Mitologjizimi i realitetit

 

Bruno Shulc

 

Thelbi i realitetit ėshtė kuptimi.  Atė qė nuk ka kuptim e quajmė tė pavėrtetė.  Ēdo fragment realiteti jeton falė asaj qė pjesėmerr nė njė farė kuptimi universal.  Nė kozmogonitė e lashta kjo shprehej me sentencėn qė, nė fillim ishte fjala.  E paemėruara pėr ne nuk ekziston.  Tė quash (emėrozosh, pagėzosh) diēka do tė thotė ta pėrfshish kėtė diēka nė njėfarė kuptimi universal.  Fjala e izoluar, mozaike – ėshtė produkt i vonė, rezultat i teknikės.  Fjala zanafillore ka qėnė njė vegulli e turbullt providenciale qė rrotollohej qark kuptimit tė dritės, shkėlqimit, ka qėnė njė tėrėsi e madhėrishme universale.  Nė kuptimin e rėndomtė tė sė tashmes fjala ėshtė veēse fragment, rudiment i njėfarė mitologjie tė lashtė integrale gjithėvėllimore.  Prandaj ekziston nė tė gjakimi drejt vegjetimit, regjenerimit, drejt pėrmbushjes gjer nė plotėsinė e kuptimit.  Jeta e fjalės ka pėr natyrė tė suspendojė, tė tendoset pėr mijėra lidhje, si trupi i copėtuar i gjarprit tė legjendės, copėrat e tė cilit kėrkojnė njėra-tjetrėn nė terr.  Organizmi mijėracopėsh dhe integral i fjalės rezultoi i shqyer nė shprehje tė veēanta, tinguj tė ligjėratės sė zakonshme dhe tashmė nė kėtė formė tė re, e aftėsuar pėr kėrkesat praktike, kaloi tek ne si organ i tė kuptuarit tė ndėrsjelltė.  Jeta e fjalės, zhvillimet e saj kanė qėnė zhvendosur nė binarė tė rinj, binarėt e jetės praktike, tė nėnshtruara ndaj ligjėsive tė reja.  Por sapo  kėrkesa praktike nė njė farė mėnyre i dobėson  rregullat e saj tė ngurta, sapo qė fjala, e ēliruar nga ky detyrim me pahir, gjendet ballas tetatet me veten e vet dhe kthen tek ligjėsitė e veta, lind njė rrjedhė e kundėrt, fjala gjakon drejt lidhjeve tė lashta, drejt burimit stėrgjyshor, - eshkun e saj tė kthimit tek malli pėr atdheun e parė preletrar ne e quajmė poezi. Poezia – ėshtė qarku i shkurtėr i kuptimit ndėrmjet fjalėve, regjenerimi i beftė i miteve primitive. Duke operuar me fjalėn e zakonshme, ne harrojmė, qė gjitha kėto janė fragmente historish tė lashta e tė pėrjetshme, qė mu si barbarėt, ne i ndėrtojmė shtėpitė tona prej copėra skulpturash dhe prej buste hyjsh. Ndėr idetė tona nuk gjen as edhe njė pjesėzė tė vockėl, e cila tė mos ketė rrjedhur prej mitologjisė – qė tė mos ketė qenė e transformuar, deformuar, transfiguruar prej mitologjisė.  Funksioni parėsor i Frymės – ėshtė tė rrėfejė pėrralla, tė krijojė “histori”.  Forca lėvizėse e shkencės njerėzore ėshtė njėmendėsia, qė nė fund tė gjurmimit ajo rreh ta gjejė kuptimin pėrfundimtar tė botės. Dhe ajo e kėrkon kėtė kuptim nė ndėrtimet e saj artificiale dhe nėr pyje.  Por elementet qė shfrytėzon ajo pėr ndėrtime, kanė qenė tė shfrytėzuara mė parė, ato rrjedhin prej “historive” tė stėrharruara e tė plasaritura.  Poezia i rinjeh kėto kuptime tė bėra fir, i kthen fjalės vendin e saj, i kombinon ato nė bashkpėrkim me kuptimet e qėmotshme.  Pėr poetin fjala si tė thuash ndėrmendet, kujton kuptimin e sė vėrtetės burimore, lulon dhe me njė spontanitet tė vetvetishėm zhvillohet, sikundėr ia diktojnė asaj ligjet veta, sėrishmi pėrfton tėrėsinė e vet. Prandaj ēdo lloj poezie ėshtė mitologjizim, ajo gjakon nė rikrijimin e mitit pėr mitin. Mitologjizimi i botės nuk ėshtė kryer.  Ky proces veēse qe ndalur nga zhvillimi i shkencės, qe shtmėngur nė njė shtrat tjetėr diku pėrbri, ku gjallon, pa qenė i vetėdijshėm pėr kuptimin e tij tė vėrtetė.  Por edhe shkenca s’ėshtė tjetėr gjė, pos ngrehinė miti pėr mitin, sepse miti tashmė ėshtė i ndėrkallur nė elementėt mė parėsorė dhe se pėrtej sinoreve tė mitit ne tė plasim nuk dalim dot.  Poezia mbėrrin gjer tek kuptimi me anė tė parandjesisė profetike, deduktueshėm, nė bazė tė shkurtimeve tė mėdha kurajoze dhe pėrafrimit.  Shkenca gjakon po tė njėjėtėn gjė nė mėnyrė induktive, metodologjikisht, duke pėrllogaritur gjithė materialin e studimit.  Pėr nga thelbi i ēėshtjes, dhe njėra, dhe tjetra synojnė drejt sė njėjėtės gjė. Shpirti njerėzor ėshtė i paepshėm nė intepretacionin e jetės me ndimėn e miteve, nė nxjerrjen e kuptimit tė realitetit.  Fjala e evidentuar pėr vetė-vetėn, gjakon, graviton drejt kuptimit. Kuptimi ėshtė po ai element qė e tundon njerėzimin nė procesin e realitetit.  Ai ėshtė e dhėna absolute.  Atė ėshtė e pamundur ta nxjerrėsh prej tė dhėnash tė tjera, e pamundur ta shpjegosh, se pse diēka paraqitet me kuptim.  Procesi i kuptimėsimit tė botės ėshtė i lidhur ngushtė me fjalėn.  Ligjėrimi ėshtė organi metafizik i njeriut.  Megjithkėtė nė rrjedhėn e kohės fjala gangullėzohet, ngrin pushon sė qeni pėrcjellėse e kuptimeve tė reja.  Pra ajo ia kthen fjalės pėrcjellshmėrinė falė qarqeve (cirkuiteve) tė reja, tė cilat lindin nga kombinimet e tyre.  Simbolet matematike janė thelbi i zgjerimit tė fjalėve drejt kufijve tė rinj. Piktura (tablloja), ėshtė gjithaq reproduksion i fjalės primitive, e cila nuk ishte ende shenjė, por mit, histori, kuptim. Nė jetėn e pėrditshme ne e perceptojmė fjalėn si hije tė realitetit, si reflektim tė tij.  Mė i drejtė do tė qe pohimi i kundėrt: realiteti ėshtė hije e fjalės.  Filozofia, nė thelb, ėshtė filologji e thellė, studim krijues i fjalės.

Pėrktheu nga rusishtja:

Agron Tufa

 

 

T’IA FUSĖSH SI KAU PELĖS!

 

Pėrkitazi me shkrimin me titull “T’ia fusėsh kotnasikoti” tė botuar nė

suplementin kulturologjik tė gazetės “Tema”, 8-9 qershor 2003, f. 5-6.

 

 O Agron Tufa!

S’ta pata borxh sulmin e pabesė qė ma bėre nė faqet e shtojcės sate tė “Temės”! Kush tė nxiti pėr kėtė akt “heroik” kundėr meje? Cili taraf, cila tufė? A nuk pate ndonjė frymėzim mė tė fismė nga “Mitingu i poezisė” nė Gjakovė sesa ky veprim i pistė?! Nuk mė habit  akti qė ti dhe gazeta jote e ribotoni pas plot dy muajsh shkrimin e njė kritiku analfabet ēfarė ėshtė Ali Jasiqi, po pėrse ia ndėrroni titullin? Nuk tė mjaftoi titulli “Interpretime tė gabueshme tė njė parathėnie(je)”, me tė cilin paskuili i tij qe botuar nė “Bota sot”, por u ēove e ia vure njė titull tjetėr, mė tė fortė: “T’ia fusėsh kotnasikot”! Pėrse? Qė lexuesit e “Suplementit kulturologjik” tė gazetės “Tema” me kryeredaktor Agron Tufėn ta marrin vesh qė nė titull se unė, Agim Vinca, nuk bėkam tjetėr, veēse ia futkam kotnasikoti!

Po prej kur ti dhe gazeta jote, pos titujve tė tillė, gjenialė, dhuroni edhe tituj e grada shkencore, vallė?

  Si dhe pse e bėtė Ali Jasiqin “Dr. Ali Jasiqi”, kur ai as ka qenė e as do tė jetė ndonjėherė “dr.”? Qė ta rrisni nė sytė e lexuesve? Qė goditja kundėr meje tė jetė mė efikase? Pėrse?! S’ka gjė qė e botuat shkrimin e njė kritiku injorant kundėr meje, ndonėse me dy muaj vonesė, po pėrse ia ndėrruat titullin dhe pėrse e graduat autorin e tij?!

 Kėsaj i thonė: t’ia fusėsh si kau pelės!

 Ē’t’u desh ta bėsh kėtė, o Agron Tufa i Sohodollit?! Nuk ta pata borxh, or trim, as me kanunin e dikurshėm tė maleve tė Dibrės e as me kodin e sotėm moral tė intelektualėve tė elitės, qė pretendon se i takon edhe ti! Ku e more kėtė shkollė: nė Rusi? Po tė nformoj se lidhur me shkrimin e Ali Jasiqit (kolegėt e tij tė punės e thėrrasin Ali  Jakshiqi) tė botuar te “Bota sot” (alias “Borba sot”), i kam shkruar njė letėr mikut tim, poetit Din Mehmeti (objekt shqyrtimi ėshtė parathėnia ime librit Klithmė ėshtė emri im tė kėtij poeti, botim i shtėpisė botuese “Toena” tė Tiranės), tė cilėn tani pėr tani nuk dua ta botoj. Mirėpo, pėr hir tė lexuesve tė “Temės” dhe sidomos tė njė mikut tim poet e studiues nga Tirana, qė mė informoi pėr “surprizėn” tėnde “suplementare”, po shkėpus njė fragment nga kjo letėr, atė ku flitet pėr fjalėn zononte (zanonte), qė ėshtė mbase e vetmja vėrejtje e pėrfillshme e pretencės sė mjerė tė Ali Jasiqit, tė botuar fillimisht nė gazetėn “Bota sot” tė dt. 8 prill 2003 dhe tė ribotuar te “Suplementi kulturologjik” i gazetės “Tema” tė dt. 8-9 qershor 2003.

