hi to all of you,

articles below were converted automatically [thanx to the friend of mine]. several mistakes might have occured. another useful sources are: http://tugan-tel.noka.ru/aylander/urisalif2yanalif and http://www.suzlek.ru/pls/suzlek/main.dotext . on Suzlek.Ru there is a long list of latin alphabets, however, cyrillic alphabet also differs within itself [for computers, i mean], as "kabmin cyrillic" and "unicode cyrillic". for online convertors kabmin script is preferable. Watanim Tatarstan's web page uses kabmin script, so its ok for any of its articles.

Tatarlar bay bulsýn

Redaksiäneñ qunaðý Ýstanbuldaðý Yidetäpä (Cide Tübä) universitetý professorý, Tatarstan Fännär akademiäseneñ þäräfle äðzasý, tarix fännäre doktorý Nadir Däwlät.

– Möxtäräm millättäþebez, Qazanða bu kilüegezneñ mäþhür qalabýznýñ meñyellýq yubilee mönäsäbäte ilä ikänen beläbez. Totqarlanðansýz. Ayýrým säbäpläre barmý?
– Säbäplär elek kübräk ide. Läkin ul çaðýnda Qazanða yul yabýq buldý. Bu yulý “Törek-tatar mädäni baðlanýþlarý” digän xalýqara simpoziumda çýðýþ yasadým. Törek mädäniätenä xezmät itep tä, tatar bulýp qalðan, fän ölkäsendä qayýrýp eþlägän millättäþlärebezgä baðýþlanðan ul forumda min qatnaþmýy buldýra alammý? Arada miña ostaz tieþle Ðayaz Ýsxaqi, Sadri Maksudi kebek aqýl iäläre dä, Äxmät Wäli Mäñgär kebek izge teläklärgä matdi tayanýç bula belgän þäxeslär dä bar.
– Belüebezçä, Sezneñ äniegez Orqýya Däwlätkildeneñ dä çit ildäge tatarlarnýñ säyäsi xäräkätendäge, ayýrým alðanda matbaðaçýlýq eþendäge xezmätläre maxsus öyränügä layýk.
– Açý yazmýþ qorbaný minem äniem. Anýñ üze yazðan istälekläre miña wasýyät kebek ide. Min alarný "Ber tatar xatýnýnýñ açý yazmýþý" digän kitap räweþendä kürä aluýma bik söendem. Äniem yazmasý miña Yýraq Könçýðýþtaðý tatar möhacirläre tarixýn öyränüdä zur yärdäm buldý. Bu tarixnýñ pärdäse äle dä bulsa bik az açýlðan.
– Sez üzegez dä ilennän yazðan ber tatar balasý bit. Näsel þäcärägez mäðlümme?
– 2003 yýlda Ýrek Bikkinin digän ðalim yärdäme belän ðailä þäcäräm turýnda materiallar qulýma töþte. Yidetäpä universitetýnda minem yanýmda eþläwçe aspirant Ýlþat Näcipov uqýp birde. Þularða üzem belgännärne dä östägäç, näselebez þäcäräseneñ 1390 yýlða qadär barýp terälüe açýqlandý. Þuþý belgännäremä tayanýp, "Altýn Urda" näselennän morza Däwlät kil'dievlar näsele" digän ber þäcärä äzerlände.
2003 yýlnýñ 8 oktäberendä minem äni, señlem Färidä häm minem turýnda Rossiä televidenieseneñ "Kul'tura" kanalýnda altý seriäle fil'm kürsätelä baþladý. Monda ðailäneñ kiçergännäre, bigräk tä lager' waqýtlarý kürsätelde. Rejisser Marina Razbejkina töþergän bu fil'm minem qulýma 2004 yýlnýñ urtalarýnda kilep kerde.
– Nadir Däwlätneñ sabýy çaqta ayýrýlðan änise, ber dä kürmägän señlese belän oçraþu xälläre hind fil'mnarýyndaðý küreneþlärdän dä ayanýçraq, ä ike tuðannýñ – berse rusça, ikençese tatarça belmäwe säbäple – räxätlänep söyläþä almawý ðibrätneñ iñ açýsý bulýp xäterdä qalðan ide. Ä bez Sezneñ belän berençe märtäbä "Sotsialistik Tatarstan" gazetasý redaksiäsendä küreþtek. Niçänçe yýl ide soñ äle...
