Nga Vangjush Ziko

Vetėdija qytetare e njė poeteje

Marr nga gazeta “Tema” dhe “Ndryshe”

            Poetja Kėze(Kozeta)Zylo, siē e cilėsojnė njerėzit qė e njohin, ėshtė njė grua plot vitalitet.  Nė jetėn e saj ajo ka njė background plot veprimtari pedagogjike, politike dhe shoqėrore. Nė emigrim ajo ėshtė cilėsuar si njė njeri vullnetmirė.  Profesor Peter Prifti e quan:"Ambasdor of goodwill" e popullit shqiptar nė Amerikė, sepse ka njė empati tė rrallė pėr bashkatdhetarėt e saj".  Organizata e gruas "Zėri ynė" nė New York e shpalli atė "Gruaja e vitit 2008", ndėrsa Shoqata Mbarėkulturore-Atdhetare I.Qemali nė Vlorė i dha titullin "Personalitet i shquar i kulturės mbarėkombėtare".

Kėto tė gjitha, sigurisht, nuk i japin emrin e poetes.  E rendita kėtė CV tė shkurtėr tė saj pėr tė pohuar tė vėrtetėn e formuluar nė shprehjen e njohur,"stili ėshtė vetė njeriu". 

Pa hezitim, po e quaj Kozeta Zylon njė poete qytetare, duke patur parasysh nocionin e fjalės "qytetari' ", qė nėnkupton qėndrimin e individit nė mėnyrė tė vetėdijshme ndaj tė drejtave dhe detyrave politike, morale dhe mbrojtjes sė tyre.  Kėtė epitet po ia kaloj edhe asaj si poete, duke patur parasysh pėrmbajtjen ideo-emocionale tė krijimtarisė sė saj letrare.
            Kozeta Zylo, deri mė sot, ka botuar tre vėllime poetike: "Monumenti i lotit"(20005),"Pranverė pa mimoza"(2006) dhe "Mjelmat po tė vijnė"(2008).  Pjesėn mė tė madhe tė poezive tė kėtyre vėllimeve i ka shkruar dhe i ka botuar duke qėnė larg atdheut, nė emigrim nė Shtetet e Bashkuara tė Amerikės.

Janė, mbi tė gjitha, kėto krijime qė dėshmojnė, nė radhė tė parė, vetėdijen e saj patriotike. Sytė dhe mendjen e saj ajo i mban nga vendlindja.  "Hapu qiell, tė shoh Shqipėrinė" shkruan nė poezinė "Shqipėrinė e kam pėrjetė".  Ndjenja e saj patriotike merr formė lapidare tek poezia "Monumenti i lotit".  Poetes i duket vetja e saj si Doruntina e legjendės e "martuar" larg (nė mėrgim) qė pret "vėllanė" tė vijė ta kthejė nė atdhe ("Vetja ime"), atdhe i cili, sipas saj, vuan si njė Promete i lidhur ("Askush nuk tė thotė").            Patriotizmi i poetes nuk mund t'i anashkalonte problemet e genit shqiptar nėpėr botė. Ajo, me poezi tė tilla si "Pengu im Kosova","Ēameria" e plot tė tjera, u ka kushtuar vargje tė zjarrta luftėtarve dhe dėshmorve pėr ēlirimin e Kosovės, ka shkruar vargje tė dhimbshme pėr Ēamėrinė.  Kozeta Zylo, si pjesėmarrėse aktive nė zhvillimet demokratike nė Shqipėri, ka shkruar plot vjersha me tematikė kundėr diktaturės dhe amullisė tė viteve tė para pas saj.  Ajo ėshtė partizane e vendosur e lirisė sė fjalės, thurr vargje pėr "lirinė e shpirtit" dhe i atribuon vetes qėndrueshmėrinė e njė martireje qė "edhe pse mbi prush eca zbathur/Mendimet shpesh me zjarr i komentova"(Cuditem dhe vetė").        Poetja i bėn apel politikės qė tė bashkohet pėr prosperitetin e vendit tė vet ("Lypsarit","O popull,zgjohu"). Kėto poezi dhe plot tė tjera skicojnė portretin e njė krijuese qytetare.
            Edhe nė lirikėn erotike poetja e shpreh qartė angazhimin e saj qytetar.
Mbase, epiteti "qytetar" nė kėtė rast, tingėllon si paradoksal.  Intimiteti i ka kufjitė brenda zemrės dhe mendjes sonė, ka kufijtė e vet tė shenjtė ku nuk ka tė drejtė tė pėrzjehet askush, kufij qė njeriu mund t'i mbajė tė mbyllur tėrė jetėn."Qytetarinė" e kėsaj lirike e shikoj, pikėrisht, nė guximin e autores pėr tė shpalosur nė mėnyrė tė vetėdijshme dhe pa asnjė paragjykim kėtė fshehtėsi intime.  Ky nuk ėshtė as narcisizėm, as vetėmburrje dhe, aq mė pak provokim.  Eshtė njė sfidė qė i bėhet vetėburgosjes tė ndjenjave intime tė femrės pėr shekuj me radhė.  Nė poezinė tonė ka ndodhur prej disa vitesh njė "revolucion" i vėrtetė nė trajtimin dhe nė shprehjen artistikisht tė ndjenjave erotike tė poeteshave tona. 