 

 

KUJT I KUSHTOHET KĖNGA:

PUSHKĖS LIRIDASHĖSE

APO PUSHKĖS VĖLLAVRASĖSE?

 

“E vetmja vėrejtje e qėndrueshme e “interpretit” tėnd - thuhet ndėr tė  tjera nė letrėn time dėrguar Din Mehmetit - ėshtė ajo qė ka tė bėjė me  fjalėn “zononte” (zanonte). E pranoj se kėtė fjalė me ngjyrim lokal (rreth sė cilės ėshtė zgjatur mė sė shumti artikullshkruesi) unė nuk e kam kuptuar dhe e kam shpjeguar ashtu siē ma ka marrė mendja, duke u nisur nga konteksti. E konteksti nė tė cilin pėrdoret ajo ėshtė ky:

            Nė gozhdėn e ndryshkur

            pushka dhe lahuta

 

            zononte e para

            amėshonte e dyta

            agimeve tė kuqe

(Cikli Biografia e kullave, nė librin Fanar nė furtuna, “Rilindja”,

Prishtinė 1981, f. 43)

            Nėse fjala “zononte” nė kėto vargje ka kuptimin e pushkės qė “sjell  fatkeqėsi, merr jetė njerėzish, vret, shkatėrron familje, fik shtėpi,  duke i lėnė pa mashkuj”, siē e shpjegon “savanti” i “Botės sot” nė  hartimin e tij (e, me gjasė, ashtu mendon edhe ti), atėherė vargjet e tua nuk  kanė kuptim. Nėse pushka qė bashkėjeton me lahutėn nė vargjet e tua  ėshtė pushkė qė zonon (nė kuptimin vret, shiton si zana), pra pushkė qė  sillka fatkeqėsi, qė shkatėrruaka familje e fikka shtėpi, atėherė pėrse u  dashka qė lahuta, e cila ėshtė simbol i artit popullor, ta amshojė  (pėrjetėsojė) atė? Kujt i kėndohet kėnga: pushkės vėllavrasėse apo pushkės  ēlirimtare? Muza poetike shqiptare i ka thurur kėngė njė Ramadan

Zaskoci, qė vrau telegrafistin turk nė Prizren, njė Mic Sokoli e Sef  Kosharje, e jo atyre qė kanė vrarė njėri-tjetrin pėr gjakmarrje! Nė qoftė se  fjala zonon nė kėtė rast do tė interpretohej ashtu siē e interpretoni ju,

pavarėsisht nga kuptimi qė mund tė ketė ajo nė tė folurit popullor, atėherė del se lahuta jote i kėndon kėngė pushkės vėllavrasėse! Pėr  mua pushka qė i kėndohet kėnga ėshtė pushka qė vret armikun, pushtuesin,  tiranin (Sulltanin e Sllobodanin). E ajo, pra, nuk zonon (nuk bėn keq,  nuk shiton), por kushtron e ēliron! Nuk bėn krim ai qė merr nė mbrojtje  jetėn dhe lirinė, por ai qė i rrezikon ato. Apo jo? Kėtė ide e  pėrforcon edhe metafora e vargut pėrmbyllės “agimeve tė kuqe”, e cila besoj se simbolizon luftėn pėr liri e jo komunizmin!

T’i interpretosh kėto vargje ashtu siē bėni ju (ti dhe kritiku yt infantil), do tė thotė ta vrasėsh poezinė!

Interpretimi im i fjalės “zononte”, qoftė edhe “i gabuar” (e fus nė  thonjėza kėtė fjalė, sepse fjala nė poezi, mė nė fund, ėshtė polisemike,  domethėnė shumėkuptimėshe), e ka shpėtuar poezinė tėnde. Si pėrfundim,  nė qoftė se do tė mund tė flitej pėr faj nė kėtė mes, atėherė del se  faji ėshtė i poetit, qė s’ka ditur t’i harmonizojė kuptimisht vargjet e  veta, e jo i kritikut, i cili ėshtė pėrpjekur t’i lexojė ato ashtu siē  kėrkon logjika e poezisė”.

 

 

KUR BASHKĖJETOJNĖ KEQDASHJA

DHE INJORANCA

 

         (Nga letra ime dėrguar mikut tim, poetit Din Mehmeti)

 

Pėrkitazi me  shkrimin e Ali Jasiqit, nė tė cilin ai (njeriu i cili nė jetėn e tij s’ka  lexuar kritik tjetėr pos Razi Brahimit), e merr nė “mbrojtje” atė dhe  poezinė e tij nga “interpretimet e mia tė gabueshme”, po shkėpus edhe

njė fragment, qė nė tė vėrtetė ėshtė pėrfundimi i saj:

“Azem Shkreli dikur, nė rrethana pak a shumė tė ngjashme, shkroi  poezinė Letėr njė miku. Azemi me atė vjershė i drejtohej njė tė dituri qė  konsideronte se i kishte hyrė nė hak, kurse unė detyrohem tė merrem me  njė injorant, i cili i ka vėnė vetes pėr detyrė (nuk e di a krye mė vete  apo me sugjerimin tėnd, qoftė edhe indirekt) tė tė mbrojė ty dhe  poezinė tėnde nga unė.

Kur injoranca ngre krye, djalli tė shtyn tė bėsh punė qė mund tė quhen  humbje kohe. E tillė ėshtė mbase edhe kjo letėr imja. Mė ngushėllon  fakti qė korrespondenca ėshtė pjesė e krijimtarisė sė njė shkrimtari dhe  qė njė ditė, kur tė mos jemi ne, mund tė bėhet publike”.

Me nderime,  Agim Vinca

Prishtinė, 15. 6. 2003

 

 

Mesazh i Ali Jasiqit pėr suplementin “FjalA”

 

<ali@...> 

 

Tė nderuar zotėrnj!

Ju falemnderit pėr botimin e punimit tim.Nuk e di pse e keni shenuar at Dr. para emrit, sepse unė nuk jam doktor dhe tė ju them sinqerisht kėtė titull asnjėherė nuk e kam lakmuar. Ajo D. Para mbiemrit tim ėshtė germa e parė e emrit tė babait. Nejse,kjo edhe nuk ka ndonjė rėndėsi.Nėse jeni tė interesuar pėr punime tė tjera tė mia mė lajmėron nė imailin alijasiqi@­hotmail.com.duke mė sygjeruar se pėr ēfarė mund tė ju shkruaj.

 

Pėrshendetje tė pėrzemerta

13 qershor 2003                                               

Ali D. Jasiqi, Prishtinė

 

 

Asht ba marrja pllum e Vinca e merr n’dorė

 

Agron Tufa

 

I nderuar Agim! Po tė drejtohem kėshtu, me edukatėn e ngulitur familjar pėr me tė madhin nė moshė. Nė letrėn tėnde qė mora dje, ti mė akuzon me njė varg epitetesh e klisheshė, me njė varg hamendjesh qė nuk i shkojnė hiē moshės tėnde. Tė flasim pa patetikė e pa rėnė nė banalizma. Ti  e nis qysh nė fillim jangllėsh kėsisoj: “S’ta pata borxh sulmin e pabesė qė ma bėre nė faqet e shtojcės sate tė “Temės”. Cila ėshtė “pabesia” nė kėtė mes? Qė i botova shkrimin Ali Jasiqit? E pse tė mos ia botoja? Pabesi do tė kishte qenė tė mos ia botoja. “FjalA” ėshtė njė suplement i hapur pėr diskurs dhe lavdi Zotit perėnduan kohėrat e cenzurės. Kjo qenka pabesia? Im atė, Agim, ka qenė njė i burgosur politik nė vitet ‘70-tė, i dėnuar me njė akt-akuzė tė ēuditshme pėr kohėn, por jo pėr vlerat e moralit tė pėrjetshėm: “Pėr moskallxim bisedash armiqėsore”, pra, e pėrkthyer edhe mė shqip “pėr mos me u ba spiun”. Kėshtu ai nuk u tregua i pabesė me dhjetra njerėz qė mund tė hanin 25 vjet burg, por i mori pėrsipėr t’i vuajė vetė kėto vjet. Tė jeni i sigurt se kjo ka lėnė gjurmė tė thella nė vetėdijen time, prandaj “sulm i pabesė” mbajeni pėr vete, pse e pabesė do tė ishte tė mos i botoja Ali Jasiqit nė njė gazetė, e theksoj, tė hapur ndaj ēdo diskursi, sikundėr e pabesė do tė ishte tė tė privoja ty nga pėrgjigjia e gjithmundshme. Ti, Agim, mendon se dikush mė ka “nxitur” patjetėr pėr “kėtė veprim “heroik””. Ti dhe ndonjė dyzinė tė tjerėsh e keni tė pamundur ta kuptoni se unė (po edhe miqtė e mi krijues e bashkėmėndimtarė) nuk funksionojmė me po atė “kod” siē kanė funksionuar moshatarėt e tu dhe nė gjestet tonė s’keni pse kėrkoni asnjė gjurmė “intence” politkulturore, sikundėrse keni qenė tė prirur tė veproni ju, fatkeqėsisht, nga frika apo nga dobėsia e karakterit. Prandaj ta lėmė nė shmang dimensionin konjuktural, pėr mė tepėr, kur unė nuk ju njoh e, rrjedhimisht, nuk kam asnjė motiv fobie. Ti, Agim, ma zė pėr tė madhe titullin e artikullit, pse ėshtė ndryshuar. Duhet ta dini se puna e redaktorit ėshtė tė rregullojė titujt, n.q.s., janė tė gjatė dhe tė karakterit shpjeguas. Shih sa mirė ia paskeni vendue titullin ju letrės tuaj: “T’ia fusėsh si kau pelės”. Bukuri. Tė njėjtėn gjė po bėj dhe unė tani me titullin e papėrshtatshėm tė njė shkrimi tė Sylejman Aliut pėr ju. Kjo sepse titujt e gjatė janė tė mėrzitshėm pėr njė suplement. Para sė gjithash lypset shkurtėsia. Dhe ju e dini si ka thėnė A.P. Ēehovi: “Shkurtėsia ėshtė motra e vogėl e kushėririt tonė tė madh”. Brengėn tuaj se ne shpėrndakemi tituj e grada shkencore e ke me vend. Dr dhe prof. Te kemi ty. Ka qenė thjesht njė gabim i korrektorit, kur ka parė pas emrit Ali edhe njė D, qė siē e shpjegon vetė Jasiqi, paska qenė emri i babės. Nė numrin e “Fjalės” do ta lexosh vetė shqetėsimin e tij pėr kėtė problem dėrguar me njė mesazh.  Ti i nderuem Agim, ia ke hyrė edhe gjenealogjisė sė “frymėzimit” tim nė Mitingun e pozisė nė Gjakovė. Nėse tė kujtohet, kur mė pyete dhe tė thashė se punoj te “TemA”, reagimi yt qe jashtėzakonisht prej kalamani: “Pa-pa-pa! Gazeta mė e poshtėr!”. Unė tė thashė se kėshtu nė Shqipėri shprehen vetėm komunistėt dhe “Zėri i Popullit”. Ju thatė se “s’ka mė komunistė”. Po si o burr i dheut, a i shahet tjetrit puna ku derdh mundin e djersėn? Etikė ėshtė kjo? Ju i thatė pėrkthyesit M.S. “Ē’keni ti e Agroni qė i rrini afėr Ali Podrimjes, atij demagogut tė madh?”, dhe u zutė me tė, dhe desh u rrahėt, nė bukė, nė tė njėjtėn tavolinė ku ishte dhe vetė Ali Podrimja. Mandej kur dole mė the se “ti, Agron, je lidhė vetėm me njė grup kėtu nė Kosovė, prandaj ke pyrfytrime tė gabuara pėr politikėn, kulturėn dhe realitetin e Kosovės. Na tako dhe ne tė tjerėve se ka dhe tė tjerė…” . Akoma dhe sot se mora vesh se pse duhet tė njihja “tė tjerė”, ē’kuptim kishte kjo, dhe a hynte kjo nė planet e mia. Zaten, e thotė dhe njė fjalė e urtė shkodrane: “Asht ba marrja pllum e gjindja e marrin n’dorė”.