– 1990 yýl ide. Þul yýlnýñ may ayýnda kildem bire. Þul yýldan soñ äni belän yýþraq oçraþa baþladýq. Äti belän äni lager'lardan soñ Qýzýl Yar (Qazaxstan) þähärendä urnaþqannar.
– Lager'lar? Sezneñ ðailä Qýtayda yäþägän dip beläbez. Elekke Sovetlar Soyuzý kiñleklärendä däwlät eçendäge utrawlar kebek sibelgän ul ðulaðlarnýñ äniegezgä nindi mönäsäbäte bar?
– Äniem Orqýya Däwlätkilde 1945 yýlnýñ 20 sentäberendä qulða alýna, þul uq yýlnýñ 23 oktäberendä Cäza qanunýnýñ 58-2 häm 58-11 maddäläre nigezendä xökem itelep, törmägä ozatýla. Un yýlða azatlýqtan mäxrüm itelü digän süz bu. Annarý da biþ yýl sörgen. Törmägä kitkändä äni awýrlý bula. Señlem Färidä törmädä tua, annarý alarný da ayýralar. Min isä Äxtäm aðay belän Ðaynicamal apa tärbiäsendä üstem.
Qýtayða barýp çýðu qadäreseme? Anýsý zamanýna küräder inde. Ätiemnär ðailäse – morzalar näsele – Qasýym yaðýnnan kitep, Petropavel (Qýzýl Yar) qalasýnda yäþägän. 1917 yýl zur häm bay ðailäneñ tormýþýn çälpärämä kiterä. Ätiem Ýbrahim aqlarða iärep kitä. Baron Ungäräm ðaskäre Mongoliä aþa Qýtayða qaça. Äti dä Xaylar aþa Xarbinða kilep citä. Ýnqilab quzðatqan tatar möhacirläreneñ Yaponiägä ük barýp citkäne mäðlüm. Minem äti dä Yaponiäneñ Yoqohama þähärendä aslamçý bulýp yöri. Köçle cir teträw ðarasatýnnan çaq isän qalýp, yänädän Qýtayða – Mukden þähärenä qayta. Þunda öylänä. Minem änigä tügel äle.
Äni belän ätine "Milli Bayraq" gazetasý tabýþtýra. Ul gazeta Mukdenda 1935 yýlný çýða baþlýy. Þunda bergä eþlilär. 1943 yýlnýñ közendä niqaxlaþalar. Äni bik aktiv cämäðät eþe belän þöðýllänä. Ðayaz Ýsxaqi belän xäbärläþep, yazðan mäqälälären aña uqýtýp, üze dä Ýsxaqidan "Milli Bayraq" öçen yazdýrtýp tora. Yaponiäneñ Qobe þähärendä Ðayaz äfände dä qatnaþqan "Yýraq Þärýq törek-tatarlarý qorýltayý"na delegat bulýp bara. Küräseñ, änineñ bu säyäsi eþçänlege Sovetlarnýñ küz uñýnda bulðan.
1945 yýlnýñ 10 avgustýnda Qýzýl Armiä Man'çjuriägä bärep kerä. 11 avgust kiçendä ük änine alýrða maþina kilep citä. Min – ber yäþlek sabýy da anýñ belän un kön törmä bazýnda utýrðanmýn. Ul yulý öygä qaytqanbýz äle. 20 sentäberdä qabat änine qulða alalar. Mine babam alýp qalðan. Ýke yýldan ul da wafat. Änine isä Çita törmäsenä ozatqannar. Ozaq xikäyät bu.
– Ozaq häm qýzðanýç. Lager'lar xälen uqýp beläbez xäzer. Un yýl däwamýnda möhacirlektäge tatarlar öçen atnalýq gazeta çýðarýp kilgän änkägezne soñlap bulsa da zurlaw tieþ bezgä. "Milli Bayraq"ný Yýraq Könçýðýþta ðýna tügel, Finlyandiä, Almaniä, Misýr kebek illärdä dä aldýrðannar. Gazetanýñ þiðare dä tirän mäðnäle: "Milli Bayraq" qiblasý üz ilen irekle itü, üz ilen doþman qulýnnan qotqaru, bäysez bulu, törek-tatar milli bayraðýn irekle Ýdel-Uralda xör cilkenderü... Sin bügen mesken, aptýraðan xäldä qalðan ber möhacir bulsañ da, sin tarixý böek ber xalýqnýñ balasý. Sineñ üz ileñ, üz tufraðýñ bar". Mondýy lozung kütärgän keþeneñ isän qaluý üze ber moðciza.
