Derneğimizin yayın organı olan Kırım Bülteni'nin 50. sayısı çıktı. Kırım Bülteni'nin bu sayısının içeriği:


-Başyazı............................................................1
Namık Kemal Bayar
-I.Uluslararası Kırım Türkleri Kültür Şöleni.............2
Kırım Bülteni
-Bekir Sıtkı Çobanzade ve Necip Hacı Fazıl'ın
Anma Toplantısı Yapıldı......................................4
Serkan Sava
-Yaşayan Efsane:
Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu.............................8
Zafer Karatay
-I.Mengli Geray Han...........................................10
Dilek Çetin
-Efsanevî Başkent:Bahçesaray............................12
Nur Şeker
-Eskişehir Kırım Türkleri Kültür ve
Yardımlaşma Derneği..........................................14
Cihan Tanrıbak
-Ayuv Dağı.........................................................16
Zühal Yüksel
-Tarihî Kahraman Çorabatır..................................18
Leniyara Selim
-Nusrettin Amca, Saadet Teyze...........................21
Emel Özcan
-Aqıllı Mustafa Aqay Qartbabay...........................22
Şükrü Bilgili
-Türk Dünyası Edebiyatı......................................24
-Uluslararası Anadolu Günleri Festivali.................26
Nur Şeker
-Cigerci Qart......................................................28
Zühal Yüksel
-Semra Sezer Hanımefendiye Ziyaret...................30
Nur Şeker
-Gençlikten Haberler...........................................31


Kırım Bülteni isteklilere ücretsiz olarak gönderilmektedir. Bültenin adresine gönderilmesini isteyenler aşağıdaki e-posta adresine elektronik posta gönderebilirler.

genclik@...


Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği
Genel Merkezi
www.kirimdernegi.org.tr
genelmerkez@...
Meşrutiyet Cad. 20/14
Kızılay-ANKARA
+90.312.419 47 49-50

Mübarek Kurban Bayramının milletimize ve tüm inanlara hayırlara vesile olmasını dileriz.



Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği
Genel Merkezi



www.kirimdernegi.org.tr
genelmerkez@...

Meşrutiyet Cad. 20/14
Kızılay-ANKARA
+90.312.419 47 49-50

Haber:

Kırım Tatarları Eski Isimlerin Kullanilmasi Icin Bastiriyor

Rosbalt bildiriyor (12 Ocak 2004) - Kirim Tatar Milli Meclisi, Kirim'da
1944'teki sürgünden önce Kirim Tatarlari'nin yasadigi eski yer adlarının
yeniden aciga cikarilmasi amacli bir komisyon kurulması için Ukrayna
Parlementosu'na önerilerini içeren bir başvuruda bulundu. KTTM Başkanı Mustafa
Cemilev basın mensuplarına verdiği demeçte: Pek çok saçma uygulama gibi, sadece
sürgünden sonra değil, sürgünden önce de yerlerin orjinal isimlerin
degistirildigini ve bu isimlerin geri verilmesinin cok onemli oldugunu söyledi.
Son 10 yılda Kirim Tatarlari anavatanlarina donus icin cok mucadele ettiler ve
eski topraklari uzerinde hak taleplerinde bulundular. http://www.rferl.org

(Çeviren: Semih Ürersoy
Istanbul/TURKIYE)