Kjo duket jo thjesht nė rritjen e numurit tė tyre, qė trajtojnė kėtė tematikė, por nė vetė mėnyrėn e shprehjes hapur, pa ndroje dhe sinqerisht, gati me naivitet, tė ndjenjave dhe tė perjetimeve erotike.  Edhe poetja Kozeta Zylo nuk druhet qė ta hedhė nė vargje dhe ta publikojė (botojė) pasionin e ēasteve intime, krahas pėrjetimeve dhe ndjenjave "tė pastra" qytetare. 

            Heroina e saj lirike e shpall hapur tė drejtėn e saj pėr tė folur pėr "enigmėn e dashurisė" ,"Ndoshta pena e poetit.../Zbuloi , me nė fund, enigmėn e dashurisė"("Pėr njė puthje princi").  Ajo na flet pėr "drithėrimat e zemrės" dhe "punėt mėkatare ēiftėrore"("Njė gonxhe e zjarrtė lundron mbi valė").  Ajo na drejtohet me sinqeritet:"Mos mė qortoni, qė e shuajta etjen e ndaluar"("Njė Romeo e njė Zhuljete rishfaqen pėrsėri"), sepse e konsideron kėtė njė pjesė tė emancipimit tė vet, larg ēdo mendimi apo pasioni pervers. 

            Ajo e quan erotizmin njė "vegim","njė dėshirė pak si tė marrė", por tė bukur "si njė endėrr e qelqtė" ("Shėėėt!...").Nuk e di se si, por lirika erotike e poetes, mė kujtoi serenatat e qytetit tim qė aq ēiltėr e pa ndroje i kanė kėnduar dashurisė dhe pasionit erotik qė mė shumė se njė shekull e gjysmė mė parė. Sigurisht, jemi nė njė kohė tjetėr, kėto lirika nuk kėndohen pranė Burimit tė Ēardhakut, por buzė liqenit tė Tiranės dhe buzė oqeanit Atlantik.  Autor i tyre nuk ėshtė mė njė burrė, si nė serenatat korēare, por njė femėr, njė poete. 

            Kozeta Zylo nuk i kėndon, thjesht,pasionit. Po tė ishte kėshtu, lirizmi i saj do tė katandiste nė njė erotizėm "xhungle".  Nė poezinė

"E di", ajo e shpreh qartė thelbin human tė kėtij erotizmi:"Eshtė dicka tjetėr qė na lidh,/Shpirti ynė pėrjetėsisht, perjetėsisht".  Ajo vė emrat e Romeos dhe tė Zhuljetės pėrbri ēiftit tė dashuruar tė poezive tė saj.  Tė gjithė e dimė "sfondin" erotik dhe atė shoqėror tė ēiftit shekspirian dhe fundin tragjik tė tyre.  Heroina lirike e Kozeta Zylos ka njė shqetėsim tjetėr:"Askund nuk ndjej...parfum Romeo dhe Zhuljetė".  Ky "parfum" ėshtė metafora e dashurisė sė pastėr.  Poetja i kundėrvihet kėshtu moralit tė shthurrur, qė aq shpesh sot, erotizmin e banalizon, pėr tė mos pėrdorur epitet tjetėr.
            Kritika letrare e ka quajtur poeten "romantike".  Edhe kjo nuk e mohon.  Nė qoftė se lufton me "pallė nė dorė" nė fushėn e patriotizmit dhe tė politikės, apo problemeve tė tjera shoqėrore, kėtu, nė fushėn intime, ka ēaste qė e tremb guximi i vet, ajo shkruan:"Te nesėrmen mezi e pres/Pėr tė vallėzuar me fjalėn erotike/Nė qiell a s'di se ku/veē jo nė tokėn mėkatare"("Ritual i pavdekshėm"),"Eja tė ikim nė planete tė panjohura", i lutet tė dashurit tė zemres ("Njė Romeo dhe njė Zhuljetė po rishfaqen pėrsėri"). 

