmi, e bija e
      Haxhi Pashait; xhamia “Xhelali Pasha”, ngritur nga
      Mustafa Efendiu, thesaradministrues i vilajetit;
      xhamia “Lluqe Isuf Aga”; xhamia “Fet-hije” (ndërtuar
      brenda kalasë); xhamia “Valijuddin Pasha”, ngritur nga
      Valijuddin Pashai i Ali p. Tepelenës; xhamia e sheh
      Iljazit, ndërtuar në lagjen Shemseddin; xhamia e sheh
      Musait etj. Dy prej këtyre xhamive i përkisnin
      “Shehlerëve të Mëdhenj” të sektit Nakshibehdi. Në
      Berat Islam Beu e Hasan Roza ngritën xhaminë “El’
      Haxhi-Sinan”. Në Delvinë Sijavush Pashai ngriti
      xhaminë me emrin e vet; abazenjtë ngritën xhaminë në
      lagjen “Varre” (në qendër). Kjo xhami, një arkivë e
      pasur me gjithfarë fletoresh dhe dokumentesh
      dorëshkrim, u prish përdhunisht më 1968-70 nga
      komiteti i partisë së PPSH-së dhe komiteti ekzekutiv i
      rrethit të Sarandës. Me atë rast, u asgjësuan objekte
      dhe dokumente shumë të çmueshme për historinë e
      Shqipërisë. Në Filat u ngritën nga populli: “Xhamia e
      Madhe” në qendër të qytetit dhe “Xhamia e Vogël” – apo
      “Xhamia e Sejkatet”. Në Gjirokastër, Skënduli ngriti
      xhaminë me të njëjtin emër. Në Konicë Husejn Shah Beu
      ngriti xhaminë “Husejn Shah”.

      Në Konispol u ngritën disa xhami: “Xhamia
      e Ali Ksenit” (në qendër), e ngritur nga dalanenjtë;
      “Xhamia e Çuçatit” apo “Xhamia e Medreses”, e ngritur
      nga Alush Agai; “Xhamia e Pashanjet”, që nuk dihet nga
      kush u ngrit; “Xhamia e Shehatit”, e ngritur nga
      karsitët; “Xhamia e Llanxatit”, “Xhamia e Isaranjet,
      “Xhamia e Tushanjet”, “Xhamia e Piratit”. Veç këtyre
      faltoreve, në lagjen Llanxat ishin edhe 3 mekamë shumë
      të bukur dhe një dulbe (tyrbe), ndërtuar tërësisht me
      gurë të gdhendur, të cilët kanë arritur të pacënuar
      deri në vitet 1965-1970. Në Margëllëç, Piri Pashai,
      ngriti xhaminë “Piri Pasha” - në qendër të qytetit. Në
      Paramithi Mehmet aga Proka ngriti në lagjen e
      prronjatëve xhaminë “Prokat”. Në Prevezë u ngritën
      xhami nga Ahmet bej Dinua, një tjetër në kala etj.
      Atje u ngrit edhe një teqe shehlerësh. Në Vlorë
      Mustafa pasha Vlora ngriti Namazgjahun. Këto ishin
      disa nga xhamitë e ngritura nëpër disa nga qytetet e
      jugut, po edhe në qytete të tjerë si edhe në çdo fshat
      u ngritën shumë e shumë xhami. Njëherësh apo më vonë,
      ku aty-këtu, si p.sh në Berat, në Filat, në Konispol e
      gjetiu u ngritën edhe medresetë; në to mësohej
      gramatika, sintaksa, logjika, jurisprundenca islame e
      fet-faje (fikha). S. Hugesi dëshmon, se kur kishte
      shkuar në Janinë (1805-06), kishte gjetur dy “ndërtesa
      të mëdha”, shkolla ku mësohej arabisht e turqisht, pra
      dy medrese. Në Janinë kishte 7 medrese me konvikt
      (internat).[3] Medresetë ishin “të ulëta” (siç ishin
      ato të Filatit, Konispolit etj) dhe “të larta”. Në të
      parat, mësohej 5 vjet, në të dytat 10 vjet; pas
      mbarimit të të ulëtave jepej e drejta për vazhdimin e
      mësimeve në të lartat; (të larta kanë qenë ato të
      Janinës). Për ato, në salnamenë e vitit 1308 H (1892)
      thuhet: “Medresetë e larta të Janinës meritojnë të
      quhen vende rilindjesh të shkencave. Prej profesorëve
      të shquar, studentët marrin mësime shkencore dhe
      fetare. Hirësia e tij, profesor Qamil Efendiu (nga
      Prishtina, shënim i autorit të këtij materiali) u jep
      mësime shkencore dhe ka diplomuar shumë hoxhë, të
      cilët janë të aftë në shkencat moderne dhe fetare”. Në
      të gjashtë shkollat e (medresetë) e atij qyteti,
      kryeqytet vilajeti, mësonin 300 nxënës në vit.[4]