 Ti, Agim, me shokėt e tua nė Shqipėri dhe Kosovė keni pasur mjaft kohė, nge e zell pėr tė krijuar “tarafe” e “tufa” e pse jo edhe “zhgane”, por nuk ėshtė e thėnė qe edhe ne tė ndjekim trashėgiminė tuaj tė rėndė. Jam shumė i lumtur qė nuk i pėrkas atij brezi. Unė jam person i pėrveēėm, i papėrsėritshėm, i dhėnė nė njė kopje prej Perėndisė dhe si i tiilė, nuk mund tė ndikohem e as tė varem nga “tarafe” e “zhgane”. Kėtė e keni ekskluzivitet tuajin. Ti bėhesh aq patetik kur zė n’goje “kanunin” dhe “kodin e elitės intelektuale”. Pėr mendimin tim qė tė dy kėto nocione janė pėrdhunuar pandėrprerė, si nga komunizmi, poaq dhe nga intelektualėt tanė me uniformė. Ka cubėri sot, jo kanun. Ka mercenarė sot, jo intelektualė. Dhe te asnjėri s’mė pėlqen tė kem pjesė. 

 

 

Agim Vinca ėshtė plagjiat apo vjedhadut?

 

Ndėr ne e keqja mbrohet shumė, prandaj ėshtė kaq e pėrhapur

 

Sylejman Aliu

 

Halil Qendro kishte shkruar mė 1996 poezinė “Robėrit”. Agim Vinca kishte botuar nė vitin 2001 tė njėjtėn poezi me titull “Letėr Ukshin Hotit nė burgun e Nishit”. Agim Vinca s’kishte bėrė asnjė gabim gjatė daktilografimit tė poezisė “Robėrit” tė Halil Qendros. Pėrkundrazi kishte rregulluar paksa mė mirė sintaksėn poetike tė kėtij poeti. Pėr shkak tė daktilografimit (kopjimit) dhe pėr shkak tė “rregullimit poetik” tė sintaksės sė vargut, kishte vendosur poeti ynė i socrealizmit, pėrfund vargjeve tė Halil Qendros, emrin e tij.  Pse tė mos vinte emrin e tij nėn poezinė e njė poeti tjetėr, kur porti tjetėr, pėrveē tė tjerash, kishte gabuar aq shumė, sa nuk ia kishte kushtuar Ukshin Hotit? Gabimtari Halil Qendro, prandaj e ka humbur tė drejtėn e autorėsisė sė kėsaj poezie (jo vetėm tė saj), tė cilėn tash ia ka marrė Agim Vinca, i cili i mori edhe vargjet dhe i futi nė postėn e njė letre qė i dėrgohej Ukshin Hotit nė burgun e Nishit, pa asnjė fusnotė shpjeguese se prej nga ishin marrė kėto vargje. Lexuesi ka qef t’i lexojė poezinė origjinale tė Halil Qendros, botuar mė 1996 dhe kopjen e saj tė Agim Vincės, tė botuar mė 2001. Meqenėse poezia shkruhet ose kopjohet qė lėxuesit ta lexojnė dhe ta pėrjetojnė, po i ribotojmė krahas njėra tjetrės:

Halil QENDRO

Robėrit

Tė tė burgosin s’e kanė tė vėshtirė

S’e kanė vėshtirė as tė tė vrasin

E kanė vėshtirė

Tė tė lėnė tė lirė.

 

2.

Ē’rit i trishtueshėm

Robėrit e paqes

Kanė zili

Robėrit e luftės.

 

Gojėkėqinjtė do tė pėrpiqen tė thonė se Agim Vinca, poeti ynė i socrealizmit, ka bėrė plagjiaturė tė neveritshme (si atėherė kur kishte marrė krejtėsisht vargjet e Kadaresė “…mė 31 dhjetor”), duke pėrvetėsuar vlera tė larta poetiko-filozofike tė poetit Halil Qendro. Unė mendoj ndryshe. Agim Vinca s’ka bėrė plagjiaturė as tė mirė e as tė neveritshme, sepse ai vetėmse ka daktilografuar vargjet e Halil Qendros, vetėmse ka ka bėrė rregullim sintaksor tė vargut tė tij dhe, pėr shkak tė ndėrhyrjes poetike tė daktilografimit dhe rregullimit poetik tė sintaksės, e ka merituar tė vėrė emrin e tij si autor! Pėrse Halil Qendro ishte treguar aq i pakujdesshėm dhe poezinė nuk e kishte titulluar “Letėr Ukshin Hotit nė burgun e Nishit”, siē bėri shumė mė vonė se ai vetė i kujdesshmi Agim Vinca? Agim Vinca i kujdesshėm mirė ia ka bėrė tė pakujdesshmit poet Halil Qendros, kur, siē do tė thoshin gojėt e liga, ia kishte vjedhur atij kėto vargje poetiko-filozofike tė poezisė “Robėrit” dhe tė cilat vjedhėsi, siē do tė thoshin prapė gojėkėqinjtė, nga poetiko-filozofia e tyre, i kishte shndėrruar nė vargje pėrkushtuese tė grishura nga pėrjetimi i madh patriotik. Agim Vinca nuk mėrzitet se ē’thonė tė tjerėt. Po tė mėrzitej ai, mbase, nuk do tė mund tė shkruante asnjė varg tjetėr poetiko-patriotik, bile as nuk do tė mund tė daktilografonte me tė drejtė autorėsie mė asnjė poezi tė asnjė poeti tė “panjohur”, siē ėshtė Halil Qendro. “Mbrojtėsit” e alarmuar tė bashkimit kombėtar, nė korin e tė cilėve ėshtė edhe Agim vinca, ua zėnė pėr tė madhe “gojėkėqinjve, tė cilėt shpaluakan plagjiatura dhe vjedhje tė tilla vargjesh poetike tė socrealistit tonė poet, me qėllim qė ta prishin rrjedhėn e unitetit patriotik kombėtar. Ka vjedhur vargje, burri i dheut dhe ēfarė u bė? Pėrse kėta gojėkėqinj skandalizojnė nė kėtė mėnyrė hajnitė poetike, kur poezinė e tashmė ndėr ne s’e lexon askush? Pėrse denoncojnė kėshtu kusarėt poetikė dhe me denoncime tė tilla publike prishin unitetit tonė kombėtar? Ndėr ne e keqja mbrohet shumė, prandaj ėshtė kaq e pėrhapur. 

 

 

Engjėlli mizor Zhan Zhene

 

Jukio Mishima

 

Te Zhene, e pahijshmja ndėrthuret me fisniken, e ulėta – me tė madhnueshmen.  Ky jetim, jeta e tė cilit kaloi nėpėr shtėpitė e ndėshkimit, burgje dhe biruca, i lindur nga njė baba i panjohur dhe qė nė fėmijėrinė e hershme i braktisur nga nėna nė jetimore, u bė njė nga mistikėt mė tė mėdhenj tė shekullit XX.  Fytyra e Zhenesė pėrjetėsisht e re dhe e ngjashme me fytyrėn e engjėllit, ka tė theksuar vulėn e egėrsisė shtazore.  Ja se si i pėrshkruan ėngjejt Svedenborgu: “Nė qiej kemi njė ēift engjėjsh – po ky nuk ėshtė bashkim i dy engjėjve, por si tė thuash njė engjėll”.  “Mėnyra e sjelljes sė engjėjve nė qiej varet vetėm nga mardhėnia e tyre e ndėrsjelltė”.  “Fytyra e engjėllit ėshtė e kthyer prore kah lindja”.

Kjo ėshtė vėrtet e saktė.  Me Zhenenė ngjet partogjeneza. Duke iu kthyer vazhdimisht natyrės, engjėlli realizon bėmat e tij nė emėr tė trinisė sė shenjtė: hajnia, homoseksualiteti dhe tradhėtia.  Fytyra e tij ėshtė e kthyer prore kah drita.