Brzezinski kontrol sistemi

SSCB'nin dağılmasıyla oluşan ve üyeleri arasındaki ilişkiler dayanıksız olan Bağımsız Devletler Topluluğu'nda (BDT) Rusya'nın etkisini azaltmak amacıyla Amerikalı bir grup uzman ortaya birtakım öneriler sunmuş. 'Brzezinski koordine sistemi' olarak bilinen ve kurucuları arasında ünlü stratejist Zbigniew Brzezinski'nin de bulunduğu bu plan, Rusya'yı Kafkaslar ve Ortasya'daki siyasi ve ekonomik süreçlerden dışlayacak bir jeopolitik kontrol sistemini öngörüyor. Bu sistemin dikeyinde Avrupa devletleri - muhtemelen Ukrayna - Türkiye - İsrail bulunurken, yatayında Ortasya devletleri - Azerbaycan - Gürcistan -Türkiye - Batı'dan geçen ve Ortaçağdaki İpek Yolu'nu tekrarlamayı planlayan TRASEKA adlı bir hat olacaktı. Planın gerçekleşmesi doğrultusunda BDT ülkelerine çeşitli yardımlar, NATO'ya girme imkanı ve uluslararası siyasette destek gibi fırsatlar sunuldu. BDT'ye alternatif olarak kurulan ve Gürcistan, Ukrayna, Özbekistan, Azerbaycan ve Moldova'nın girdiği GUUAM birliğinin çıkmasına da ABD'den sıcak bir destek geldi. Bunun en belirgin işaretlerinden biri de ABD tarafından perspektifi belirsiz ve pahalıya malolacak ama söz konusu ülkeleri Türkiye'ye ve dolayısıyla Batı'ya bağlı kılacak Transkafkasya gaz ve petrol hatlarının inşaasını desteklemesidir.
Bu amaçla Gürcistan'ın Poti ve Batum limanlarının hızlı inşası da ABD tarafından finanse ediliyor. Ayrıca, bu süreçte Amerika tarafından eski Rusya müteffiği olan ve Ortasya enerjisinin naklini daha ucuz kılabilecek İran'a karşı uygulanan yaptırımların kaldırılmaması da anlaşılıyor.
Fakat Transkafkasya hatlarının gerçekleşmesinin çok pahalıya malolması, Kafkasya'daki istikrarsızlıktan ve Azerbaycan ile Türkmenistan arasındaki anlaşmazlıktan dolayı ve ayrıca da bu projede siyasetin ekonomiden daha fazla ön plana çıkmasından dolayı bu yolda büyük bir ilerleme kaydedilemiyor.

Primakov sistemiyle cevap

Son bir yıl içinde toparlanmaya çalışan Rusya, uluslararası alanda da ciddi bir aktivite gösteriyor. ABD'den farklı olarak BDT ülkelerine sosyal, ekonomik ve siyasi açıdan daha yakın ilişkide bulunan Rusya'nın etkinliği bu bölgede daha fazladır. Dış siyasetini yeniden yapılandırmaya çalışan Moskova, bu avantajdan yararlanmak amacıyla, uluslararası alanda yeni bir taktik uygulama girişiminde. Brzezinski planına karşı, Rusya, daha önceleri dış istihbarat başkanı, dişişleri bakanı ve başbakanlık makamlarında görev yapan akademisyen Yevgeni Primakov'un ortaya attığı ancak şu ana kadar uygulanamayan jeopolitik planını aktif olarak devreye koymaya çalışıyor. Primakov'un jeopolitik koordine sisteminin dikey hattı Rusya - İran - Hindistan'dan geçerken, yatay hattı ise Japonya, Güney Kore, Çin, Rusya -muhtemelen Ukrayna- Batı ülkelerini kapsıyor. Sistemin merkezinde oturan Rusya, en önemli enerji hatlarını elinde tutarak hem BDT ülkelerini kendisine bağlıyor, hem Uzakoğu'dan Batı'ya ve güneyden kuzeye mal ve hizmet transferinden yararlanmayı öngörüyor. Son zamanlarda Rusya'nın tüm siyasi ve ekonomik girişimlerinin bu alanlardaki mevcut perspektiflere yönelik olduğu gözleniyor.