– Lager'lardan soñ äni mäktäplärdä balalar uqýtqan. Fäqät 1992 yýlda ðýna Sovet orðannarý tarafýnnan aqlandý.
– Señlegez Färidä Qazan däwlät universitetýnda uqýdý buðay?
– Äye. 1982 yýlnýñ cäyendä äni dä anýñ yanýna küçep kilde. Äti inde wafat ide.
– Ä Sezgä soñ äni belän küreþü þatlýðý qayçan nasýyp buldý?
– Minem xäbäremne äni belep torðan. Min yaxþý tärbiä aldým. Törkiädä, Almaniädä uqýdým. Äni 1977 yýlda Almaniägä kilep, mine häm dürt yäþlek onýðý Girayný kürde. Ul qabat kilgändä ikençe ulým Yulay da tuðan ide inde.
– Yaqtý könnärgä yaqýnayabýzmý ällä? Sez Amerikada da yäþäp aldýðýz kebek?
– Äye. Viskonsin universitetýnda eþlädem berara. Yäx'ya Abdullin, Äbrar Kärimullin, Mäskäwdän professor Ädhäm Teniþev kebek ðalimnär belän þul çaðýnda aralaþa baþladým. 1990 yýlnýñ mayýnda Qazanða da zur ðalim Mirfatýyx Zäkiev çaqýruý belän kildem. Annarý yýl sayýn diärlek kilende. Mirfatýyx Zäkiev belän Baþqortstanða, Çuaþstanða fänni ekspeditsiälär yasadýq. Xalýqlarnýñ yäþäyeþen öyrändek.
– Bu öyränülärdän näticä nindi inde?
– Tatar balasý yuðala bara. Tatar telenä funksiä birergä kiräk. Çit cirdä millätne saqlaw qýyýn ul. Äytik, Törkiädä tel yaqýnlýðý da zýyan itä. Keçe millätne olý millät tota. Sez öydä bit. Tatarstanda tatarça belüne östenlek itärgä kiräk. Menä min çit tellär belgängä kürä aqçaný kübräk eþlim. Min tatar teleneñ kiläçäge mäsäläsendä optimist tügel. Küzätülärem änä þundýy açý näticä yasarða mäcbür itä. Törektä bik yaxþý mäkal' bar. Menä bolay ul: "Ber tel – ber keþe, ike tel – ike keþe". Döres bit. Bez assimilyatsiägä duçar bulðanbýz. Millät ul – mädäniät, millät ul – tel, millät ul – kiläçäkkä ýþanu, millät ul – milli ðorurlýq, rux! Millät ul rasa digän süz tügel. Millät ul – añ. Aljirnýñ milli azatlýðýn Fransiädä yäþäwçe aljirlýlar alýp birde. Rus arasýnda rusça söyläþep tä, millät mänfägaten qayðýrtýp bula.
– Tatar qaya kitsä, þunda mäçeten, mäktäben, matbaðasýn buldýrðan. Äle Sezneñ kitaptan uqýp beldem: Könçýðýþ Qýtay timer yulý buyýnda urnaþqan tatarlar unsigez mäktäp-mädräsä açqan ikän. Tienläp aqça cýyýp anda "Meñ yýl mäçete" salýnðan. Meñär danä tiraj belän "Bäyräm nurý", "Çatqý", "Yýraq Könçýðýþ" isemle gazeta-jurnallar çýðarýlðan, däresleklär bastýrýlðan, spektakl'lär uynalðan. Ällä tatarnýñ ruxi oçqýný þularða iärep, möhacirlekkä kitep yuðaldýmý ikän? Bez monda – üz ilebezdä tiraj danäsen iþäytä almýy integäbez. Xäyer, Törkiädä sez tatar telendä çýðara baþlaðan "Qazan" jurnalý da çýðudan tuqtadý.
– Nibarý 23 san çýðýp qaldý "Qazan". Olý yärdämçem, töp finans tayanýçým Äxmät Wäli Mäñgär ide. Ul wafat. Anýñ qýzý Safiä Ýmre dä wafat. Alarnýñ varislarýna tatarça jurnal kiräkmi.
– Küräbez ki, tatarnýñ çittäge "aljirlýlarý" betep bara. Sýyfat sanða da suða. Þuþý sezneñ kitapta taðý ber sanða yulýqtým. "SSSRda qalðan 35 million millättäþebez velikoruslarða qaraðanda öç tapqýr artýðraq zolým astýndadýr" digän cömlädäge 35!