E habitshme, qė ai, duke qenė i ngujuar nė kushtet mė mizerje, arrin format mė tė epėrme tė shprehjes.  Romani autobiografik japonez madje edhe ndėr pėrshkrimet e poshtėrimeve mė tė ulėta nėnvizon dinjitetin njerėzor, veēan kjo ndeshet shpesh te tradicionalistėt qė kanė ngjizur zanafillėn e romantizmit tė shekullit XIX.  Por forca e vėrtetė e kulturės del nė pah pėr nga aftėsitė e depėrtimit nė ato sfera, shprehja e tė cilave quhej e pamundur.  Ēdo kulturė e pjekur pjell fantazma tė pajeta arsyjeje.  Por ajo ama mėnd bishat e egra.  Evropa bashkėkohore na ka dhėnė ne dy prej kėtyre kryeatyrave: njėri ėshtė Nizhinskij, shprehje e egėrsisė pėrmjet egėrsisė, tjetri ėshtė Zhene, shprehja e sė keqes pėrmjet sė keqes.  Sartri ka pasur tė drejtė, kur thoshte, se Zhene jo thjesht shkruan pėr tė keqen, por si me thėnė e mishėron kėtė tė keqe.

Zhene nuk pati marrė asnjė lloj arsimimi, dhe nė tė njėjėtėn kohė, nė njė farė mėnyrė tė paarritshme nė “Ditar Hajduti” ne ndeshim jonet e romanit pllutovian, perceptimin pagan tė natyrės nė frymėn e “Apokalipsisit” tė Lorencit, traditėn moraliste franceze, nihilistėt dhe rebelėt, pėr tė cilėt na flet Kamy nė “Rebelimin metafizik”, e poashtu hijen e Paskalit dhe atė tė Bodlerit.

Burgu, nė tė cilin vuajti dėnimin Zhene, nuk ishte vendi, ku mblidheshin martirėt e pėrvuajtur tė sė vėrtetės.  Sikundėr njeriu qė provon prirjen joshėse ndaj muzikės, bėhet muzikant, Zhene provonte joshjen ndaj burgut dhe u bė i burgosur.  Disave, ndofta Zhene mund t’u duket tepėr hermetik.  Fjalori i tij ėshtė boll i errėt.  Nė kohėn e tij Balzaku demonstroi dije tė gjera mbi zhargonin e hajdutėve, por, duke e shfrytėzuar atė si material pėr kapitullin e katėrt tė “Shkėlqimi dhe mjerimi i kurtizaneve”, ai e deformoi atė mjeshtėrisht dhe bėri prej tij atė, qė relativisht mund ta quash zhargon objektiv.  Zhene qe i pari qė shkroi njė roman, duke shfrytėzuar zhargonin subjektiv. 

Mizerabliteti dhe pėrvoja e rėnies sė Zhenesė kanė qenė nė njė farė shkalle procedimet e para tė kėsaj gjinie, sė cilės zor se mund t’i gjesh tjetėr analogji.  Mos vallė pėr kėtė ai hoqi dorė nga fjalori i mbarėpranueshėm dhe pėrdori atė fjalor, tė cilin shfrytėzoi nė jetėn e tij, duke realizuar, kėsisoj, njė shprehuri artistike tė mahnitshme?

Zhenenė e sundonte gjithherė dėshira pėr ta lartuar rėnien njerėzore, e cila i qe shkruar ta pėrjetonte nė kurrizin e vet.  Nė gjakimin e tij pėr tė shfrytėzuar mundėsitė qė ia dha arti me fjalėn, Zhene na del mė tepėr poet, sesa prozator. Madje edhe nė njė dantellė tė mjerė prej letre, tė prerė me dhėmbėt dhe thonjtė e tė burgosurve, ai shihte shprehjen e pėrndezur tė poshtėrimit, tė cilin rėndom pėrpiqen tė mos e vėrejnė, dhe pikėrisht kjo shkallė e skajshme poshtėrimi e njerėzve u bė shkak i dėshirės pėr t’i lartuar ata. Armani, ky gjigand i pamposhtur, vetė fizionomia fizike e tė cilit “asocionon me galerėn dhe, i cili, mė dukej pėrfaqėsuesi mė thekshėm i saj”, nuk mundej t’i kujtojė me qetėsi ato kohėra, kur ai me duart e tij kaba mori pjesė gjithashtu nė bėrjen e kėsaj dantelle prej letre. “Vetėm njė idiot safi mund tė mendojė, qė ai ėshtė i aftė tė bėjė gjithēka”. Kur nė shtėpinė e arrestit Zhene pa, se si i burgosuri shkruan poezi tė brishta dhe naive pėr dashurinė qė mahnisnit tė burgosurit e tjerė, pėr herė tė parė nė tė u zgjua dėshira t’i shkruaj vetė ato.  Pikėrisht atėherė ai shkroi “I dėnuari me vdekje”.  Megjithatė tė burgosurit nuk e kuptuan poemėn dhe e sulmuan atė ashpėr.  Por sidoqė nuk e vlerėsuan – si papritshmėri a si ligjėsi – tek e mbramja ka gjasa tė kenė qenė edhe njėra edhe tjetra bashkė.

Natyrisht, qė poezitė e shkruara me tė tillė pasion, pėr mė tepėr nė zhargon, janė tė pakuptueshme pėr njeriun e zakonshėm.  Po prej nga vjen ky moskuptim nga vetė tė burgosurit? Dhe atėherė Zhene u gjend nė vetmi, aq pak tė ngjashme me “vetminė e artistit”.  Por ēfarė nė pėrgjithėsi do me thėnė akti i vetshprehjes krijuese pėr njeriun qė ka rėnė kokė e kėmbė nė njė situatė tė pėrcaktuar si kjo? A ėshtė vallė i diktuar ai tė shkėputet nga ky mjedis? Apo, pėrkundrazi, ka vetėm gjakimin si e si tė mund tė kridhet sa mė thellė nė tė?

 

Zhene e pėkufizon kėshtu poezinė: “Fjala “hajdut” ka kuptimin e zejes kryesore me tė cilėn merret hajdutėria.  Ai e pėrcakton atė, duke e fshirė ndėrkaq – nė momentin kur quajnė kėshtu gjithēka qė nuk rezulton hajdut.  Ai si tė thuash e thjeshtėzon atė.  Poezia prandaj dhe qėndron nė vetėdijėsimin e qartė tė vetvetes hajdut.  Kur vetėdija e ēdo cilėsie tjetėr bėhet gjer nė njė pikė tė tillė pėrcaktuese pėr ju, atėherė ajo shndėrrohet nė poezi”.

Fill pas Bodlerit nė shekullin XX Malro u pėrpoq tė paraqesė nė romanet e tij njė tip tė tillė njeriu, i cili njėkohėsisht vepron dhe vetshprehet, tė cilin e gjykojnė dhe i cili vetė ėshtė njėkohėsisht gjyqtari, qė, duke qenė i dėnuar me vdekje, vetė e realizon ekzekutimin e dėnimit.  Pikėrisht nė kėtė fakt qėndron njė nga detyrat mė tė koklavitura qė vihen para shkrimtarit bashkėkohor.

Ja se si Zhene i pėrshkruan ndjenjat qė pėrjetoi, kur po bridhte me tre shokė tė tij: “Unė kam qenė vetėdija medituese e tyre”.

Kjo shprehje megjithėse ironike, ėshtė shumė e saktė. Kontributi krijues i Zhenesė, duke filluar nga debutimet e tij letrare tė pakuptuara, me “I dėnuari me vdekje” gjer mė sot, kur tashmė emri i tij ka njohje gjithkund, ka tė bėjė me faktin, qė ai gjithnjė ka rrahur ta kapėrcejė “artin me art”, pa ia humbur njėkohėsisht kėtij arti vetinė erotike. Ai si tė thuash demonstron, qė pasi t’i nėnshtrohet e lartėsuara, i mbetet tė mbėrrijė vetėmse shenjtėrinė.  Shenjtėria sipas Zhenesė, - ėshtė tėrheqja nė vetmi me Zotin, kur ai qė gjykon, dhe ai qė ėshtė i gjykuar janė tė njėjtė, anipse “uni” njerėzor i kundėrvihet kėsaj tėrheqje vetmimi.

Pėrsa i pėrket Zhenesė, ai e arriti kėtė, ai u bė i shenjti Zhene.  Ēka aspak nuk mund ta thuash pėr veprat e tij.

Kur Bodleri e pa veten nė rolin e tė dėnuarit me vdekje dhe njėkohėsisht tė xhelatit, ai e parandjeu kėtė ferr relativizmi, nė tė cilin tani qe kredhur krijimtaria.  Ai e parandjeu kėtė epokė paradoksale, kur vetshprehja krijuese bėhet e barazvlefshme me vetvrasjen. 

Homoseksualiteti i Zhenesė ėshtė i ēuditshėm.  Joshja e pėrshkruar prej tij nė romanin “Ditar Hajduti” hepohet si tė thuash midis shpirt­ėrores dhe fizikes. Kėto tundime janė karakteristike pėr tė gjithė, ato rezultojnė diē si tė pėrbashkėt, qė nuk varet nga poli i gravitetit.  Nė  “ Martesa e engjėjve” tė Svedenborgut bashkimi realizohet nė njė kurm.  Bashkimi i Zhenesė me tė dashurit e tij na ndėrmend pjesėrisht kėtė dasėm engjėjsh, tiparet fizike tė Stilianos nė tė vėrtetė rezultojnė vetėmse fryte tė fantazisė sė tij, dhe nė fakt asnjė lloj Stiliano nuk ekziston.  Kėtu fizikja lind nga shpirtėrorja, duke u konkretizuar rastėsisht nė formėn e dėshirės erotike, qė shpie nė efektin e dyfishtė: nga njėra anė, shkrirja me vegimin, nga ana tjetėr – mishėrimi i kėtyre vegimeve, tė cilat nganjėherė konfrontohen njėra me tjetrėn dhe paraqesin nė vetvete njėfarė lidhjeje metafizike tė pashkatėrrueshme. 

Pa kėtė lidhje (bashkim) bota privohet nga fundamenti i saj.  Nė fund tė romanit Zhene pėrshkruan dashurinė qė lidh hajdutin dhe oficerrin e policisė.  Dhe askund nuk ka qėnė evidentuam mė mirė lėkundshmėria e vlerave tė njė shoqėrie ekzistuese, sesa nė kėtė histori Karmen ndėrmjet dy meshkujve.  Zhene nga veta e parė i drejtohet dashnorit polic:

“ Nėse ty do tė tė urdhėrornin tė mė arrestoje mua, do ta kishe bėrė kėtė? – pyeta Bernarin.