      Është rasti dhe vendi për të vënë në dukje edhe se
      ç’kanë qenë në vetvete medresetë. Gjatë tërë Mesjetës
      e deri vonë kohës së re në vendet islame ndërmjet
      Atlantikut e Paqësorit ato kanë qenë çerdhe
      dijepërhapëse; mësimdhënës ishin bilbilët që i
      cicëruan dhe shtjelluan ato dituri. Medresetë ishin
      qendra të mësimit dhe edukimit, nga dolën udhëheqës të
      shquar shtetërorë, si; Mehmet-Fuat Pashai, Mehmet-Emin
      Ali Pashai, Mitat Pashai dhe udhëheqës të tjerë të çdo
      shkalle që nga kryeministri e poshtë, gjyqtarë me
      emër, si Ahmet-Xhevdet Pashai; dijetarë me emër, si:
      Halil efendi Filibeja, Muhamet Abduh Misiri, Munir
      efendi Shami, Mustafa efendi Vidini, Riza efendi
      Tefiku, Xhemaluddin Afganiu si edhe vetë më të
      mëdhenjtë Bedred-din Samavi, El Farabiu, El Gazaliu,
      Firdeusiu, Hal’laxhi Mansur, Ibn-i Ruzhd, Ibn-i Sinai,
      Muhamet Xhelalud-din el Rumiu, Omar Khajami, Sadiu,
      Shabaheddin Maktul, Shiraziu etj. Ekonomistët,
      financierët, arkitektët e rrallë si arkitekt Sinani
      dhe inxhinierët e tjerë në zë, drejtuesit e famshëm
      ushtarakë, si: Ibrahim Pashai (Sulltan Ibrahi), Sinan
      Pashai, Qypërlinjtë etj. si edhe çdo ushtarak tjetër
      prej më të lartit e deri tek më i ulëti, janë mbrujtur
      dhe pjekur pikërisht nëpër medresetë. Në fund të
      fundit, vetë shkencat e natyrës dhe ato shoqërore
      lindën në mendjet e dijetarëve islamë
      aziatiko-afrikano-europianëve, u përkundën në mendjet
      e tyre dhe u lëvruan e shtjelluan pikërisht prej tyre
      nëpër medresetë.



      Medreseja e Konispolit



      Quhej Ders Hane (Shtëpi Mësimi). U ndërtua
      “në fillim të përhapjes së islamizmit në Çamëri”[5],
      nga Alush Ali agai, i cili në atë pjesë të fushës së
      Konispolit që quhet Rraha, ndërtoi edhe mullirin e
      quajtur Mulliri i Agait. Grupi i ndërtesave të
      medresesë së Konispolit përbëhej nga: ngrehina e
      mësonjëtores me 11 të ndara, faltorja, myftinia dhe
      godina e sterrës si edhe lëmi ujëmbledhës i saj. Tërë
      këto ngrehina përmblidheshin brenda një muri qarkues
      rreth 3 metër të lartë me tri porta: kryesorja dhe dy
      anësoret. Ndërmjet ndërtesave ishte një shesh me
      përmasa afërsisht 100x80 m. Medreseja e Konispolit
      ishte qendra më e hershme dhe më e madhe mësimore
      islame në Jug të Shqipërisë, pas të parës së Janinës.
      Dokumente të shkruara mbi lashtësinë e kësaj medreseje
      nuk kemi mundur të gjejmë ende. Përmendet vetëm në
      salnamenë (vjetarin) e Janinës të vitit 1319 hixhri
      (1901-1902). Aty thuhet se më 1305 H (1887-1888) në
      Konispol ishte çelur mejtepi (shkolla fillore fetare).
      Mirëpo kjo nuk ishte e njëjtë me medresenë, as nga
      gjuha zyrtare e përdorur aty e as nga niveli i
      përgatitjes. Në medrese gjuhë kryesore ishte
      arabishtja, kurse në mejtep-turqishtja osmanisht; në
      medrese përgatiteshin hoxhallarët e ardhshëm, kurse në
      mejtep nëpunës, arsimtarë etj. Gojëdhënat e njëzëshme
      të disa brezave dëshmojnë pa pikë dyshimi edhe se
      “mejtepi u hap dje; medreseja ish hapur që shumë vite
      përpara se të lehej Muhamet Kuçuku. Edhe aj proto parë
      (në fillim – I.D.H.) në këtë medrese mësoj, ku do
      mësonej gjekët?”.[6] Mbi të gjitha mejtepi, që në
      fillim e deri në fund pati zënë një pjesë të ndërtesës
      së medresesë, sepse ndërtesë tjetër të përshtatshme
      për mësonjëtore në Konispol nuk kishte edhe deri në
      vitet 1955-1956. Medreseja dhe mejtepi vazhduan
      pandërprerje deri më 1913, kur si njëra, edhe tjetra u
      mbyllën nga ushtria dhe pushteti grek, që sundoi atje
      deri më 1917. Në vitin mësimor 1917-1918 një pjesë e
      ndërtesave u zu nga shkolla zyrtare shqipe e sapoçelur
      dhe vazhdoi kështu deri më 1930, kur kaloi e tëra në
      përdorim të shkollës. Medreseja u kalua në ndërtesën e
      myftinisë, dhe pas pak vitesh në xhaminë e lagjes
      Shehat, ku vazhdoi deri më 1940, kur u shkatërrua (si
      edhe shkolla) nga ushtria greke. Grupi i ndërtesave të
      ish-medresesë së dikurshme u rindërtua disi në vitet
      1941-1942, por u shkatërrua përfundimisht në vitet
      1945-1950.