– Millätneñ tögäl sanýn kem dä belmi. Tufan Miñnullin ber döres fiker äytkän ide: "Ütkäne turýnda ðýna söyläþkän xalýq – bäxetsez xalýq". Mäydanða yäþlär çýqmýy torýp, bernindi alðarýþ bula almýy. Süz tügel, ðamäl kiräk.
– Ä bit Sez qatnaþqan simpozium ütkänebezgä baðýþlandý. Xalýqlar dialogýn buldýru öçen närsä eþlärgä kiräk?
– Dialog nigezendä xäzer kübräk iqtisad yata. Törkiä bäysez illär belän xezmättäþlek itä. Äytik, "Zäñgär aðým" aþa Rossiädän ðaz ala. Sezdä dä törek keþeläre eþli. Mädäni baðlanýþlarða kilsäk... Anqara säyäsi eþlärdä Mäskäw ixtýärýna qarþý töþmi. Äle telgä alðan simpozium üze dä akademik küñel açu ðýna. Çaqýrðan cirgä baram min. Ä Þamil Yulay kilä almadý.
– Baðlanýþlar týðýz bulsýn öçen ni eþlik soñ?
– Latinitsaða küçüne suzasýz. Yel'sin çorýnda bik tiz eþlänäse ide ul. Putin "berdäm, unitar Räsäy" tarafdarý. Ýnformatsiä çaralarýn yuðaltýp barasýz. "Yaña Ðasýr" kanalý tapþýrularýn yartý säðät týñlýym. Þul yartý säðättä dä cýyýn yuq-bar söyläp yatalar. Bu tatar öçen programma tügel. Nadan xalýqný taðýn da nadanlýqqa töþerü yulý ðýna.
Latinitsa mäsäläsen zýyalýlar häm xökümät xäl itä. Bez mömkinleklärneñ kübesen yuðalttýq. Ðalimcan Ýbrahimovnýñ ber prognozý bar ide. Tatar temasý buyýnça konkurslar, farazlar eþlärgä kiräk.
– Yevropa belän Aziä urtasýnda torðan tatarða törle cillär bärä. Tatar balasý bizmändäge kebek. Qaysý yaq tälinkäse ciñär.
– Yevraziä mäsäläse borýnðý fiker. Dönyada xäzer iqtisadýy zonalar dävere. Änä Qýtay kütärelep kilä. Törkiä dä Yevropa berlegenä kerergä cýyýna. Rossiä üz iqtisad zonalarýn buldýru belän mäþgul'. Tatarlar bay bulsýn! Þul çaðýnda süzläre abruylý yörer.
– Tatarnýñ baylýðý Mäskäwgä kitä þul.
– Þulay. Tatarstan kolonial' il bulýp qalmasýn öçen tatar balasý belem belän baylýq tuplarða tieþ. Mäðärif sistemasýn nýðýtu zarur. Bu bit komp'yuter çorý. Qoral belän dönya yaularða týrýþu kölke. "Þartnamä"gä köç salýnýrða tieþ.
– Sezneñ awýzdan tatarða yaqtý kiläçäk yuratasý da kilä bit.
– Barlýq imperiälär ülä, cimerelä. Rossiädä eçüçelek, yalqawlýq. Neft' tä mäñgelek tügel. Rossiädäge azçýlýq xalýqlar üzlären saqlap qalsalar ide dä bit. Tik menä tatarlarda da ruslardaðý kebek çirlär... Tatar ðailäläre iþäyergä tieþ. Mäktäplärdä tel, tarix hiç yuðý baþlanðýç mäktäptä uqýtýlýrða tieþ!
– Beznekelär sezneñ cýlý diñgezlärne yarata. Qayda yal itäsez?
– Turistlar kilä baþlaðaç, yal itü qýyýnlaþtý. Egey diñgezenä xatýným belän barsam, könenä 200 dollar totýla.
– Alaysa yal itü öçen gel dä þulay Tatarstanða qaytýðýz.
– Viza alu bik qýyýnlaþtý. Qayberäwlär änä kongressqa da kilä almadý. Yuðisä meñyäþär Qazanný kürü, Mintimer Þäymiewneñ: "Buldýrabýz!" – digänen iþetü kiräk ide. Xalýqqa rux birü öçen bik yaxþý süz äytte ilbaþý. Rux iñdermiçä torýp, bernärsä qýlam dimä. Ul süzne Mäskäw törleçä þärexläde. Þäymiev süzendä ekstremizm yuq. Buldýrýlðan bik küp närsä bar. Xalýqnýñ tormýþýn þökrana itärlek xälgä citkerü zarur. Härkem üzenä ýþanýrða tieþ. Ýñ möhime – tatarda bala häm baylýq küp bulsýn.