Doğu-Batı koridoru

Dünyada en uzun demiryolu hattı olan ve Rusya'nın doğusundan batısına uzanan Transsib Çarlık Rusyası zamanında Fransa kredisi ile inşa edilmişti. Ulaşım gücü yıllık 100 milyon ton ve ulaştırma hızı 24 saatte 1140 kilometre olan Transsib'ten geçen kargo hacminde son 10 yıl içinde 8 katlık bir düşüş kaydedildi. Buna karşılık son yıllarda Doğu ve Güneydoğu Asya'nın ABD ile ticaret hacmi 2,2 kat, AB ile ise 2.8 kat kadar arttı. Bu ticaret hacminin sadece birkaç yüzdesinin topraklarından geçerken Rusya'nın uluslararası topluma sunulan transfer hizmet hacmini 6-8 kat kadar arttırma imkanı var. Transit yolunun Rusya'dan geçmesinin hem Rusya hem dünya topluluğu için 4 avantajı var:
Transsib yolu olağan Transokyanus yolundan iki kat daha kısa iken ulaştırma hızı da giderek artıyor. 1998'de yapılan bir denemede doğudaki Vostoçnıy limanından çıkan tren kargosu 8.5 gün içinde Brest'e ulaştı. Şimdi kullanılan deniz yoluyla ise kargo aynı kente ancak 35 gün içinde vardı.
Rusya ulaşım altyapısının gelişmiş olduğundan fazla yatırım ve yeni trasfer koridorlarının kurulmasını gerektirmez.
Transfer yolları tabii acıdan zengin Sibirya'dan geçer ve kargo hacminin artması buradaki petrol, gaz, komür, renkli metal, elmas, altın ve orman kaynaklarının işletilmesine hız verir.
Kargonun geçtiği sınır sayısı azaldığından gümrük burokrasisi de önemli ölçüde azalır.
Enerji ve tabii kaynaklara büyük ihtiyaç duyan Japonya Transsib'i kullanmak için Rusya ile görüşmelere başladı bile. Bu amaçla Hitachi ve Mitsubishi gibi dev sirketler Sahalin odası ile Japonya arasında 70 kilometrelik bir demiryolu tüneli projesine el attı. Uzmanların tahminlerine göre bu projenin 6-7 yıl içinde gerçekleşmesi mümkün.
Ayrıca, Güney Kore, ulusal demiryolu ağını Transsib ile bağlama teklifinde bulundu. Bu projenin gerçekleşmesi halinde, Doğu ile Batı arasındaki ticarette payı büyük olan Güney Kore Avrupa'ya ucuz kara ulaşım imkanına kavuşmuş olacak. Rusya ile ortak sınırı 4 bin kilometreden fazla olan Çin ise son yıllarda Rusya ile ticari hacminin artması için yeni ulaşım ağlarına ihtiyaç duyduğunu ifade ediyor.
43 limanından 22'si demiryolları ile bağlı olan Rusya'da 1999 yılında denizden aktarılan kargo hacmi yüzde 19 oranında artış gösterdi.
Öte yandan Rusya, Batı'ya ihraç ettiği mallarının Baltık ülkelerinin limanlarından transfer edilmesi nedeniyle yıllık 1,5 milyar dolar kaybediyor. Bunu gidermek ve Batı'ya direkt çıkış sağlamak amacıyla Baltık denizinde acil bir şekilde Ust-Luga ve Kirişi limanlarını inşa ediyor şu sıralarda.
Dünya mallarının transferinin daha fazla gerçekleştirilmesinin önündeki engellerden olan ulaşım güvensizliği, ülke istikrarsızlığı gibi olumsuz faktörlerin giderilmesi, bürokratik işlemlerin basitleştirilmesi, koruma sağlanması gibi tedbirler yavaş yavaş alınmaya başladı Rusya hükümeti tarafından. Ayrıca Moğolistan'dan transfer edilen bakır ve Çin'den getirilen komür için trasfer vergileri oldukça düşük seviyede tutulmakta.