      Sipas gojëdhënave dhe moshës së disa
      ish-nxënësve të hershëm që kanë pasë mësuar atje,
      mendja e do që medreseja të jetë ngritur ndërmjet
      viteve 1700-1720. Për hershmërinë e saj, mund të
      merren si dëshmi edhe hullitë e thella ngjitur me
      njëra-tjetrën në gurët e grykës së sterrës, të
      gërryera nga fërkimi i litarëve që rrëshqisnin gjatë
      ngjitjes dhe zbritjes së kovave ujëqitëse. Mund të
      dëshmohet, gjithashtu, edhe nga pllakat e gurta të
      lëmës dhe të shkallëve të ndërtesës së sterrës si dhe
      ato të mjediseve të tjera, të cilat, duke u shkelur
      vazhdimisht një kohë të gjatë, janë lëmuar aq sa
      vende-vende shkëlqejnë. Në medresenë e Konispolit
      mësonin jo vetëm nxënës çamër, por edhe fqinjarë e
      tejfqinjarë: lebër, skrapallinj etj. Nxënësit
      jo-konispoli për disa vite u strehuan dhe u ushqyen në
      shtëpitë e mirëbërësve: të Dalanenjet, të Takanjet, të
      Bejkanjet, të Kuçukanjet, të Karafìlanjet, të
      Muderrizenjet, të Plakanjet, të Shehanjet (ata të
      Bregut të Koçit dhe ata të Llanxatit), të Karsitet
      (Haxhiabdulanjet), të Kareçanjet e të ndonjë tjetri.
      Vite e vite më pas, kur ndërtesa u zgjatua, talebetë
      (nxënësit) flinin në pjesën e shtuar. Madje, nxënësit
      e skamur pajiseshin prej mirëbërësve edhe me tesha,
      këpucë dhe me mjetet e duhura mësimore. Mësimi
      kryesisht jepej arabisht e, krahas saj, vetvetiu edhe
      shqip. Si lëndë mësimore, përdorej Kur’an-i Qerim dhe
      libra të tjerë lidhur me atë. Një vend të rëndësishëm
      zinin edhe vjershërimet e Muhamet Çamit, hoxhë
      Abdullahut etj. Pas mbarimit të mësimeve në medresenë
      e Konispolit, nxënësi kishte të drejtë të vazhdonte
      mësimet në medresetë e Janinës, madje edhe në
      medresetë e larta turke apo egjiptiane; në ndonjë
      rast, edhe në ato persiane e hindane. Hafëz Mehmet M.
      Alushi (1897-1985) nga Konispoli, në kujtimet e veta
      shkruan: “Kam dëgjuar nga goja e muderrizit, të
      përndershmit Selim efendi Husejn efendi Peqinit
      (1818-1908) se në vitet 1720-1790 drejtor i medresesë
      dhe myfti në Konispol ka qenë i përndritshmi, Haxhi
      Jahjai nga Manastiri. Në vitet 1791-1850 me ato detyra
      ka qenë i përndershmi Husejn efendi Peqini, më parë
      muderriz dhe myfti në Filat”; në vitet 1850-1897 - i
      përndershmi Xhafer efendi Abdiu nga fshati Ninat; në
      vitet 1898-1941 - i përndershmi Mehmet-Emin efendi
      mulla Ago Emin Ramua nga fshati Vrohona. Fillimisht,
      në medrese mësonin 30 talebe, pastaj shpejt arritën në
      107 vetë. Në medresenë e Konispolit mësuan mjaft
      dijedashës e atdhetarë në zë nga Konispoli e fqinjë
      çamë e nga krahina të tjera. Të tillë talebe (nxënës)
      konispolitë, kanë dalë nga Dalanenjtë: Bilal Dalani,
      Mahmut Musa Dalani, Murat Bilal Dalani, Musa Beqir
      Dalani, Mustafa Shuaip Dalani, Qamil Tahir Dalani,
      Remzi Sali Çali (Dalani), Servet Bilal Dalani, Smail
      Tahir Dalani, Shefik Hasef Dalani e Shuaip Mahmut
      Dalani. Nga Goxhenjtë: vëllezërit Muharrem, Muhedin e
      Shaban Xhafer Goxhai. Nga Halilpashajt: Saliko Halil
      Pashua, mulla Abaz Halilpashua, Haxhi Brahim
      Halilpashua dhe Izet mulla Abaz Halilpashua. Nga
      Jahajt: Daut Hasan Jaho, Hajrullah Tahir Jaho, Izet
      Daut Jaho e Muharrem Dush Jaho. Nga Karafilajt: Kaso
      Mehmet Karafili e Mehmet Selim Abaz Karafili. Nga
      Kuçukanjt: Adem Kuçuku, Emin Shaban Kuçuku, Muhamet
      Çami (Muhamet Hamza Kuçuku: 1174-1242
      H./1758~1759-1826~1827), Omer Kuçuku, Shaban Kuçuku
      dhe vëllezërit Veip e Zeqo Kuçuku (stërnipër të
      Muhamet Çamit). Nga Malanjt: Hazbi Malo e Omer Riza
      Malo. Nga Muderrizajt (me prejardhje nga Ninati):
      vëllezërit Fuat, Hasim, Qadhim e Satedin Xhafer
      Muderrizi. Muderrizajt (me prejardhje nga Vrohonai):
      vëllezërit Hajri e Neshet Mehmet-Emin mulla Ago Ramo.
      Nga Plakajt: Ali Plaku, vëllezërit Hajro e Rexho Haqif
      Plaku, Haqif Plaku e Osman Ali Plaku. Nga Shehajt (e
      Bregut të Koçit): vëllezërit Ferhat e Rushit Daut
      Shehu si edhe vëllezërit Haki e Haqif Rushit Shehu.
      Nga Takajt: Alush Ilmaz Taka, Bedul Taka, Muharrem
      Deme Taka, Osman Taka, Resul Osman Taka, Saliko Bej
      Taka e Sulo Haxhi Taka. Nga Zejnajt: vëllezërit Abdul
      e Ramadan Ilmaz Zejno, Ilmaz Hamit Zejno e Jasin Xhelo
      Zejno. Të tjerë konispolitë: Adem Mehmet Sejko, Ahmet
      Emin Xhemaliu (Taqe), Bajram Resul Mane, Fejzo Zejnel
      Mullai, hafëz Mahmut Selim Peqini, hafëz Mehmet
      Muhamet Alushi, haxhi Abdul Kasimi, hoxhë Abdiu, hoxhë
      Abdullahu (1795-1865/1866), Husejn Abdi Brahimi, Jakup
      Ahmet Garbiu, Jasin Kareçi, Mete Fejzo Zejneli,
      Muharrem Abdi Brahimi, Omer ef. Haxhiu (Karsiti),
      Resul Mero Dalle, Rushit Dine Halili (1871-1912), Sami
      Xhafa, Sulo Daut Brezati (a Veizati), Shaban Kasim
      Niso, sheh Tahir Çaze etj. Talebe fqinjarë: Nga
      Ninati: Ismail efendi Zejneli (1865-1922), mulla Fuat
      Rakipi, Osman ef. Rushiti (1765-1842), Qemal Ismail
      ef. Zejneli, Xhafer ef. Abdiu (1822-1897) etj. Nga
      Vërva: Osman Aliu, Sulo Musai etj. Nga Filati: Feim
      Mita e Shemshudin Dauti ndoqën medresenë,
      respektivisht, i pari në vitet 1860-1865 dhe i dyti në
      vitet 1890-1895. Nga Paramithia: Jaho Mato që mësimet
      i kreu përafërsisht në vitet 1900-1905. Talebe
      (nxënës) krahinash të tjera: Nga Fterra (Labëri)
      vëllezërit Feim e Sheme Kurti (përafërsisht në vitet
      1865-1870. Doemos që në atë medrese mbi 200 - vjeçare
      kanë mësuar edhe shumë të tjerë, po mjerisht nuk kemi
      mundur të gjejmë amëzat apo të dhëna të tjera.
      Përfundimisht, mund të them pa u gabuar aspak se
      “ders-haneja” e Konispolit ka qënë jo vetëm një nga
      qendrat e para dijepërhapëse në jugun shqiptar, por
      edhe e para çerdhe ku u përdor shqipja. Vjershat e
      Muhamet Çamit, të hoxhë Abdullahut, të mulla Agos,
      mulla Mahmut Margëllëçit etj. thuheshin përmendsh nga
      nxënësit e saj, mbetën në mendjen dhe në gojën e
      nxënësve vijues deri në ditët tona.[7]