Ai u mendua jo mė shumė se dhjetė sekonda.  Dhe, duke ngritur vetullat, m’u pėrgjigj: “Unė do ta kisha vėrtitur nė atė farė feje, qė kėtė tė mos e bėja vetė, po do tė kisha porositur ndonjė mikun timin ta bėntė kėtė”.

Por nuk ndjeva ndaj tij ndonjė neveri, njė pushtllėk i tillė vetėmse e shtoi dashurinė time.

Nė kėtė skenė  shpėrfaqet thelbi mė domethėnės i situatės shpirtėrore, nė tė cilėn ne tė gjithė tanimė gjendemi nga kjo situatė dhe pėrcaktohet gjakimi i njeriut drejt vetshprehjes, pėr tė cilėn nė “Ditarin e njė hajduti” Zhene flet, qė ajo rezulton “rrjedhojė e vetėdijėsimit tė kotėsisė sė tij absolute”.  Pėrse Zhenesė i jepet ta tregojė kaq saktė thelbin mė esencial tė kėtij ferri mardhėniesh tė tė gjithėve dhe gjithēkaje nė botėn bashkėkohore? Metoda e krijimtarisė sė tiji nėnshtrohet logjikės sė erotizmit.  Raportet ndėrmjet policit dhe hajdutit janė boll irracionale, por nė rastin e dhėnė Zhene pothuaj e identifikon veten krejtėsisht me kriminelin, dhe joshja e tij erotike ėshtė gjer nė atė farė shkalle e paarritshme nga arsyeja, saqė e pėrjashton vetė mundėsinė e ndonjėfarė tradhėtie nga ana e tjetrit.  Njė paarritshmėri e tillė tradhėtie (pabesie) ėshtė kusht i domosdoshėm i ekzistencės sė vetė erotizmit.  Atė e personifikon vilja e rrushit e Stilianos.  Ajo, se sa racionalisht e ndėrton fabulėn e librave tė tij Zhene, tė ndėrmend shkrimtarėt e shekullit tė XIX.  Befasimi i parė nė kėtė pėrllogaritje tė koncentruar nga pikpamja e precizitetit matematik tė gjithėsisė rezulton momenti, kur magjepsja e Stilianit hallakatet, megjithėse shi mu kėtė zbulim Zhene e konsideron si zgjim tė arsyes. “Mua mė duket se duke e shqyrtuar shkėputazi tė harruarėn nė fijen e hekurt tė tengelit pėr rroba, papritmas ndjeva sėrishmi ēastet e zgjimit tė plotė tė vetėdijes sime.  Bukuria dhe e pazakonta e kėtij objekti tė vockėl dhe tė rėndomtė, m’u shfaqėn dhe unė mbeta i qetė”.  Metamorfoza qė ngjau me Stilianin ėshtė e ngjashme me soditjen e pėrqėndruar tė tengelit pėr tė linjta: “Kur mė vonė, pa harruar pėr mahninė qė mė shkaktoi djaloshi i bukur, unė, me po atė dorėheqje dhe qetėsi do ta shqyrtoj atė, do tė guxoj deri nė fund ta njoh dashurinė time dhe, duke u bazuar nė kėtė dije, tė ndėrtoj raportet e mia me botėn: atėherė dhe do tė zgjohet arsyeja ime”.

Kombinimi harmonik i dashurisė dhe qartėsisė sė vetėdijes ėshtė i mundshėm veēse nė art.  Prandaj dhe materializmi koherent i Zhenesė bėhet pavullnetshėm mistikė origjinale.  Pėrshkrimet e tij tė natyrės (absolutisht tė pangjashme me ato qė mund tė gjesh te Prusti) rivalizojnė me arritjet mė tė mira tė letėrsisė sė shekullit XX: dielli qė ngrihet nga prapa shkėmbinjve tė platintė nė Kadise, rinoceronti qė kullot nė fushat e gjėra me grurė diku nė kufijtė e Ēekosllovakisė dhe Polonisė, - kėto pėlhura piktoreske tė Zhenesė na kthejnė neve bukurinė zanafillore pagane tė botės. 

Gjithkund ku shfaqet ky peligrim, i ngjashėm me perandorin Adrian, i cili, “pa e diktuar ndėrrimin e stinėve tė vitit dhe kushtet klimaterike, me kokėn zbuluar udhėheq nė krye tė luftėtarėve pėrmes dėborėrave tė Kaledonisė dhe shkretėtirave tė Egjiptit te Epėrm”, ai na lė pikturat e tij: detin me sytė e notarit, rrafshirat ranore, tė cilat ai, duke u shtrirė nė tokė, i sodit vėmendshėm ndėrmjet shtėllungave tė barit; qė tė mund ta ndryshojė kryekėput botėn, e mjaftueshme ėshtė tė kėqyrėsh mbi tė nga niveli i tokės, atėherė e kupton, qė kufijtė nuk kanė asnjė pikė rėndėsie, sikundėrse e kanė pikasur kėtė gjė qėmoti tė gjithė hajdutėt nė Evropė.  Pakufijshmėria e botės, e parė nėn kėtė kėnd, me agjė nuk mund tė krahasohet. 

Zhene lė gjithkund krijimet e tij: statujat cullake tė djelmoshave tė adhuruar, qutetin qė pėrbėheh vetėm nga deti, shkėmbinjtė, pyjet, fushat e grunjėrave dhe pirgjet mė gurė, qytetin e kundruar nė pėrputhje me perceptimin vetjak tė Zhenesė, pėrfund, nga niveli i tokės. 

Metamorfoza realizohet pandėrprerje, e ngjashme me atė sesi nga gjaku i ushtarėve tė plagosur me kohė rriten shkurre bojė vishnje.  Ekzistenca fizike e njeriut ėshtė pjesė e natyrės panteistike.

Koha jonė tėhuajsohet nga bollėku. 

Ndėr tė tjera Zhene ringre stilin patetik nė pamjen e tij zanafillore: pathosi i pėrlartimit tė ndjenjave pėrftojnė tek ai formėn e pasionit gjithpėrfshirės, aq intrigues nė kohėn e Balzakut dhe Stendalit.  Dhe sikundėr  te Aristoteli, edhe tek Zhene pathosi i kundėrvihet me tė njėjėtin fanatizėm etosit.

Pėr Zhenenė shkelja e moralit, rreziku i tė cilit ekziston pėr njeriun e ri, ėshtė jo krim, porse “heroizėm”.  Ai vetė si tė thuash rezulton personifikim i amoralitetit absolut.  Nė fillim, kur nga shtėpia e ndėshkimit atė e ēuan nė njė familje kristiane nė jug tė Francės, ai qe gjithashtu i mirė, njė vocėrrak shpirtdhimbsur, i brishtė, i nginjur me ndjenja religjioze.  Por pastaj, duke u kafėrdisur ndėr vese dhe pasi njohu kėnaqėsitė e vrazhdėta tė jetės hajdutore, ai u ushqye me pikėllimin e kulluar dhe tė rreptė.  Vula e kėtij gėzimi pikėllimtar ka mbetur nė krijimtarinė e tij.

 

Nė teatrin antik heronj tė tragjedisė mund tė ishin vetėm personalitetet legjendare, njerėzit ė rėndomtė lejoheshin vetėm nė komedi.  Mė pas, nė njė rrjedhė tė gjatė kohe heronj tė tragjedive kanė qenė vetėm njerėzit me origjinė tė fisme.  Kjo ka zgjatur deri atėherė, kur Balzaku pėr herė tė parė futi nė romanet e tij  Votrenin qė dallonte prj tė gjithėve pėr nga mendja dhe forca fizike, aftėsia pėr pasionin, ndaj tė cilit ua mbate vetėm heronjve tragjikė.  Nė veprat e Zhenesė ky pasion mungon, por ai pajis me tipare tragjike njerėzit qė gjenden nė fundin mė tė ulėt tė shoqėrisė bashkėkohore.  Kjo ėshtė aq e pangjashme me farsėn borgjezė tė pėrshkruar nga Prusti.  Pėrkundrazi, ai bėri gjithēka qė mundi, qė heronjte e “Ditarit tė njė hajduti” tė merreshin seriozisht.

Ku qėndron burimi i kėsaj force patetike, si tė thuash tė ndriēuar pėrbrenda me njėfarė rrezje tė mistershme?

Rezulton vallė kjo forcė si produkt vetėm i mjedisit tė pazakontė tė personazheve? Sigurisht, s’ka pamjaftueshmėri edhe nė truket ekspresive qė krijojnė pangjashmėrinė e sfondit tė pazakontė tė ngjarjeve, tė tilla si “pikėllimi i trupit qė ka mbėrritur gjer nė ēmenduri”, solidariteti i hajdutėve qė vjedhin lule nga varrezat pėr t’i bėrė kurorė shokut qė u vdiq, apo karafilat e kuq, tė cilat njė djalosh i ngul nė tė gjitha vrimat e trupit tė tij, madje dhe nė tė linjtat qė po thahen mbi njė tel tė ndehur pėrgjatė kaushit tė burgut, - truket, tė cilat na bėjnė tė ndjejmė brishtėsinė e kurmeve dhe zemrave tė dy djelmoshave qė rrinė nė kėtė kaush. 

Por patetika shėrben jo vetėm pėr qėllime zbukurimi.  Ajo lidh si tė thuash nė vetvete gjithė personazhet.  Tė gjithė personazhet meshojnė nė kėtė korracė, si ndėr bėma kalorsiake.  Tė gjithė ata zotėrojnė njė konstrukt fizik tė fuqishėm dhe “ tė pėrshkuar nga fryma e imoralizmit”.  Megjithėse nė vetė Zhenenė nuk ka motivacione negative, djelmoshat, tė cilėt ai dashuron, tė gjithė janė qenie tė rėna.  Patetika e tyre ėshtė e lidhur me energjinė fizike qė ka vektor mohimin.  Por tė gjitha kėto akte mohimesh, vjedhjesh, pabesish (tradhėtish), vrasje nė rastin e dhėnė janė tė pėrmbyllura nė trupin, i cili kėtė mohim e shpėrdoron.  Esenca e patetikės dhe pėrcaktohet me kontradiktėn ndėrmjet energjisė globale tė kėtij mohimi dhe me kufizimin e mundėsive fizike tė njeriut.