Asiä Yunýysova

Ýdeyälär kiräk!

Qazannýñ 500 yýllýðýn da, 800 yýllýðýn da bäyräm itä almadýq-aluýn. Anýñ qarawý, meñyellýqný dönya þawlatýp bilgeläp üttek. Çönki här tatarnýñ küñel türendä milli häm tarixi üzbilgelänü ideyäse yäþi ide. Yel'sin Qazannýñ meñyellýðýn bäyräm itü proektýna qul quyuða älege ideya praktik yassýlýqqa küçte häm, dönyanýñ qaysý ðýna poçmaðýnda yäþäwlärenä karamastan, tatarlarný bergä tuplaw faktorýna äverelde. Þulay itep, soñ-ðý biþ yýlda Tatarstan häm tatarlar Rossiäneñ baþqa xalýqlarý häm töbäklärennän ber ideya bayraðý astýnda yanularý belän ayýrýlýp tordýlar. Kisken sotsial' qarþýlýqlar sýman uq, ayýrým törkemnär häm klannarnýñ säyäsi häm iqtisadýy tartqalaþlarý berqaya da yuqqa çýqmadý, älbättä, ämma här tatarný berdäm etnos itep berläþterüçe häm bergä tuplawçý ðomumi platforma barlýqqa kilde. Yäki, uzðan ðasýr klassiklarý isbatlaðança, xalýq massasýn ber ideya çolðap ala ikän, alar dönyanýñ astýn öskä kitererdäy zur köçkä äverelä. Þuña kürä dä Tatarstan Qazan meñyellýðý ideyäse bayraðý astýnda, federal' häm cirle byudjettan bülep birelgän 100 milliard sumnan artýq aqçaný da quþýp, baþqalarða qaraðanda bik küp närsälär maytarýrða ölgerde.



Yubiley tantanalarý uzýp kitte, milli, säyäsi häm finans östenlegeneñ psixologik forasý ütkändä qaldý, milli tarix bitlärendä Borýnðý Aziäneñ häm Rossiä sivilizatsiäseneñ ayýrýlmas öleþe, digän yubiley tamðasý belän tatarlar yañadan Rossiä xalýqlarý häm töbäkläreneñ ðomumi rätenä bastýlar. Alda bezne närsä kötä? Þuþý kütäreleþne saqlap qalýp, alða taba üsterep bulýrmý yäki ul äkrenläp sünärme? Respubliqa citäkçelegeneñ, sänäðät-finans dairäläreneñ, icat intelligensiäseneñ tatarlar dönyasýn tuplaw, mädäniäten, iqtisadýn, mäðärifen alða taba üsterü buyýnça konkret ideya-plannarý barmý?
Bu sorawlar, älbättä, hiç tä bäyrämçä tügel. Çönki, "tatar ideyäse" nidän ðibarät, digän qatlawlý sorawða cawap tabasý bar. Liberal' häm rus milli-patriotlarý distä yýllar buyý "rus ideyäse"n, "milli ideya"ne, "Rossiäneñ üzençälege"n formalaþtýrýrða mataþýp qarasalar da, alar berni dä maytara almadýlar. SSSR cimerelde, tik ul alða kitkän Rossiä däwlätenä äverelä almadý. "Niçek isän qalýrða?" – digän borçu-mäþäqät belän yäþägän ildä ideyälär abstrakt töþençägä äverelep, ikençe planða küçä baralar.
***
Þulay da "milli ideyägez nindi?" digän soraw ähämiätle bulýp qala birä. Þul sorawða cawap birmi torýp, alða baru mömkin tügel. Qazannýñ meñyellýðý aldýnnan mäðlümati-texnologik kompaniälär häm firmalar citäkçeläre Soçiða xalýqara forumða cýyýldýlar. Alar "Rus köne"ndä, Rossiä ðalimnäreneñ häm programmistlarýnýñ mäðlümati texnologiälär üseþenä kertkän öleþlären dönya tanýsa da, ni öçen ildä innovatsion protsesslar barmýy, digän qarþýlýqlý sorawða cawap ezläp baþ wattýlar. Älege ölkädä abruylý amerikalý xaným, Rossiä turýnda yaxþý xäbärdar Ester Dayson: "Ä sez Gagarinnýñ ðalämgä oçýþýn xäterlisezme? Qaysýðýz da bulsa bala çaqta Gagarin kebek bulýrða xýyallanðan ideme? Näq þundýy maqsat-omtýlýþlar ðýna yaña çiklärne uzarða mömkinlek birä. Rossiädä yaña iqtisad tözü öçen ðalämgä oçqan kebek kiñ külämle ideya, burýçlar quyu kiräk!" – dip zaldaðýlarný þaqqatýrdý.