Süveyş kanalına da alternatif

Rusya-İran ve Hindistan arasında imzalanan; ancak pek dikkat çekmeyen Kuzey-Güney Koridoru anlaşması iyi uygulandığı takdirde bir zamanlar çağların değişiminde önemli rol oynayan ekonomik bir güzergah bir daha değişmiş olacak.
St. Petersburg kentinde geçtiğimiz eylül ayında Rusya, İran ve Hindistan arasında yapılan bir anlaşmayla iki hafta önce faaliyete giren Kuzey-Güney üçlü koridoru, yıllık 16-40 milyon ton kargo transfer ederek ulaşımda 10-12 günlük tasarrufu sağlayacak. Kargo Hindistan'dan deniz yoluyla Basra Körfezi'ndeki limanlara, oradan da demiryoluyla Enzelya limanına, sonra ise Hazar üzerinden Astrahan'daki Olya limanına ulaştıktan sonra kara yoluyla Batı'ya aktarılacak. Şu anda Süveyş kanalından kullanılan yola nisbeten her kargo başına 600 dolar daha az yol masrafı elde etmenin avantajı diğer ülkelere nazaran Rusya'ya da milyarca dolarlık transfer geliri sağlayabilecek.
Ayrıca, 2000 yılının sonuna kadar bu koridordan 16 milyon ton kargonun geçmesi bekleniyor. Rusya hükümeti Olya limanının yeniden yapılanması için gereken 400 milyon doların bir kısmını, bütçe problemlerine rağmen bu yıl ayırmayı ihmal etmedi. Bu amaç doğrultusunda önümüzdeki yıl için tasarlanan bütçede demiryollarına iki kat fazla finansman ayrıldı.
Hindistan ile Avrupa arasındaki ticaret yolu Osmanlı İmparatorluğu'nu Duraklama Devri'nde çok etkilediği gibi daha sonra da Süveyş kanalının Fransa tarafından açılmasıyla dünya tarihinde önemli bir role sahip olmuştu.
Rusya-İran ve Hindistan arasında yapılan Kuzey-Güney koridoru anlaşmasının günümüzü ve ileriki tarihi nasıl etkileyeceğini ise zaman ve gelişmeler gösterecektir.
Traskam adlı Kafkasya ülkelerinin kapsayan diğer bir plan ise yine Primakov Doktrini kapsamında Kuzey-Güney doğrultusunda Rusya'nın Kafkasya'daki federe başkanları tarafından 'Güney Kapı' adıyla gerçekleştirilmek isteniyor. Bu planın önerilerinden biri Volda, Don ve Dunay nehirleri aracılığıyla Hazar yakasındaki devletlerden Avrupa'ya ulaşımı sağlamaya yönelik. Bu düşünce ABD ve AB'nin de istediği bir projeyle örtüşüyor. Tahminlere göre ilk etapta bu yol Rusya bütçesine bir kaç milyon dolarlık gelir sağlayacak. Ayrıca, bu proje paralelinde Gürcistan sınırından Rostov-Bakü hattına kadar 129 kilometrelik bir otobanın kurulması da öngorülüyor.
Söz konusu avantajların peşinde Rusya'nın yanı sıra Çin de koşuyor. Çin yönetiminin planı; Lanyungan limanından başlayarak, Rusya ve Kazakistan'a girmeden Taşkent'ten Türkmenistan'a ve İran'a giden bir demiryolu hattının inşa edilmesini öngörüyor. Bu arada Hindistan da 'Altın Üçgen' ve 'Altın Kare' gibi dış ticaret ilişkilerinin geliştirilmesine yönelik projeleri üzerinde çabalıyor.

Enerji hatları

Petrol, doğalgaz ve nükleer enerji gibi pek çok zengin enerji kaynağına sahip olan Rusya, aynı zamanda başka ülkelerin enerjisini transferden de kazanıyor. ABD'nin desteklediği Bakü - Supsa - Ceyhan petrol ve Transhazar gaz hatlarına alternatif olabilecek projelere gecikmeden başlayan Rusya, bu alanda şaşırtıcı bir hız gösteriyor. Kazakistan'ın batısındaki Tengiz petrol yatağını Novorossisk limanına bağlayacak petrol hattı da artık hazır. Ayrıca, geçtiğimiz yıl Mohaçkale limanı üzerinden Kazakistan ve Türkmenistan'dan bir milyon ton petrolün batıya geçtiği belirtiliyor. Sibirya gazının Irkutsk'taki yataklardan Çin'e, oradan da üçüncü ülkelere ihraç edilmesi için yıllık hacmi 30 milyar metreküp bir gaz hattı inşa ediliyor. Ayrıca da petrol hattının inşaatı konusunda görüşmelerin gerçekleştiği kaydediliyor.
BDT ülkelerinden çoğunun enerjisini karşılayan ya da transferini sağlayan Rusya pek çok Avrupa ülkesine ve Türkiye'ye de enerji satıyor. Karadeniz'in altından bir boru hattı döşenmek suretiyle Mavi Akım hattı adı verilen güzergahla yıllık 16 milyar metreküpe kadar çıkartılabilecek doğalgaz transferi planlanıyor.