 

Zhene nderon energjinė shpėrthyese fizike, por sidoqoftė, atė qė adhuron ai mė fort, ėshtė dobėsia e saj.  Vėrtet qė gjithēka fizike tek ai rezulton si tė thuash metaforė e poshtėrimit tė njeriut nė botėn bashkėkohore, dhe, kėsisoj, nė akord me detyrėn e tij kryesore artistike, trupi njerzor ka nevojė pėr justifikim dhe pėrlartėsim.

Lexuesi i miredukuar, ka gjasa tė jetė paksa i shokuar nga mahnia e Zhenesė, kur shkruan pėr nazizmin: “Tek pullė gjermanėve nė kohėrat e Hitlerit iu dha tė pranojnė pandarazi Policinė dhe Krimin.  Kjo sintezė globale kontradiksioni qe e pajisur me njėfarė magnetizmi tė frikshėm, i cili edhe pėr njė kohė tė gjatė do tė na frikėsojė”.

 Zhenenė e shqetėson jo vullneti i nazizmit pėr sundim, porse “tragjizmi” i famshėm i frymės gjermane, qė u shpėrfaq rastėsisht apo sipas njė ligjėsie nė krizėn e sistemit politik.  Pėrsa mė pėrket mua, mendoj se nazizmi pėr vetė natyrėn e tij ėshtė realizimi i apo koncepsioni i politizimit tė pakujdesshėm nihilist, ai u bė rezultat religjioz i hyjnorizimit tė trupit, pafuqia dhe rėnia e tė cilit tashmė ėshtė ashiqare.  Asgjė nuk na ndėrmend mė mirė  shkatėrrimin fizik tė rinisė nė lulėzimin e forcės sė vet, sa ē’na e kujton kėtė nazizmi.  Pėr mė tepėr shkatėrrimi i rinisė nuk ka asgjė tė pėrbashkėt me disfatėn e ideve. 

Estetika e nazizmit fsheh nė vetvete njė rrezik tė madh.  Homoseksuali Daniel (Sartėr, “Rrugėt e lirisė”), duke bredhur fillikat rrugėve tė Parisit tė okupuar nga nazistėt, belbėzon: Bukuria ėshtė kobi im”.  Sartri e shtrėngon Danielin tė pėrqafojė nazizmin, tė keqen dhe dhunėn.  Kėtė ia dikton intuita e shkrimtarit.

Nuk kam cekur ende veēantinė e perceptimit tė spektatorit Zhene.  Rrobat e tė burgosurit – nė shirita tė bardha e tė tė trėndafilta, prej sė cilave ngjyrat asocionojnė patjetėrsueshėm me tė dėnuarit.  Kjo na shpie nė kohėrat, kur lulja e zambakut ka qenė simboli i poshtėrimit.  Por dikur zambaku do tė shfajėsohet.  Shfajėsimi i rėnies morale.  Kjo rėnie “duhet tė bėhet mė pak joshėse, se pėrversiteti i rafinuar i shoqėrisė aristokratike”.

 

Njė mrekulli e vogėl lirike: tatuazhi blu i errėt na kujton yllin e parė nė qiell.  Pallati ekstravagant, ėshtė njė ansambėl i brishtė arkitekturor.  Pėrpjestueshmėria e pėrkryerjes fizike dhe mrekullia e gjitha ngjyrave tė botės.  Diamanti.  Rrobet e purpurta.  Gjaku.  Sperma.  Lulet.  Kutizė prej brokade tė artė.  Sy.  Thonj.  Kurorė.  Gjerdan perlash.  Armė.  Lotė.  Vjeshtė.  Erė.  Iluzion.  Forma e kaltėr e marinarit.  Shi.  Kult.  Liturgji.  Medium.  Lutje.  Monarki.  Magji.

Tė gjitha kėto pėrbėjnė gjithėsinė e Zhenesė.  Asgjė nuk mund ta japė bukurinė e kornizės prej gjaku dhe qelbi qė ngrin nė plagėt e lebrozit, sa shprehja, aq shpesh e pėrdorur e Zhenesė: “Mrekullia e mahnitshme e poshtėrimit”.

Fama erdhi tek Zheneja nė atė kohė kur ai ishtė ende i burgosur.  Atė e nxorrėn nė liri falė insistimit tė miqve tė tij.  Iniciator i lirimit tė tij, “qė i dėrgoi falje presidentit tė Republikės, ishte Zhan Kokto, ky Votren patologjik dhe i pakėnaqur”. 

 

  Pėrktheu: Agron TUFA

 

 

Fushėloja

 

David Albahari

 

Mė 13 shtator tė vitit 1972, duke u kthyer nga shėtia jonė e zakonshme, e vėrejtėm, unė dhe babai, fushėlojėn. Vėshtirė mund tė besohet se nuk e kemi vėrejtur mė parė: sipėrfaqet nė formė rrethi prej betoni, labirintet e hekurit, rėrėn. U kthyem nga rruga Primorska nė rrugėn e Vukut, duke vendosur papritur tė kalojmė shtegut mė tė shkurtėr e tė harruar, qė dilte nė alenė kryesore tė parkut tė qytetit. Aty e pamė, mes gjetheve tė rralluara na thėrriste, por dronim nga fėmijėt, qė ishin dalldisur pas lojės, kėshtu qė nė mes plepave dhe frashėrit vazhduam drejt shtėpisė. Mė nė fund, pa dashur e shikuam orėn nė kambanaren e kishės ortodokse: 18,22. Babai murmuriti diēka pėr konfliktin nė Lindjen e Afėrt, thuajse kėrkonte falje dhe menjėherė e shpejtoi hapin. Lajmet televizive, m’u duk se tha, fillojnė nė orėn gjashtė e gjysmė. Mbi ne, mbrėmja ishte mbėshtjellė me perėndimin e kuqėrremtė, retė demonstronin pėrsosmėri. Vrapova  ta mbėrrij. Sonte, i thashė, sonte me siguri do tė bjerė shi.

 

2.

 

Njė ditė mė herėt, tė martėn, nėna u kthye nga Matarushka Banja. Pėr herė tė parė, pas tri javėsh, babai u ngrit me kohė, u rrua dhe i parfymosur lehtė u ul pranė tavolinės, nė tė cilėn e prisnin: filxhani me ēaj pėr idhzė, njė ve pak e zier,njė rriskė buke dhe dy hapa saharini. E pėrgjoja sesi kollitej dhe frynte nė banjo: ishte e qartė se ishte i lumtur. Kalonte dhomės nė gishtėrinj, i bindur se jam nė gjumė dhe menjėherė kthehej, duke i kėrkuar syzet e harruara nė gjysmerrėsirėn e gjelbėr tė roletave tė mbyllura. Hapja sytė dhe ia shikoja shpinėn, tė kėrrusur nga pėrpjekja e mundimshme e drejtpeshimit, duke kaluar nė majė tė gishtėrinjve, duke e lėnė derėn gjysmė tė mbyllur, duke pasur frikė tė mos kėrcasė, por zėrin edhe nė kuzhinė e kishte tė ulėt, gati si pėshpėritje. Pastaj nė xhamin e turbullt u paraqitėn konturat e tyre, por puthja nuk u dėgjua. Babai shkoi, nėna hyri dhe e pastroi stufėn me tulla, unė u ngrita, e mbėshteta fytyrėn nė xham: askush nuk po vinte. Vetėm letrat, formularet e mbushura ishin tė paluara me kujdes nė njė kėnd tė dhomės. Me njė fjalė: kėshtu fillonte dita.

 

3.

 

Ato vite – babai ishte nė dhjetėvjetėshin e shtatė, unė nė tė tretin e nėna nė dhjetėvjetėshin e gjashtė tė jetės – e ndiem nevojėn tė zhvillojmė njė dashuri ndaj asaj stine tė pasigurt tė vitit, ndaj vjeshtės. Babai gjatė drekės tha se vjeshta i ngjan mė sė shumti jetės, mendonte se pėr kėtė duhej tė shkruaja. Vetėm disa fjali, mė kėshillonte ai, krahasoje me njeriun. Pėrmende kthjelltėsinė dhe vrerėsinė, qiellin nė tė cilin, ashtu si nė mendjen e njeriut, konfrontohen idetė e reve, derisa lumi, sistemi i gjakut, dridhet nga shqetėsimet dhe epshet nėn rrezet e pasigurta tė diellit.

Ē’ka s’ju bie ndėr mend, tha nėna. Mendon se mua mė pėrgjigjet njė kohė e tillė, kėto ndėrrime tė vapave verore dhe tė shirave tė akullt?

Nuk mendova ashtu tha babai, fola pėr simbolet. Pėr mua ėshtė –

Ma thuaj njė gjė, e ndėrpreu nėna. Deri kur do tė durojnė kėto nyja? Edhe sa kohė?

Babai heshti. Nuk i ngriti sytė.

Por, bėhu i sinqertė, ia tėrhoqi vėrejtjen nėna.

Ashtu, tha babai. Nuk dua tė flas pėr kėtė, ky s’ėshtė profesioni im. Mund ta konsultojmė reumatologun.

Mua mė intereson mendimi yt, tha nėna.

Babai i hoqi syzat, i fėrkoi sytė. Nja dhjetė vjet, tha. Pėrpiqej ta bėnte tė qeshte.

Mė sė shumti?

Tė themi.

Nėna ofshani, i fshiu duart nė pėrparėse. Mė shikoi mua, pjatėn time, e vuri kriporen nė mes tė tavolinės. Do edhe pak supė? E pyeti babain.

Mirė, tha, por njė gjysėm luge.

Vetėm njė gjysmė? U habit nėna. Ishte duke u ngritur, iu afrua shporetit, e mori lugėn, kapakun.

Bėn, papritur u dėgjua babai.

Urdhėro?

Hidhe krejt, tha plot. Dhe mos i harro jufkat.

 

4.

(Nė tė vėrtetė: kjo ishte njė kohė kur, tė rraskapiturit nga zėnkat e gjata pėr vėrtetėsinė e shėtitjeve tona tė dikurshme, tashti aq tė gjalla nė tregimet e mia, me tė vėrtetė ia nisėm tė shėtitemi, nė tė vėrtetė jo me ndonjė plan tė caktuar, nė njė vijė tė imagjinuar qė e pėrfshinte qendrėn e qytetit dhe e cila ekzistonte nė dorėshkrimet e mia, por nė rrath tė pakujdesshėm, nė shtigje tė zgjedhura rastėsisht qė duhej ta pėrmbushnin vetėm njė kusht: qė mė herėt apo mė vonė tė na sjellin nė shtėpi).

 

5.