      Veprimtaria e medresesë së Konispolit,
      mjedisi i përshtatshëm i krijuar nga vezir Ali Pashë
      Tepelena dhe nga të huajt pranë Oborrit të tij,
      përgatitën kushte lehtësuese për daljen e shkrimtarëve
      të tjerë shqiptarë; fillimisht ata u morën kryesisht
      me vjershërime shqipe. Sipas gojëdhënave dhe moshës së
      disa ish-nxënësve të hershëm që kanë pasë mësuar aty,
      mendja ta do që ndër ata të cilët lëvruan
      vjershërimin, i pari duket se ka qenë Muhamet Çami, i
      pasuar nga bashkëqytetari i vet, gati bashkëkohës,
      hoxhë Abdullahu, Mahmut Hamiti nga Margëllëçi, Mulla
      Ago Emin Ramua nga Vrohonai etj. Pushtetarëve eprorë
      osmanë vetëm në gjysmën e shekullit XIX u ra ndër mend
      se nuk ishin medresetë ato që i përshtateshin gjendjes
      dhe kohës, po shkollat laike; nga 1845 e mbrapa nëpër
      jugun shqiptar – vetëm në vendbanimet me banorë që
      kishin pranuar islamin - zunë të çelnin disa mejtepe
      (shkolla): kryesisht “Darulfejzi Osmaní”; pastaj
      “iptidaje”- (fillore 3-klasëshe), pak
      “ruzhdije”(qytetëse 3-klasëshe) e, tek-tuk, edhe
      ndonjë “idadije”, (gjimnaz të lartë 7-vjeçar apo të
      ulët 6-vjeçar). Më 1288 H (1871-1872) në Janinë çelën
      një shkollë qytetëse; një tjetër të tillë çelën më
      1293 H (1876) në Prevezë, më 1297 (1879-1880); një në
      Paramithi, më 1303 H (1885-1886); në Voshtinë, më 1316
      H (1898-1899); në - Janinë një për vajza dhe më 1319 H
      (1901-1902) një në Konicë; të pesta për djem. Më 1296
      H (1878-1879) në Janinë çelën një gjimnaz 7-klasësh
      për djem, kurse më 1316 H (1898-1899) një tjetër për
      vajza në Prevezë. Më 1297 H (1879-1880) në Paramithi
      çelën një “Darulfejzi Osmani” (fillore), më 1305 H
      (1887-1888) një në fshatin Karbunar dhe një në
      Konispol. Në vitin 1306 H (1888-1889) shkolla fillore
      çelën në disa vendbanime: në Arpicë, në Grikëhuar, në
      Janinë, Kuç, në Luarat, Margëllëç, Mazrrek, Pargë,
      Volë, Voshtinë dhe një në fshatin Vrohona. Më 1310 H
      (1892-1893) - nga një në fshatrat Lopës e Shalës; më
      1311 H (1893-1894) - një në Filat. Më 1319 H
      (1901-1902) çelën edhe disa fillore të tjera: Në
      Damës, në Konicë, në Lurë, në Paramithi, në Prevezë
      dhe një në Varfan. Më 1320 H (1902-1903) një në Janinë
      dhe një për vajza në Paramithi. Nga sa shihet, tërë
      thesari - në mund të quhet kështu - arsimor vjetor
      laik osmanisht përbëhej nga 175 gjimnazistë dhe 114
      gjimnaziste, përkatësisht me 13 mësues e 2 mësuese;
      prej 209 qytetësesh dhe 172 qytetëseshe, përkatësisht
      me 10 mësues e 7 mësuese; nga 1300 filloristësh dhe 32
      filloristesh, përkatësisht me 32 mësues e 1 mësuese.
      Gjithsej, për qarkun e Janinës dhe atë të Prevezës
      ishin: 2002 nxënës e nxënëse dhe 65 mësues e mësuese.
      Pra, një numër qesharak, ndaj numrit të mësuesve,
      mësueseve dhe të nxënësve e nxënëseve të shkollave
      greke në të dy-ja qarqet në fjalë. Në vendbanimet e
      këtyre dy qarqeve – si kudo gjetkë - shkollat çeleshin
      në përkatësi me besimin fetar të banorëve: në
      vendbanimet ku banorët vazhdonin të mbeteshin ende në
      fenë kristiane ortodokse, shkolla çelej detyrimisht në
      gjuhën greke; për ata që kishin kaluar nga krishterimi
      në islamizëm, shkolla detyrimisht çelej në gjuhën
      osmane.