Beznekelärneñ üz çiratýnda: "Bügenge Ameriqa uquçýsý kem bulýrða xýyallana? Bill Geyts kebek bulýrðamý?" – digän sorawýna: "Qýzðanýçqa, Maykl Djekson kebek bulýrða", – digän cawap iþetelde.
Qýzýq, balalarýbýz kem bulýrða, närsä turýnda xýyallana ikän soñ? Kosmonavtlar köne aldýnnan Gagarin isemendäge balalar yortýnda tärbiälänüçelärgä (Gagarin turýnda alardan da kübräk kem belsen taðýn): "Büläkkä närsä alýrða telär idegez?" – digän soraw birälär. Alarnýñ cawaplarý modalý kiem, djins çalbar, krossovki iþe kiem-salýmnan uzmýy. Ber genä bala da yoldýzlý kükne qaraw öçen teleskop, samoletta yörtülären yäki Disneylendqa alýp barularýn, kitap yäki komp'yuter alýp birülären soramýy. Çýn ðaläm qorabýna küz salýrða da berseneñ dä baþýna kilmi.
Ýdeyäsez çor "qanatsýz" qullanuçýlarný tudýra.
***
Berençe Bötendönya tatar kongressý tantanalý häm nindider däräcädä romantik ruxta uzdý. Anda "Tatarlar, uyanýðýz!", "Rätlärebez týðýzraq bulsýn!" iþe lozung-þiðar'lär yýþ yañðýrap tordý. Ä menä çirattaðýsý – Qazannýñ meñyellýðýna turý kiterep uzdýrýlðaný baþqa yubiley çaralarý kebek ayýrýlýp tormadý, þýpýrt qýna uzdý þikelle. Þul uq þiðar'lär yañðýrasa da, kiläçäkkä bernindi dä konkret programmalar qabul itelmäde. Kongressta qatnaþuçýlarnýñ küpçelegeneñ pensiä yäþendä buluý da citdi uylarða etärä. Qayda yäþlär, urta buýn wäkilläre qayda? Kongress çaqýrularý näq menä alarða yunältelgän bulýrða tieþ ide bit!
Törkiädän kilgän Bäxzat Atqaþ kongress barðan könnärdä Çirmeþän yaqlarýna – äbi-babalarýnýñ tarixi watanýna qaytýp kilergä dip yulða quzðala. Tuqay mäydanýnda unlap taksi yörtüçegä tatarça möräcäðät itep qarasa da, aña cawap birüçe tabýlmýy. Bäxzat tatarça, inglizçä, törekçä söyläþsä dä, rus telen belmi. Maþinadan maþinaða küçä-küçä Çirmeþän rayonýndaðý kiräkle awýlýna qaytýp citkänçe, latinçaða küçü mäsäläsendä Qazan belän Mäskäw arasýnda barðan köräþneñ distä yýldan soñ bernigä dä kiräge qalmasqa mömkin, digän näticä çýðarýrða da ölgergän ul. Çönki Bäxzat äfände awýllarda da kübräk rusça söyläþülärenä iðtibar itkän.
Süz dä yuq, kiläçäktä uzdýrýlaçaq kongresslar Rossiädä zaman çaqýrularýna cawap birerdäy häm dönya global'läþüe protsesslarýna qarþý torýrday optimal' çiþeleþlär tabu häm eþläw buyýnça eþ forumý räweþendä uzarða tieþ. Global'läþüneñ "tigezläwçe katoðý" iñ berençe çiratta milli häm il üzençäleklären yuqqa çýðara. Þuña quþýlýp kitärgäme? Qarþý torýp, oboronaða basarðamý? Yäki aný üzebezneñ maqsatlarda faydalanýrðamý? Moña cawapný "milli yözebez" birergä tieþ. Ä menä Bötendönya tatar kongressý ideya buyýnça näq þul milli yözebez bulýrða tieþ. Týnýç, ðam'sez çaqýrular çorý ütte. Kiläçäktä uzaçaq kongress þiðar'läreneñ nindi bulýrða tieþlege turýnda tügel, bügenge könneke turýnda uylanýrða kiräk.