Dördüncü Dünya Savaşı

Büyük kısmı Asya'da bulunan Rusya, SSCB'nin dağılmasından sonra tüm dikkatini Batı'ya yöneltti. Halbuki sembolündeki kartalın bir kafası batıya bakarken diğeri doğuyu gözetiyordu. Son yıllarda hatasını anlamaya başlayan Rusya yönetimi, Doğu'da ve Ortasya'da kaybettiği pozisyonlarını yine ele geçirme çabasında. Yeni devlet başkanının (Vladimir Putin, yeminden önce İngiltere'ye gitmişti) ilk yurtdışı ziyaretini Asya'ya gerçekleştirmesi bunun en önemli belirtisi. Taliban tehdidini şişirerek Ortasya ülkelerine askeri ve siyasi destekte bulunan Rusya buraları, NATO'dan önce ele geçirmeyi amaçlıyor.
Bu amaçla Rusya, söz konusu devletleri beraber bulunabilecekleri çeşitli ekonomik, askeri ve siyasi birlik ve anlaşmalara çekme çabasında. Enerji hatları sadece Rusya'dan geçtiği için ona bağlı olan Ortasya devletlerinin tek başına uluslararası sahaya çıkmaları da şu anda oldukça zor. Bu nedenle, Rusya yönetimi, geçtiğimiz aylarda Kazakistan Başkanı Nursultan Nazarbayev'in ortaya attığı Avrasya Ekonomik Birliği'ni kurma teklifine sıcak bakıyor.
1999 yılının sonunda Belarus ile imzaladığı birlik anlaşması da bu diziden. Rusya'nın BDT devletleri ile kurduğu ortak vizesiz rejim anlaşmasından çıkışı ise üye devletlerden hiçbirini etkilemeden sadece NATO'ya girmeyi çok isteyen Gürcistan için şantaj aracı olarak kullanılıyor.
Önde gelen Rusyalı politoglardan biri, Rusya'nın en önemli amaçlarından birinin de BDT'yi canlandırarak ve ona yeni reel ekonomik anlam kazandırarak kendisine bağlı tutmak, kalan dünyayı ise BDT'ye bağlı kılmak olduğu öngörüsünde bulunuyor.
Aynı eğilim uluslararası alanda da görülüyor. Rusya, Çin, Kazakistan, Tacikistan ve Kırgızistan'ın üye olduğu 'Şanghay Beşlisi', Avrasya kıtasının 3/5'ini kaplarken, nüfusu ise dünya nüfusunun yüzde 25'ini oluşturuyor. Bu örgütün etkinliğine hız kazandırmak amacıyla Rusya lideri Vladimir Putin, geçtiğimiz aylarda Çin, Hindistan, Kuzey Kore ve Moğolistan ve BDT ülkelerini kapsayan Asya seferine çıkmıştı.
Moskova, eski müteffiği İran konusunda daha önceleri ABD ile 1995 yılında kurduğu gizli Gore-Çernomırdin Anlaşması'nı iptal etti. Bir silah alıcısı olmasının yanısıra dünyanın ikinci büyük gaz yatağına sahip ülkesi olan İran, Rusya için Ortadoğu'da iyi bir ortaktır.
Rusya, eskiden olduğu gibi şu sıralarda da Irak'a en yakın devletlerden biri ve ikili ilişkiler giderek gelişiyor.
Duma (parlamento) Başkan Yardımcısı ve aşırı milliyetçi Vladimir Jirinovski önümüzdeki yüzyıl tahminleri konusunda, "Üçüncü Dünya Savaşı'nı Rusya zaten kaybetti. Bizim, şimdiden Dördüncü Dünya Savaşı'na hazırlanmamız gerekir" diyor.
Tabii ki Yarbay Jirinovski sıcak bir savaştan değil de etkinlikten ve dünya liderliğinden söz ediyor. ABD'nin günümüzdeki dünya liderliği, SSCB'nin ana mirasçısı Rusya tarafından hiç de hoş karşılanmıyor. Tüm sorunlarına rağmen zengin kaynaklar ve önemlisi de nükleer güce sahip olan Rusya, yakın gelecekte de dünyada ciddi şekilde söz sahibi olmaya hazırlanıyor.

MİRZA ÇETİNKAYA/MÜSLİM YAGİBEKOV

MASAL : Yalancı
Bir zamanda bir padişalıqta bir kup altın tapqanlar. Padişa:
- Kim yalan söylese, bu kup altın onıñ olsın, - degen.
Men o padişalıqqa yahşı bir yalan söyleyim dep bardım.