      Padyshim që as faltoret e as mësimoret
      arabisht e osmanisht nuk i shërbyen aspak çështjes
      kombëtare shqiptare dhe as që u çelën me këtë qëllim;
      por edhe sikur të çeleshin, kjo gjë tanimë ngjante me
      fikun pas së vjeli; pra, kur u çelën ato shkolla, “e
      kishte marrë ferra uratën”. Grekërit, nëpërmjet
      faltoreve dhe shkollave në gjuhë të tyre, shqiptarët e
      krahinave anësore shqiptare, tanimë i kishin
      shndërruar në “grekër”, sepse greqishtja po kultivohej
      tek ata që mbi 1500-1600 vjet para fillimit të
      përdorimit të arabishtes dhe të osmanishtes në
      vendbanimet e pakta ku u pranua islamizmi; besimi
      islam në masë zuri të përhapej nga gjysma e shekullit
      XVII e mbrapa. Kurse, në shqiptarët e krishterë
      greqishtja vazhdoi të mbillej edhe gjatë tërë 500
      vjetëve të sundimit osman. Për më tepër që, edhe në
      disa mësimore, si gjimnazet e Janinës dhe të Prevezës
      ku shumica e nxënësve dhe e nxënëseve ishin shqiptarë
      të besimit islam – e, doemos, edhe plot shqiptarë të
      krishterë ortodoksë - mësimi jepej osmanisht e
      greqisht. Ndërsa për pakicën shqiptare islame në
      faltoret islame dhe në medresetë përdorej arabishtja,
      për shumicën shqiptare të krishterë ortodokse në
      faltoret e shkollat priftpërgatitëse përdorej
      greqishtja; ndërsa për pakicën shqiptare islame në
      mësonjëtoret laike osmane përdorej osmanishtja, në ato
      greke - për shumicën krishterë ortodokse përdorej
      greqishtja. Ndërsa masa e krishterë ortodokse në
      tërësi kryesohej dhe prihej nga një armatë e tërë
      priftërinjsh grekë të të gjitha shkallëve, shqiptarët
      e krishterë s’kishin kurrfarë prijësi të ngjashëm me
      ata të të krishterëve ortodoksë. E njëjta gjë ndodhte
      edhe me shqiptarët islamimë; prijësit e faltoreve,
      medreseve dhe shkollave nuk u flisnin nxënësve shqip
      dhe për çështjen shqiptare, po në gjuhë të huaja dhe
      për çështje të huajsh. Shqiptarëve në tërësi jo vetëm
      që u mungonin prijës dhe institucione shqiptare të
      ngjashme me ato greke, arabe e osmane, por ato edhe u
      ndaloheshin rreptësisht. Një pengesë tjetër tejet e
      vështirë për t’u kapërcyer nga shqiptarët që ndiqnin
      mësimoret islame - medresetë dhe mejtepet- ishin
      gjuhët arabisht e osmanisht që përdoreshin në to.
      Tingujt e harfeve (gërmave) dhe shqiptimi i fjalëve të
      arabishtes e sidomos të osmanishtes e shqiptarit ishin
      mjaft të vështira për veshin dhe gjuhën e shqiptarit;
      edhe më e vështirë ishte mënyra e të shkruarit. Tërë
      këto dhe mungesa e mësonjëtoreve të posaçme shqipe për
      më se 2000 vjet rresht – për më tepër, në kushtet kur
      fqinjëve nuk u mungonin - shqiptarëve u shkaktoi dëme
      fatale dhe hidhërime tejet të hidhëta.



      Idadeja e Janinës.



