Aralarında mâhiyetleri gereği doğrudan herhangi bir illiyet bağı bulunmamakla berâber, bir müddetten beridir, “felsefe” ile “milliyetçilik” arasında - buna “din” de dâhildir; ancak burada mevzûmuz hâricinde olduğu için temas etmeyelim - bâzı noktai nazarlardan câlibi dikkat benzerlikler veya andırışmalar bulunduğunu düşünmekteyim; bu, galiba her ikisinin de fıtrî oluşuyla alâkası olsa gerek. Öyle ki, nasıl ki insanoğlu ’düşünen’varlık’,  ‘konuşan varlık’, ‘ekonomi yapan varlık’, ‘siyâset yapan varlık’ - buradaki ‘varlık’da ekser hâllerde ‘hayvan’şeklinde zikredilir: ‘konuşan hayvan’... gibi -  şeklinde târif edilmekte ise, benzer şekilde “felsefe yapan varlık” ve “milliyetçi” varlık şeklinde de târif edilebilir; en azından büyük ekseriyet îtibariyle. Nitekim, “Felsefe yalnızca uzman kişiyi ilgilendiren bir iş değildir; çünkü öyle ilgi çekici görünür ki, felsefe yapmayan ola ki hiçbir insan yoktur. Ya da en azından, her insanın yaşamında filozoflaştığı bir an vardır” dedikten sonra herkesin yaptığı “bu” felsefenin - ki buna “herkesin felsefesi” de diyebiliriz - çoklukla da çocuksu, safdil ve teknik açıdan kötü veya yanlış olduğunu ekleyerek paragrafını“Ama burada yan bir konudur bu. Önemli olan hepimizin felsefe yaptığı ve galiba yapmamız da gerektiğidir” cümleleriyle hitâma erdiren Bochenski’nin bu ifâdelerindeki[*] “felsefe” yerine “milliyetçilik” kelimesi ikame edilmekle, şaşırtıcı bir şekilde, bütün cümlenin doğru çıktığını söyleyebiliriz:

Benim Ekzistansiyel Milliyetçilik olarak adlandırdığım en geniş, en kapsamlı, en şumûllü şekliyle his ve icrâ edilen, herkesin yaptığı milliyetçilik(ler) de - tıpkı herkesin felsefe yaptığını bilmeden yaptığı felsefe gibi - samimî, ama ezici ekseriyetle yetersiz, çocuksu, safdil ve kötüdür de; ama yine de, en azından bir tür, milliyetçiliktir; tıpkı “avâm dini” gibi.

Ama burada yan bir konudur bu. Önemli olan hepimizin  milliyetçilik yaptığı ve galiba yapmamız da gerektiğidir.
Bochenski’den bir paragraf daha alırsak maksat biraz daha tavazzuh edecektir:

... felsefe diye birşeyin olmadığını ileri süren ilk görüşe ters düşen bir soru: Bu sav hangi disiplin, hangi bilim adına ortaya atılıyor? Daha Aristoteles, felsefeye karşı olanlara şu eleştiride bulunuyordu: Felsefe ya yapılır - diyordu - ya yapılmaz; ama felsefe yapılmazsa, bu da ancak bir felsefe adına olur. Yani, felsefe yapılmayacaksa bile, yapılır. Bu bugün de doğru. Felsefe diye birşeyin ol\-madığını söylemek için tam bir felsefî sav dile getiren sözde felsefe düşmanlarının görüşünden daha eğlenceli birşey yoktur[**].

Bu paragrafı da düzenleyelim:
.. milliyetçilik diye birşeyin - fıtaratan - olmadığını - yâni sonradan îcat edildiğini - ileri süren ilk görüşe ters düşen bir soru: Bu iddia hangi ne adına ortaya atılıyor? Ben - Durmuş Hocaoğlu - diyorum ki, Milliyetçilik ya yapılır, yapılmaz; ama yapılmazsa, bu da ancak bir başka veya veya bir başka tür milliyetçilik, yâni milliyetçilik yerine ikame edilen bir başka şey adına olur. Yani, milliyetçilik yapılmayacaksa bile, yapılır; velev kiadı milliyetçilik olsun ya da olmasın, hattâ isterse tam karşıtı olsun. Nasıl ki felsefeyi reddeden bütün görüşler bilerek ya da bilmeyerek felsefe ise milliyetçiliği reddeden bütün görüşler de şu veya bu şekilde, şu veya bu tür milliyetçiliktir. Ancak onların bu “bir tür” milliyetçilikleir de ekseriyetle safdil, çocuksu ve teknik olarak ise yetersiz, sığ ve kötüdür.

Bana kalırsa bu da aslında eğlenceli birşey; devam edelim.
[*] J. M. Bochenski., Felsefece Düşünmenin Yolları., Çev.: Kurtuluş Dinçer., Bilim ve Sanat Yay., 2nci b., Ankara 1998, s.22; [**] a.e., s.24