Zelfira Mutalipova

Tilde Birlik - No:13 (Qırım Sedası gazetası)

Her sene oldugu gibi bu sene de Kirim Turkleri Amerikan Birligi/New York,
kurbanlarini Kirim'da kestirecektir.
Beher kurban icin 100 dolar toplanmaktadir. Arzu edenler bu dini vecibelerini
dernegimiz araciligi ile yapabilirler.
E-mail adresimiz: ktab@...

Kurban Bayrami namazi cemiyetimizde sabah saat 8:00'de kilinacaktir.

Tum soydaslarimizin yaklasan Kurban Bayramini tebrik ederiz.

Rusen Tabaru
Baskan

Kırım'a Seyahat

Fatih Kerimi'de Cedidcilerdendir ve Gaspralı ile aynı emeli paylaşmaktadır. Yazarın İstanbul'da eğitim görmüş olması ve İstanbul türkçesini biliyor olması da eserin dilinin bu şekilde olmasını sağlamıştır.
Fatih Kerimi'nin fikirlerini eserine yoğun olarak yansıttığını görüyoruz. Yazar gezip gördüğü yerlerdeki meseleleri tesbit ediyor, bunları sebeplerini gösterirken, çözüm ve önerileri de sunuyor. Esere dikkat edilirse, Türk dünyasının bugünkü siyasi, ekonomik ve sosyal plandaki sıkıntılarının, yüzyıl öncede aynı olduğunu, bununla eğitimle aşılacağı yazar tarafından belirtiliyor. Asıl meseleleri bırakıp tali şeylerle vakit geçirmenin bize zararları acı acı dile getirilmektedir.

Bizim Qurultay'da belirlenmiş olğan "Q" ve "Ñ" arflerimiznin Türkiye'deki
alfabede qullanılma durumu olğan...
Romanya'da da Qırımtatarca'da "W" qullanılmaqta...

Türk Dünyası'nda yaqın vaqıtta ortaq alfabe olur mu?
Bu durumda biznin resmi Qırımtatar alfabesinde bir degişiklik olur mu?
Ondan son, Türkiye'deki resmi yazışmalarımızda da ortak alfabede bulunğan,
sonradan eklengen arflerni qullanır mıyız? En azından Kırım'ı, Qırım olaraq
yazabilecek miyiz?

Buna qore belki ortaq alfabeli klavye qullanmağa başlayabilirmiz. "Ñ" arfini
tek tuşman yazmaq istermen.

Timur
Istanbul


-----Original Message-----
From: TURKISTAN NET: News & Information Network
[mailto:TURKISTAN-N@...]On Behalf Of Mehmet Tutuncu
Sent: Wednesday, January 07, 2004 7:03 PM
To: TURKISTAN-N@...
Subject: [TURKISTAN-N] TR: X, Q, W paraya takilmis [Hasim Soylemez]


Turkistan Newsletter Wed, 7 Jan 2004 18:04:59
Turkistan Bulteni ISSN:1386-6265
Uze Tengri basmasar asra yer telinmeser, Turk bodun ilining torugin
kem artati, udaci erti. [Bilge Kagan in Orkhon inscriptions]
<<>><<>><>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<><<

X, Q, W paraya takilmis



Hasim Söylemez - h.soylemez@...


Türkiye'de uzun süreden beri tartisilan x, q, w harflerini 11 yil önce
Turgut Özal alfabeye koymak istedi. Ikinci bir dil devrimi olarak lanse
edilen bu proje para olmadigi için askiya alindi. Simdi AKP hükümeti ayni
konuyu devreye sokup tartismali üç harfle birlikte toplam 5 harfi alfabeye
almaya çalisacak.




X, q, w... Türkiye'de yillardir üzerine tartismalarin yapildigi, yaygaranin
koparildigi üç önemli harf olarak hafizalara kazindi. Nüfus müdürlüklerinde
Kürtçe isim yazdirmak için bu harflerin kullanilmasina izin verilmesi
gerektigini savunanlar konuyu mahkeme salonlarina kadar tasidi. Kimilerine
göre mesele "Ne olacak canim sadece üç harf" diyecek kadar basit,
kimilerine göre ise "Önemli bir taviz, devlet ödün vermemeli" denilecek
kadar ciddi. Bir baska konu ise x, q, w'nin kaderi daha önce de Türkiye'de
tartisilmis, hatta devletin resmi politikasina girmisti. Ancak o zamanki
amaç Türk cumhuriyetleriyle ortak paydada bulusmak ve bu cumhuriyetlerle
'ortak Türk alfabesine geçmekti. Projenin mimarligini ise rahmetli Turgut
Özal yapiyordu. Öyle ki, Özal ortak kararin alindigi 10 Mart gününün 'Dil
Bayrami' olarak kutlanmasini önerecek kadar heyecanlaniyordu. 8.
Cumhurbaskanini duygulandiran bu konu simdi AKP hükümetinin gündeminde.
Peki bu süreç nasil baslamisti ve simdi nasil uygulanacak?