      Shkollë e mesme eprore 7-klasëshe, e çelur
      në vitin 1296 H (1878-1879). Fillimisht, të 13
      mësuesit që përbënin trupin mësimor të shkollës, u
      jepnin mësim 175 nxënësve: 169 muslimanë e 7
      jomuslimanë; nga këta, 111 ishin ditorë, 49-me pagesë
      dhe 15-me bursë. Mund të mësonte gjithkush që
      dëshironte, pavarësisht nga besimi fetar a kombësia.
      Po, për shkak të çorroditjes prej zhurmës shurdhuese
      të kr.a-f. si edhe helmit të derdhur nga ata në
      gjykimin gjithësisht të të krishterëve, mjerisht atë
      qendër aq të rëndësishme dijeje e ndiqnin kryesisht
      shqiptarë nga jugu të besimit islam dhe disa djem
      nëpunësish të atjeshëm turq; përjashtim bënin vetëm
      fare pak toskë të krishterë, kryesisht çamër. Kurse
      shumica dërrmuese e shqiptarëve të krishterë
      parapëlqenin dhe ndiqnin mësimet në “Zosime.” Pas
      shpalljes së kushtetutës II osmane, qeveria dhe partia
      “Ittihat ve Terekki” (Bashkim e Përparim) që e
      drejtonte atë qeveri, të ndodhura para kërkesave
      këmbëngulëse të kombësive dhe kombeve që asokohe
      përmblidheshin brenda sulltanatit osman, shpallën:
      “Çdo popull ka të drejtë të çelë shkolla më vete dhe
      të arsimohet në gjuhën e tij amtare”. Shqiptarët, të
      cilëve ndryshe nga tërë të tjerëve, u ishte mohuar e
      ndaluar rreptësisht kjo e drejtë, gjetën rastin për të
      përfituar nga një shpallje e tillë. Menjëherë ata
      ngritën zërin dhe parashtruan kërkesat e veta në
      organet shtetërore përkatëse. Mirëpo, kur pushtetarët
      osmanë dhe partia drejtuese e tyre panë se punët morën
      drejtim të padëshiruar për ata, bënë sikur e harruan
      shpalljen e tyre. Kjo sjellje i zemëroi edhe më keq
      shqiptarët. Ata ngritën gjithandej zërat si vullkan.
      Ndër zëngritësit u dalluan edhe idadijarët e Janinës.
      Në një letër të botuar në fletoren “Lirija”,[8] ndër
      të tjera, thuhej: “Idadijarët na shkruajnë: kaluan dy
      muaj që u dha urdhri që në shkollat e Shqipërisë të
      mësohet shqip. As në idadijetë, as në ruzhdijetë e as
      në iptidajetë s’po jepet ende”.

      Në idadijenë e Janinës mësimet jepeshin
      osmanisht e greqisht. Meqënëse shumica e nxënësve që
      ndiqnin mësimet në atë shkollë ishin shqiptarë, këta,
      të mbështetur edhe nga shoqëria “Bashkimi” e Janinës,
      njëzëri ngulmonin që greqishtja të zëvendësohej me
      shqipen. Përfaqësuesi i asokohshëm i qeverisë
      austro-hungareze në Janinë, dr. Ranzi, në tejshkrimin
      (tanskriptimin) e 13 marsit 1909, njoftonte
      Ehrentalin: “ ... ngulmojnë të kenë më tepër të drejtë
      të kërkojnë çeljen e një kursi për gjuhën shqipe, pasi
      edhe greqishtja është lëndë mësimi e detyruar; ata
      kërkojnë edhe zëvendësimin e greqishtes me shqipen apo
      të paktën mësimin e të dy gjuhëve krahas
      njëra-tjetrës. Mirëpo valiu ndaj shoqërisë
      (“Bashkimi”- I.D.H.) u mjaftua të thoshte se s’mund të
      merrej parasysh kërkesa e saj për heqjen e gjuhës
      greke, e cila këtu po mësohet tash sa vjet. Kurse për
      mësimin e gjuhës shqipe si lëndë e re mësimi - tha ai
      - s’janë caktuar ende mjetet e duhura financiare për
      shpërblimin e mësuesve”. Nuk u pranua nga valiu as
      kërkesa që shqipja të përdorej vetëm për nxënësit
      shqiptarë. Si kundërpërgjigje, zërat e idadijarëve dhe
      të shoqërisë “Bashkimi” në Janinë arritën kulmin. Të
      gjendur përballë kërkesave të njëpasnjëshme
      këmbëngulëse e disi kërcënuese të idadijarëve -të
      mbështetur fuqimisht edhe nga “Bashkimi” i Janinës-
      qeveria osmane lejoi të jepej shqipja nëpër të gjitha
      idadijetë. Me urdhër të Ministrisë së Arsimit,
      drejtoria e arsimit të vilajetit më 1(14).9.1909
      caktoi mësues në idadijenë e Janinës Nuçi Dh. Naçin
      (shih) me 200 grosh në muaj; ky mbajti në ngarkim edhe
      detyrat e deriatëhershme: sekretar i “Bashkimi” dhe
      redaktor i fletores “Zgjim i Shqipërisë".[9] Të
      ndodhur nën trysninë e pandërprerë përditë e më
      kërcënuese të idadijarëve dhe të “Bashkimi” të
      Janinës, pushtetarët osmanë u shtrënguan të emëronin
      në idadije edhe një tjetër mësues shqiptar, Zyhdi
      Efendinë. Në letrën e dërguar nga studenti i asaj
      idadijeje, Sali Filati (Çeka) dhe të botuar në
      fletoren “Korça”,[10] pasi vihej në dukje se ai ishte
      caktuar mësues për letërsi, drejtësi e tregti, për atë
      thuhej: “Z. Zyhdi është një shqiptar i flaktë. Ky zot,
      duke qenë shqiptar i vërtetë, ish marrë me sy të keq
      nga ca të liq”.