 

I afrohemi, ngadalė, varrit tė shenjtė, derisa qetėsinė hyjnore e prishin tė rėnat e farkėtarit dhe tė latuesit. Nėpėr skelat e larta lėvizin muratorėt, grimcat e pluhurit kacafyten me rrezet e dritės. Njė murg i paqartė e hap deriēkėn nga hekuri i rrahur, pėrkulemi, Lucia e puth gurin e postamentit. Sytė e murgut janė tė zez, tė painteresuar. Nė lutjen qė depėrton nga buzėt e tij, mund tė shoh shumė mirė, ngulen daltat dhe gozhdėt. Kur e nxjerr bankėnotėn pesė funtėshe, Ameni i tij bėhet mė i zėshėm: dridhen kandelat dhe luhaten qirinjtė.

Jezui paraqitet nė mesditė. Shihet qartė se ėshtė i zbehtė, edhe pse i veshur me rroba tė pastra; ballin e ka tė mbushur me vrragė tė imėta dhe jo tė rrafshėta; nė qafė, nėn veshin e majtė, ka njė beng tė madh; ėshtė shėndetlig. Ai e shtrin dorėn, pėllėmba e hollė  i prek flokėt e Lucies: ajo shndrit e artė, mes gishtave tė tij tė ruajtur. Jezui pėrkulet, e puth nė ballė, kjo puthje ėshtė pak mė e gjatė dhe ajo i mbyll sytė, ashtu siē i hap ndonjėherė pėr mua. Kofshėt i dridhen, nga buzėt tėrhiqet gjaku. Jezui i ngrit dy gishta dhe largohet, duke shtrirė tėrė shputėn. Turistėt dhe haxhilerėt turren, andaj ai ndalet, merr pozė. Nėn shkėlqimin e blicave, fyyra e tij merr njė ngjyrė mė tė kuqėrremtė. Shumė mė vonė, derisa Lucia hesht nė bankėn e gurit, e ndez qiriun pėr mikun. Kur e vėren se qaj, prifti mė bekon dhe shėnon nė ajėr menjėherė mbi mua, njė kryq shumė tė madh nga druri i ullirit. Duroj deri te porta, kalamendem, e la pranė derės. Jashtė, nė dritėn e diellit, ēdo kryq ėshtė shumė mė i rėndė.

Nuk jemi larg nga muri i qarjes.

 

5a.

 

E gjithė kjo ėshtė ėndėrr, thotė babai, e gjithė kjo ėshtė ėndėrr.

Te Radecki ndalemi, kthehemi. Askush nuk na ndjek. Vetėm anijet lundrojnė.

 

6.

 

Disa ditė pas dasmės sė motrės, nėna filloi tė bisedonte me sendet. Nuk e di si e kuptuam kėtė (kush e pa sė pari?): sidoqoftė, shtėpia mbeti e shkretė vetėm pas disa javėve. Nėpėr tavolina dhe nėpėr kėndet e dhomave vyshkeshin sasi tė jashtėzakonshme tė karafilave dhe tė trėndafilave tė verdhė, kordelet dhe letrat i paluam pas derės sė ballkonit duke pritur dimrin. Pastaj filluan tė vijnė fotografitė: tė ftohta, tė ngurta, me pėrpjekje tė kota qė ta pasqyrojnė atmosferėn, dashurinė. Kohė pas kohe vėreheshin dhėmbėt e parregullt tė motrės ose koka e lakuriquar e dhėndrit. Ai ishte komunist, katolik, inxhinier i elektronikės, bursist i EI Nishit. Morėn me qira njė banesė nė ndėrtesėn tonė dhe nė fillim nuk i shihnim. Mė vonė ardhjet e tyre u bėnė mė tė shpeshta, ishin mė tė gjata; me orė tė tėra tė gjithė i hapnim sytė nė ekranin televiziv. Ku na qenka dashuria kėtu? Brengosej nėna. Nė kohėn time -  hesht, thoshte babai, secili mėson pėr vete. Dhe rrinte vetėm me nėn kėmishė dhe nė mbathje puplini, shumė tė gjera nė krahasim me kėmbėt e tija tė holla, por tė shkathėta qė mbaronin papritur me shputė pothuaj tė fėmijės. Numėr 39.

 

7.

 

Kėshtu filluan shėtitjet tona tė vėrteta. Askush mė nuk ishte i sigurt nėse kėto kishin ndodhur edhe mė herėt, nė tė kaluarėn. Ē’ėshtė, fundja, e kaluara? Pyeste nėna kur nisnin zėnkat. Babai i shqetėsuar tundte ditarin e luftės, nxirrte tubėzat e importuara tė Antwort Postkartenit gjithė Kriegsgefangenepostin.

 Ajo ėshtė histori, pėrgjigjej nėna, kjo nuk shpjegon asgjė. Kjo ėshtė tragjedi, kundėrshtonte babai, hapi i kohės.

Ēdo gjėje i vjen koha e vet i qetėsonte Ruben Rubenoviqi, ish – tregtar i sofrave. Ende nuk ishin mėsuar me aktin definitiv tė shkuarjes sė motrės, kėshtu qė vizitat e tij i prisnim me falenderim tė dukshėm. Ēdo gjė e ka kohėn e vet: edhe lufta edhe paqja, qarja, qeshja, kujtimi dhe harresa. Kishte flokė tė thinjur, kapakė tė zgjatur dhe buzėn e poshtme tė lėvarur.

Thuaj asaj, tė lutem, i drejtohej babai, shpjegoja ti, tė lutem.

Nuk pėrmendet ajo qė ka ndodhur pėrpara, tha Ruben Rubenoviqi, se nuk ka asgjė tė re nė kėtė tokė. Ē’ka ka qenė, ajo do tė jetė.

Ashtu ėshtė, tha nėna dhe i rrahu duart.

Me kė je ti? e pyeti babai.

Zemra ėshtė gjysmėprofeti, buzėqeshte tregtari dhe e ngrinte gishtin tregues: Unė nuk e mohoj tė djeshmen tėnde – ajo ekziston, ashtu siē ekziston edhe e sotmja jote, qė ėshtė ardhmėria jote.

Ja ku e ke, iu drejtua babai nėnės.

E nesėrmja ėshtė fshehtėsi, thashė unė me vete.

Libri i predikuesit, ia nisi Ruben Rubenoviqi –

Me kėtė nuk pajtohem apriori, mohoi babai me dorė.

Sa njeri i ēuditshėm qė je, u habit nėna.

Nė sytė e mallėngjyer tė Ruben Rubenoviqit drithėroi njė qeshje: Tė gjithėve u bėhet njėsoj, tha ai.

Flasim pėr vėrtetėsinė e shėtitjeve tė dikurshme, u shqetėsua babai. Ē’lidhje ekzistojnė mes dyshimit dhe vėrtetėsisė sė ndonjė ngjarjeje tė dikurshme dhe librit biblik tė predikuesit?

Sepse ēdo vepėr do tė dalė para gjyqit dhe do tė kuptohet ēdo fshehtėsi.

Babai e shikoi Ruben Rubenoviqin. Mendonte tė fliste, por heshtte, i shtrembėronte buzėt.

Pra? pyeti nėna.

Nuk kemi shėtitur, pranoi babai.

E tregimet e tij?

Tregimet e tij? Tė kujt?

Qė tė jem i sinqertė, tha tregtari i vjetėr, mua mė duket se dikur ju takoja te bregu dhe nė afėrsi tė varrezave. Djaloshi sa kishte filluar tė rritej. Mė kujtohej se ēfarė zgjatavelli dukej pranė teje.

E vishja setrėn e tij ngjyrė ulliri nė tė gjelbėr, thashė.

Nga Italia, mezi tha babai.

Nėna na shikoi papritur: Do tė thotė, keni shėtitur?

Nuk pėrgjigjeshim. Ruben Rubenoviqi kėrkoi ndjesė, tha se duhet tė shkojė dhe e mori kapelėn e tij tė zezė me rrathė tė gjerė, babai si i ngatėrruar u pėrshėndet me tė, nėna gjithashtu, mua mė pėrkėdheli nė kokė me dorėn e hollė dhe tė thatė. Palltoja e tij ishte e vjetėruar, nga fundi i xhepave tė thellė zbardhėllonte brendėsia e tij. U ndal te dera, i lartė e i pėrkulur. Dikur bisedonim pėr urtėsinė, tha ai, dhe atėherė pata harruar krejtėsisht t’ua them kėtė. U kollit, e ndėrroi bastonin nga njėra dorė nė dorėn tjetėr.

 

Te urtakėt, zemra ėshtė nė anėn e djathtė.

 

8.

 

Na u deshėn mė shumė se tri javė tė vendosnim. Sė pari i ndėrmorėm tė gjitha hulumtimet e mundshme. E matėm kohėn, hapėsirėn, pistat, shpeshtinė e ardhjeve. I vėrejtėm dashnorėt tė cilėt, nėn qiellin plot yje, u ngjitėn nė majė tė raketės me tela. E pamė edhe lypėsin i cili ēdo mėngjes dremiste nė kolovajzė. Nuk na pengonin as kitrat, tė zhytura nė lojė nė pllakėn e rrumbullakėt tė betonit. Erdhėm kėshtu, mė 5 tetor nė 23:15. Unė bėra njė kėshtjellė tė paqėlluar nė rėrė; babai depėrtonte nėpėr labirintin kėnddrejtė. Nja dhjetė minuta i kaluam bashkė mbi tė tjerat, nė platformėn e ngritur tė drurit, babai pak luhatej, pastaj iu afruam kolovajzave. Nėn dritėn e zbehtė tė hėnės, kambanari i kishės tregonte orėn 23:42. Nuk jam mė i sigurt kush i pari e shpejtoi ritmin e lėvizjeve. Ndonjėherė edhe nė gjumė mė dhembnin muskujt nga forca qė jep hov; herėn tjetėr e shoh fytyrėn e skuqur tė babait, dėgjoj ulėrimėn e tij tė zėshme, syzet rrėshqasin nga hunda e kthyer, ai shkėputet nga skaji tjetėr i dėrrasės dhe ngadalė, duke i ngritur duart dhe duke e hedhur kokėn pas, fluturon nė natė, nė kozmos. Unė vrapoj, marr frymė thellė, zgjohem, e has veten nė njė vrap marramendės rrugėve tė Zemunit, derisa babai ndalet, zbret nė hėnė si njė makinė e fuqishme dhe menjėherė shtrihet, zhytet nė gjumė. Nė fund tė mbajtėsit tė betonit, xhamet e thyera tė syzeve tė tij (dioptria -1,75 dhe –2,25) pasqyrojnė pamjen mė tė parėndomtė tė botės, kur pa ndonjė rregull dhe qėllim, ndėrrohen katastrofat natyrore dhe artificiale tėrmetet, devalvimet, luftėrat dhe pleqėria, tė cilave ne kurrė s’kemi arritur t’u kundėrvihemi. Deri atėherė babai im e kishte gjetur “Ghetaldusin” e ri, rrethet e reja dhe qėndron ashtu, jo i vetmuar, por i veēuar nė mes tė rrugės kryesore, ndėrsa nga tė dy anėt, nė mes rendeve tė shtėpive tė riparuara, gjithnjė mė shpesh largohen thjerrėzat e kamerės, andaj ai zhduket, zhytet nė fokusin e tė pafundshmes, humbet nėn shtresat masive, kuptimi i tė cilave ėshtė i padyshimtė, ashtu si edhe ngjyra e zezė e tyre:

 

THE END

 

9.