Ikinci dil devrimi

30 Ekim 1992'de Ankara'da yapilan Ilk Türk Devletleri Zirvesinde, Turgut
Özal, Ebulfez Elçibey, Nursultan Nazarbayev, Saparmurat Niyazov, Askar
Akayev ve Islam Kerimov'dan olusan 6 Türk cumhurbaskani ortak bir
deklarasyona imza atiyordu. Deklarasyonda 6 cumhuriyetin bilim adamlarinca
ortak dil, edebiyat, tarih üzerine hazirlanacak kitaplarin okullarda
okutulmasi karara baglaniyordu. Egitim alaninda isbirligi, insan haklarina
ve laik düsünceye saygili demokratik bir toplum olusturma konulari da
metinde yer alan maddeler arasindaydi.

Ancak ortak alfabe meselesi deklarasyonda ön plana çikan en önemli konuydu.
Bagimsizligini yeni kazanmis cumhuriyetlerle direkt baglanti kuran en
önemli yol ortak bir alfabeye sahip olmaktan geçiyordu. Bu amaçla Disisleri
Bakanligi'na bagli Türk Isbirligi ve Kalkinma Ajansi (TIKA) kuruluyordu. Bu
teskilat, Orta Asya, Kafkasya ve Balkanlarda ortaya çikan yeni bagimsiz
devletlerin kalkinmalarina yardimci olmak maksadiyla 1992'de faaliyete
basladi. TIKA'nin Egitim-Kültür Koordinatörü ve Basdanismanligi görevine
getirilen Istanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Tarih Bölümü ögretim üyesi
Prof. Dr. Mehmet Saray'in baskanliginda Prof. Dr. Sema Barutçu, Doç. Dr.
Ali Arslan, Prof. Dr. Saadettin Gömeç, Hasan Kanbolat, Olgan Bekar, Serpil
Sengün, Tülinay Kahraman, Sibel Ongun, Lale Ugur ve Ebru Sezer'den olusan
11 kisilik bir heyet alfabe konusu üzerinde çalismaya basladi. Heyetin
hazirladigi raporlar diger cumhuriyetlerden gelen uzmanlarin
degerlendirmeleriyle birlestirilerek 2 gün süren bir toplanti yapildi. 10
Mart 1993'te sona eren toplantiya göre 34 harften olusan ortak bir alfabe
tespit ediliyordu.

'Ortak Türk Alfabesi' basligi altinda toplanan alfabe konusu A, B, C ile
baslayan ilk Dil Devrimi'nden sonra ikinci dil devrimi olarak lanse
ediliyordu. Ve bu alfabeye göre 1928'den beri kullandigimiz 29 harfli
alfabemize 5 yeni harf konuk oluyordu. Alfabe konusundaki anlasma devletler
arasinda imzalanarak kabul edildi. Ne var ki böylesine önemli bir konu
finans meselesine takiliyordu. Türk devlet adamlari, kardes cumhuriyetlerin
yetkililerine verdikleri matbaa sözünü maddi sikintilar yüzünden yerine
getirmeyince, zaten sikinti içinde bulunan cumhuriyetlerin idarecileri
ortak alfabeyi kullanmada agir davrandi. Böylece bu önemli proje zorunlu
olarak askiya alindi ve sadece Azerbaycan ve Türkmenistan Latin alfabesine
geçti

Tekrar gündemde

Yaklasik 11 yil önce büyük umutlarla Türk cumhuriyetlerine yönelik
hazirlanan kültür paketi AKP hükümeti tarafindan tekrar gündeme
getiriliyor. Ortak alfabenin de içinde bulundugu paket çalismasi için
Basbakan Recep Tayyip Erdogan projenin daha önceki yürütücüsü Prof. Dr.
Mehmet Saray'i görevlendirdi. Saray genis bir çalisma yaptiktan sonra
konuyu basbakana iletecek, basbakan da Türk cumhuriyetleri yetkilileriyle
diyaloga geçecek.