            Poetja ėshtė e vetėdijshme se vjen nga njė e kaluar konservatore (pėr erotikėn kishin tė drejte tė flisnin vetėm burrat dhe poetėt) dhe se jeton akoma nė njė mjedis plot paragjykime, prandaj pohon me dhimbje:"Askush s'mė kupton, vetėm vetja ime" ("Vetėm").  Kjo ėshtė njė dramė intime jo vetėm e kėsaj heroine.  Eshtė njė pjesė e dramės shpirtėrore tė shoqėrisė shqiptare sot.  Dramė qė aq shpesh na zhgėnjen dhe na bėn (ose na ka bėrė) edhe neve "romantikė" duke marrė arratinė e mėrgimit nė kėrkim tė lumturisė.
   Dhe, pėr ta mbyllur kėtė vėshtrim tė shkurtėr mbi krijimtarinė e poetes, disa fjalė pėr "qytetarinė" e vetėdijes sė saj krijuese.
   Autorja nė poezinė "Misioni i vargut" shkruan:"Do t'i gris vargjet e mia/Nė se ato nuk janė bėrė shpirti juaj".  Ajo, natyrshėm, nuk ka se si ta kuptojė krijimtarinė e vet pa lexuesin.  Por sa e arrin ajo kėtė.
            Nė krijimtarinė poetike tė Kozeta Zylos (sidomos nė vėllimin "Mjelmat po tė vijnė"),vė re njė lėvizje tė brendshme, qė do ta quaja "egocentrike", tė kundėrt me atė "centrifugale".  Mendimi dhe ndjenja mblidhen nė qendėr (nė botėn intime tė krijuesit), nė vend qė tė shpėrndahen nė periferi (nė botėn e problemeve qė e rrethojnė atė).  Nuk e tjetėrson veten krijuesi me kėto ngjarje, por bėhen kėto pjesė e botės intime tė tija.  Kėtė u pėrpoqa ta vė nė dukje mė lart duke folur pėr lirikėn erotike.  Por edhe tematika patriotike, po ta shohesh me kujdes vėllimin "Mjelmat po tė vijnė", vė re se si autorja temat mbi patriotizmin i jep tė personalizuara nė vargje qė flasin, nė radhe tė parė, pėr vetveten dhe jo nė vargje tė pėrgjithshme apo tė ballėpėrballshme. 

            Ciklin pėr atdheun, nė kėtė vėllim, ajo e fillon me poezinė "Mezhgorani" ("Ē'm'u shfaqe sot, Mezhgorani im"), pėr tė vazhduar me poezi tė tjera si "Streheza" ("Tė erdha, streheza ime, tė erdha/E di qė mė prisje").  Dhe e natyrshme ėshtė.  Atdheu, pėr secilindo, fillon nga "vatra familjare".  Edhe Odisea, shtegtari i pėrjetshėm, qė poezia botėrore e ka bėrė personifikim tė mallit pėr atdheun e braktisur, pėrmallohet nė ēastet e para kur shkel nė Itakė, duke parė dhe shijuar "tymin e ėmbėl tė shtėpisė". Po .  Nga intimiteti zė fill poezia e vėrtetė lirike. Pikėrisht, drejt kėsaj ka lėvizur poezia mė e re e poetes Kozeta Zylo.  Dhe ka ndodhur kėshtu me poezinė e saj, ajo qė ndodh dhe nė natyrė.  Ndodhin lėvizjet e shtresave tė nėndheshme, pastaj lėkundjet nė sipėrfaqen e tokės.  Kjo lėvizje ka sjellė dhe "lėkundje" nė laboratorin krijues tė autores. 

            Me vėllimin "Mjelmat po tė vijnė" ajo arrin me sukses atė qė i duhet njė vargu tė vėrtetė poetik.  Fjalėt nė tė e ndjejnė veten ngushtė, shtėrnguar, kurse mendimet fitojnė hapėsirė dhe thellėsi.  Me vargje tė tilla poetja, jo vetėm na tregon, por na i pėrcjell emocinalisht ndjenjat dhe mendimet qė mbartin nė vetvete fjalėt e zakonshme.  Ndryshime kanė ndodhur dhe nė ligjėrimin poetik. 

            Poetja nuk i mbetet rob metrit, rimės apo stolisjes sė vargut me figura.  Nė vargjet e kėtij vėllimi mendimi rrjedh lirshėm, nė trajtėn e njė monologu apo rrėfimi, ku momenti dhe detaji konkret nxitin mendime asociative tė ēastit dhe tė kohės qė ka kaluar, duke krijuar njė tėrėsi organike emocionuese.  Krijimi bėhet kėshtu vėrtet i figurshėm, semantika e fjalės shkrihet me semantikėn e mendimit dhe ne shijojmė atė kėnaqėsi estetike qė na jep poezia.  Kėshtu vargjet e autores bėhen edhe tė lexuesit. 

Poetja Kozeta Zylo realizon kėshtu artistikisht "qytetarinė" e saj.  Dhe kjo ėshtė njė arritje jo e vogėl. 

Kjo premton edhe pėr mė shumė pėr tė nesėrmen e krijimtarisė sė poetes.
 
Vangjush Ziko

Shkrimtar dhe ish profesor i Letersise ne Universitetin e Korces

Kanada, 2009