      Po në idadijenë e Janinës jepnin mësim
      shqip edhe atdhetarë të tjerë si fjala bie prishtinasi
      Qamil Bala dhe aninasi Qamil Efendiu. Atje morën mësim
      dhe u brumosën më së miri me ndjenja të thella dhe të
      theksuara kombëtare: Qamil Izet Çami, Sali Çeka, Sali
      Nivica, Pertef Pogoni, dr. Hasaf Ajdonati, Qamil Izet
      Sejko, Ferhat Mero Shehu, Mihal Prifti, Resul Osman
      Taka, Tare Haxhiu, Avni Rustemi, dr. Sezai Çomo, Gani
      Çano etj. Këta u dalluan në fusha të ndryshme:
      mjekësi, administratë dhe, më tepër, në organe
      arsimore, deri edhe qëndrore të shtetit shqiptar;
      edukuan breza të tërë mësimdhënësish të çdo shkalle
      dhe lanë gjurmë të thella në pedagogjinë shqiptare.
      Disa nga këta idadijarë dhe bashkënxënësit e
      njëkohshëm të tyre zhvilluan një veprimtari të shquar
      politike dhe arsimore që kur ishin ende nxënës; një
      nga më të zjarrtët, ishte Sali Çeka nga Filati,
      bashkëpunëtor i tëra fletoreve në gjuhën shqipe. Ndër
      ato veprimtari, ishte edhe qortimi i rreptë që i bënë
      kara Rexhepit në faqet e fletores “Zgjim i Shqipërisë”
      “lidhur me abetaren shqip me harfe arabo-osmane, që ai
      shkroi e botoi. Për të ritheksuar qëndrimin e vendosur
      të tyre mbi abecenë dhe shkrimin shqip, 72 nga ata
      nënshkruan një përkujtesë dhe ua dërguan fletoreve
      “Bashkimi i Kombit” (organ zyrtar i shoqërisë qëndrore
      “Bashkimi” në Manastir) dhe “Shqipëtari” (organ zyrtar
      i shoqërisë shqiptare në Stamboll) për ta botuar
      turqisht. Kërkesa e tyre u plotësua. Qortimi i tyre
      ishte aq me vend dhe aq i fuqishëm, sa u pëlqye dhe u
      mbështet nga tërë atdhetarët dhe shtypi shqiptar.
      Shumë atdhetarë, po me anë të shtypit shqiptar, i
      mburrën për guximin e tyre dhe i lëvduan për aftësinë
      e atdhetarinë që treguan. Një prej tyre, ishte edhe
      veprimtari, Hysni Ismail Potomi, i cili nëpërmjet
      letrës së tij me dt. 2(15).12.1909, thoshte se ata
      ishin treguar edhe atdhetarë të zjarrtë, edhe me
      dituri të thella në lëmin e gjuhës dhe të historisë.
      Në veprimtarinë e tyre atdhetare artistike,
      përmblidhet edhe skena(teatri). Më 26.9 (9.X).1909 në
      kinemanë “Ihsanije” -më të madhen e kryeqytetit të
      vilajetit, Janinë - ata, nën drejtimin e Nuçi Naçit
      dhe me pjesëmarrjen e tij (në përfytyrim të Fetahut
      dhe të Zyberit), luajtën dramën e Shemsedin Sami
      Frashërit, “Besa”; pjesëmarrësit ishin të panumërt,
      aqsa, edhe pse ndërtesa ishte më e madhja e qytetit,
      “s’kishte ku të hidhje mollën”.[11] Po sipas tij,
      atdhetaria dhe aftësia artistike e shfaqur prej
      aktorëve amatorë i ndezi flakë të pranishmit. Por edhe
      aftësia e tyre mbi gjuhën shqipe dhe dijet shqiptare
      që u shfaqën sidomos në provimet e zhvilluara më
      27.6(11.7).1910, i lanë gojëhapur të pranishmit të
      pranishmit dhe një numër të madh janinasish. Në
      përfundim të provimeve të krejt lëndëve mësimore,
      idadijarët e vitit të fundit fituan dëftesat e
      pjekurisë, kurse të tjerët - ato të klasave vjetore
      përkatëse. Gati të gjithë maturantët u dërguan për të
      vazhduar studimet e larta nëpër universitete të
      ndryshme. Ndër ata ishin, edhe Ferid Konja nga Janina,
      Fetah Janina, Mihal Margëllëçi (Prifti) nga Kastriza,
      Pertef Pogoni nga Voshtina, Sali Filati etj. Sali
      Çeka, dhe Pertef Pogoni u dërguan në Francë, në
      universitetet e së cilës u diplomuan për pedagogji e
      psikologji. Sali Çeka me rastin e diplomimit, në
      letrën e vet me dt. 28.6(9.7).1910 drejtuar drejtorit
      të fletores “Korça” dhe tërë lëçitësve shqiptarë,
      botuar në po atë fletore nr. 16(36), dt. 8(21).7.1910,
      vinte në dukje vlerën e idadijesë së Janinës si qendër
      e rëndësishme kulturore e kombëtare. Ndër të tjera, ai
      shkruante: “Sot mbarova shkollën idadije të Janinës,
      në të cilën kam 7 vjet që kam shkuar një rrojtje mjaft
      të gjatë, që sot shtërngohem ta qanj me lot nga
      largimi prej saj. Këtë shkollë, këtë shtëpi mësimi në
      Shqipëri të Jugës s’mund ta harronj kurrë, jo se kam
      shkuar gjysmën e jetës time, po nga që ndahem nga kjo
      shtëpi, nga kjo mësimtore e shenjtë që është një
      shkollë shqip. Këtu të gjithë nxënësit janë vërtet
      shqipëtarë, janë djemt’ e Shqipërisë, janë burbuqet e
      të pritmit, të flaktë me ndjenja zemërore kombëtare
      përpara mëmëdheut, Shqipërisë së gjorë. Shkoll’ e
      Janinës është shtëpia kombëtare për djemt’ e
      Shqipërisë. Ikinj pra nga Janina, nga qytet’ i Piros,
      nga kjo fortes’ e Ali Pashait në Toskëri. Janina për
      mua është një mëmëdhe i dytë: më rriti, më bëri kaq;
      kudo që të vete, Epirë s’e kam për të harruar...”