Orta Asya'daki cumhuriyetlere yönelik çalismalarini sürekli devam
ettirdiklerini söyleyen Mehmet Saray bunun bir zorunluluk oldugunu
söylüyor; "Daha önce birtakim sikintilardan dolayi, yaptigimiz çalismalar
bir türlü uygulanamadi. Hazir çalismalar var, onlarin tekrar elden
geçirilip yeni sartlara göre sekillendirilmesi yeterli. Türk
cumhuriyetleriyle Türkiye'yi ayri düsünmek mümkün degil. Gelecekte
birbirine ihtiyaç duyacak ülkelerin kültürel ve tarih anlaminda ortak bir
noktada bulusmalari gerekiyor. Daha önce sonuca ulasilmayan çalismalarin bu
sefer neticelenecegini umuyorum. Ortak alfabe, ortak tarih, ortak edebiyat,
ortak Türk grameri, ortak sözlük Türk dünyasinda dil ve kültür birligi
adina yapilan hareketlere yeni bir ivme kazandiracaktir. Bu gelismeler hem
Atatürk'ün hem de Gaspirali Ismail Bey'in ruhlarini sad edecektir."

Pakette neler var?

Türkiye ile Türk cumhuriyetleri arasinda dil ve kültür birligini
gelistirmede, ortak alfabe projesinden sonra ele alinan en önemli
projelerden birisi de 'Ortak Tarih', 'Ortak Edebiyat' ve ' Ortak Türk
Grameri ve Sözlügü' projesiydi.

30 bilim adaminin daha önceki yillarda yaptigi çalismanin sonucunda ' Ortak
Tarih ve 'Ortak Edebiyat' kitaplari Milli Egitim Bakanligi, Türk Tarih
Kurumu ve Türk Dil Kurumu'nun destekleriyle TIKA tarafindan tamamlandi.
Ayrica TIKA Türk Dili Kurumu ile birlikte 20 ciltlik "Ortak Türk Grameri,
Umumi Türk Dili ve Lehçeleri Sözlügü" çalismasinin önemli bir kismini
tamamladi.

Türk cumhuriyetleriyle bütünlesmeyi ciddi anlamda saglayacak olan kültür,
tarih ve alfabe birligi konusundaki çalismalarin önemli kismi hazir. Is
sadece siyasilerin ortak bir karar almalarina kalmis durumda.

YENI HARFLERIN KARSILIGI

Turgut Özal'in hayata geçirmek istedigi projede yer alan 5 harf, degisik
Türk dillerindeki seslerin karsiligi olarak belirlenmisti. Aslinda bazilari
bize hiç de yabanci degil. X harfi Türk cumhuriyetlerinde genizden gelen
'ha' ya da 'hi' sesine karsilik geliyor. Q harfi ise girtlak ile damak
arasinda kalan 'k' ile 'g'nin karisimini karsiliyor. Örnegin Azerbaycan'in
baskenti Bakü'yü yazarken Baqu yazilmasi telaffuzun dogru yapilmasini
sagliyor. Yine artik bilgisayarlardan dolayi hayatimizda iyice yer edinen w
harfi ise bildigimiz 'v' sesinin biraz uzatmali ve vurgulu halini veriyor.
Özellikle Kazaklar için önemli bir harf. Bütün cumhuriyetler için önemli
olan bir diger harf de damak n'si (Ñ). Harfin üzerine bizim g harfinin
yumusatma isaretine benzer bir isaret konuluyor. Alfabeye alinacak olan
besinci harf ise ters 'E'. Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan ve
Kazakistan için önemli olan ters 'E' harfi de büyük önem tasiyor. Ancak son
iki harfin özellikle bilgisayar programlarinda nasil kullanilacagi konusu
uzmanlari düsündürüyor.


<<>><<>><>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<>><<><<
Herhangi bir yazının Turkistan Bulteninde yayınlanması, içerdiği
görüşlerin tümüne veya bir kısmına katıldığımız anlamına
gelmez. Yayınlanan yazılarla ilgili düşüncelerinizi
sota@... adresine gönderebilirsiniz.
***