      Vlen të theksohet se idadijenë e Janinës
      në “shtëpi kombëtare për djemtë e Shqipërisë” e
      shndërruan pjesëmarrësit në të dhe atdhetarët janinas,
      pas shumë vjet përpjekjesh e mundimesh të
      gjithëfarshme; atyre kurrë nuk u bëri “tërr” syri e as
      kursyen gjë nga ç’kishin në dorë. Vlen të përmendet,
      gjithashtu, edhe se sa më shumë rriteshin kërkesat
      kombëtare shqiptare dhe sa më i fuqishëm ndihej zëri
      shqiptar, aq më i ashpër bëhej qëndrimi i
      shqipmohuesve. Me të vërtetë që sjellja e ashpër dhe
      qëndrimi mospërfillës i pushtetarëve osmanë ishin bërë
      pengesa të vërteta dhe tejet dëmprurëse, po sjelljet
      dhe qëndrimi i patrikanës së Fanarit, sinodhit grek
      dhe qeverisë greke ishin edhe më djallëzore, më të
      shëmtuara; ishin gjëma të vërteta. Kjo shfaqej në
      aspektin shqiptar e kombëtar; për përshkrimin e tyre,
      s’arrijnë as volume e volume të tëra. Polifemizmi i
      tyre u shfaq edhe në idadijenë e Janinës. Për të
      penguar qoftë edhe sado pak ecurinë e shqipes, duke
      parë se ajo kishte filluar të lulëzonte edhe në
      Janinë, përbindëshat, të urdhëruar nga Patrikana e
      Athina, në vitet 1909-1910 i vunë zjarrin 3 herë
      rresht ndërtesës së idadijesë.[12]








      --------------------------------------------------------------------------------

      [1] Salnameja (vjetari) i vitit 1288 H (1871) i
      vilajetit të Janinës, salnameja e vitit 1308 H (1892)
      fq. 115 dhe salnameja e vitit 1319 H (1903).

      [2] Le Istorie Albanesi – Epoca Terca, Salerno, 1886,
      fq. 34.

      [3] Salnameja e vitit 1288 H. (1871).

      [4] Po aty.

      [5] Llukë Karafili, “Disa Nënprefektura të
      Shqipërisë”.

      [6] Mehmet M. Alushi, Hetem A. Kasimi, Medi Korro,
      Beqo Zejnun Mullai, Xhevahire Brahim Demiri
      Halilpasho, Ahmet Taqe etj.

      [7] Për hollësi të mëtejshme shih: I.D.H., buletinin
      “Qytetërimi Islam”, nr. 1, 1999, fq. 18 dhe “Univers”
      nr. 2, 2002, fq. 129-134), (Skema -Fotografi).

      [8] “Lirija”, nr. 19, Selanik, dt. 6 (19).12.1908, fq.
      2.

      [9] “Zgjim i Shqipërisë", dt. 3(16).9.1909.

      [10] Fletore “Korça” nr. 24, dt. 3(16).12.1909.

      [11] ”Kujtime të ish-nxënësit, Ismet Çano.

      [12] Për lëvizjen arsimore në tërësi dhe atë kombëtare
      në veçanti në jugun shqiptar shih edhe Ibrahim D.
      Hoxha, "Nëpër Udhën e Penës Shqiptare", Tiranë, 1984;
      Ibrahim. D. Hoxha, "Nga jeta kulturore në vitet
      1788-1822", Ibrahim D. Hoxha, "Lëvizja për arsim dhe
      dituri kombëtare gjatë dyqindvjeçarëve të fundit në
      krahinat jugore shqiptare ", fletorja "Drita", Tiranë,
      13.6.1982, “Revista Pedagogjike” nr.1, Tiranë,
      Janar-Mars 1980, fq. 160-171.

      http://www.aiitc.org/universi/FALTORET%20DHE%20MEDRESET%c3%8b%20N%c3%8b%20QARKUN%20E%20JANIN%c3%8bS.html














      _____________________________________________________________________________
      Envoyez avec Yahoo! Mail. Plus de moyens pour rester en contact. http://mail.yahoo.fr
    Your message has been successfully submitted and would be delivered to recipients shortly.