 

Por ky nuk ėshtė fundi i vėrtetė; aq mė tepėr. Ne ballafaqohemi me njė mori pamjesh fare tė reja, jemi plot me gjysmėtone tė muzikės ende tė pakomponuar. I dorėzohemi, me njė buzėqeshje tė paqartė, prekjes qetėsuese tė sulmit tė asociacioneve. E pėrgjojmė kohėn.

Sepse shtigjet e ikjes janė tė shumta dhe tė pahulumtuara sa duhet.

 

Ashtu si edhe ajo fjalia e Lucisė qė e tha nė mes tė alesė sė blirėve, para sė cilės u zhdukėn, vendet e ndaluara, zonat e lėvizjes sė kufizuar dhe u paraqitėn sipėrfaqet e pastudiuara, botėrat valėzore, dimesionet e dimensioneve.

E ndiej  klaustrofobinė nė tokė, tha Lucia.

Dhe u shtrimė nė shpinė. Nė bar. Tė shikojmė yjet.

 

pėrktheu nga origjinali

Eqerem Basha

 

 

Plakat

 

Ensard TELEGRAFI

 

Jeta e saj ishte

Njė pėshpėritje plakash njė pasdite. 

      Gjetkė

Nė njė rrugicė nėn erėrat e vjeshtės

Zėra tė dridhshėm

      pa bazament

Nėpėr dhėmbė tė vėnė, ose

Tė pavėnė

Njė fishkje plakash qė e lėpin era. . . .

 

 

E pluhurt nėpėr vjollcėn e pėlhurės,

Drita platitet dhe i jepet muzgut

Mbi tjegulla, nėn zėrat e fėmijėve

      (atje ėshtė pritja)

Dhe nė pasqyrė.  Jashtė

Frushullijnė gjethet e hurmės;

Pulat tė qeta aneksojnė

      qafėfutura pasdites.

 

 

Nėn retė

(Bluxhinse qė shtrėngojnė nga lart)

Derdhet mbi lagje kuja e Kostaqes,

Nga kati i pestė i

Pesė-katėshit aty pranė 

      tullac

Nė erėn e pasdites si i shoqi

Kur del nga hyrja e pallatit.

 

 

Por shpirti i saj njė trokėllimė takash

Do tė binte, nėpėr trotuar shalė

Tė gjata

(Pėrgjuar) sikur nė kuzhinė

Tė  mos ēuēurinte

Nė presion lopa me lakra, nė dhomė

Rrobat pėr t’u bėrė palė, tė lara

Tė bardha pėr dollapin e stėrgjyshes.

 

 

Dikur kishte vetėm ēati dhe qiell;

Nėntė-katėshe firmamentit.  Pemė

Dhe kolla e pokerit

Pasditen ia pėrcillte gjelit tė Cenit;

Vetė gjel i rrjepur me kapele.  Kafen

Donte Ceni.—Ful 

—Tė lumshin durėt, Drita—Ful

Rruį—ik er dreq, ti!

Prerė midis patėllxhanėsh (nė tavė

Vaji pluskonte pėrmbi gjakun e saj)

Drusuar drejt dashurisė si cungjet

Dikur drejt blusė nė rrah

Ende pėrhihen hijeve

      ato duar

Dhe tek-tuk nė errėsirėn e kuzhinės

Shuhet njė kėrcitje e thinjur kusish.

 

 

(Atė ditė

U shpalos lulja e saj,

Fryma e majit dhe nė bodrume

Dhe britma fėmijėsh nėpėr shkallė, dhe krahė

Leshtorė, tė shkathėt nė errėsirė

Ta manovrojnė frymėmarrjen . . .

Ti pret dhe ndien lagėshtirė nė shpirt.

Ishte gazetar.)

 

 

Nė zvetėnim

E pėrftim tė dritės ftillohet

Nėn ambulancat e erės mbarset

Si velat e njė ėndrre nė tel

Nderė mbi fuēitė e gėlqeres.

Kėrbishtore

Shestohet nė oborr

Me flokėt qė ia puth pasditja.

 

 

Faktet mpiksen

Si flaka vjollcė qė shfaros tek

Shuhet teshat hedhur mbi shtrat

Si nė mbytje, ēarēafėt

Dhe nė pasqyrė

Atė.  Anės jehonės sė fėmijėve

Qė humbet tutje, nė dhomė

Tė saj kumbon e lėkurtė pritja.

 

 

Si tė pėrdorėsh shoferin e taksisė

 

Umberto EKO

 

Sapo hypėn nė njė taksi, shtrohet problemi i bashkėpunimit me shoferin. Taksisti ėshtė njė individ qė e kalon ditėn duke manovruar nė qarkullimin rrugor, aktivitet qė tė shpie ose nė infarkt, ose nė delir paranojak a konflikt me shoferėt e tjerė. Nga ky shkak ai ėshtė nervoz dhe urren pėr vdekje ēdo krijesė antropomorfe.

Kjo i bėn tė mendojnė radikalėt e vėrtetė se shoferėt e taksive janė tė gjithė fashistė. Gabim. Taksistit as qė i bėhet vonė pėr problemet ideologjike, i urren manifestimet sindikale, jo pėr ngjyrėn e tyre politike, por pasi ata pengojnė qarkullimin. Ai nuk kėrkon gjė tjetėr veēse njė qeveri tė fortė qė t’i saldojė mureve gjithė shoferėt e makinave dhe tė vendosė njė ndalim qarkullimi tė arsyeshėm nga ora gjashtė e mėngjesit deri orėn dhjetė tė natės. I urren gratė, por vetėm ato qė dalin. Tė tjerat qė rrinė nė shtėpi pėr tė qėruar patatet i toleron.

Taksisti italian ndahet nė tri kategori: nė taksist qė t’i shpreh opinionet e tij gjatė udhėtimit, nė atė qė ėshtė tepėr i acaruar, hesht dhe e shpreh mizantropinė e tij nėpėrmjet pilotimit, dhe nė atė qė i shkarkon tensionet nėpėrmjet rrėfimit tė pastėr, duke i treguar hollėsisht pasagjerit gjithēka qė i ka ndodhur me klientėt e tjerė. Kėto rrėfime janė copėra jete pa kurrfarė kuptimi, qė tė treguara nė Kafenė e Tregtisė, do ta detyronin pronarin e lokalit ta flakte jashtė rrėfimtarin duke i thėnė qė ėshtė koha pėr tė fjetur.

Pėr shoferin e taksisė kėto tregime boshe janė interesante, madje tė ēuditshme, e ju duhet t’i saktėsoni me ndonjė “Jo, kjo s’ėshtė e mundur, s’mund tė ketė njerėz tė tillė, vėrtet ka ndodhur njė gjė e tillė?!”

Nėse kjo nuk e shkėput taksistin nga zelli i tij rrėfimtar, tė paktėn mund t’ju bėjė tė ndiheni mė mirė.

Nė Nju Jork njė italian rrezikon shumė, kur taksisti, duke lexuar nė kartėn e identitetit njė mbiemėr me tingullim italik, zbulon origjinėn e tij. Taksisti fillon atėherė tė flasė shatra-patra njė zhargon tė panjohur, e madje skuqet nga inati po tė mos e kuptoni.

Ju duhet t’i thoni nė anglisht se flisni vetėm dialektin e fshatit tuaj. Mbi tė gjitha ai ėshtė i bindur se tashmė nė Itali gjuhė kombėtare ėshtė anglishtja. Pėrgjithėsisht shoferėt njujorkezė kanė ose njė emėr ēifut ose jo ēifut. Ata me emra ēifutė janė sionistė reaksionarė, ndėrsa ata me emra joēifutė janė reaksionarė antiēifutė. Edhe pse nuk deklarohen, ata e kėrkojnė njė deklarim nga ana jote. Ėshtė e vėshtirė tė dish si tė sillesh me ata emri i tė cilėve tingėllon nė mėnyrė tė turbullt gjysėm lindor ose rus, tė cilėt nuk kuptohen janė apo s’janė ēifutė. Pėr tė shmangur ēdo incident ia vlen tė thuash se t’u ndėrrua mendja, se nuk don mė tė shkosh nė rrugėn e mėparshme po nė Charlton Street.

I nxehur nė mėnyrė tė papritur shoferi frenon dhe ju hedh nga makina e tij, pasi taksistėt njujorkezė njohin vetėm rrugėt me numra, jo ato me emra.

Taksisti parizien nuk njeh asnjė rrugė. Nėse i kėrkoni t’ju ēojė nė sheshin Saint Sulpice ai ju shkarkon nė Odeon duke ju thėnė se kėtu e tutje ai nuk e njeh rrugėn. Mos i sugjeroni atij tė shikojė hartėn, pasi ai ose nuk do t’ju pėrgjigjet, ose do t’ju bėjė tė kuptoni qė nėse dėshironit njė konsulencė bibliografike, do tė duhej t’i drejtoheshit njė arkivisti paleograf tė Sorbonės.

Aziatikėt pėrbėjnė njė kategori tė veēantė: me njė pėrzemėrsi tė jashtėzakonshme ju bėjnė tri herė xhiron e bulevardeve tė mėdha para se t’ju pyesin se ēfarė do tė ndryshonte sikur nė vend qė t’ju zbrisnin nė Gare du Nord t’ju hidhnin nė Gare de l’Est meqenėse ėshtė thjesht njė histori trenash.

Nė Nju Jork ėshtė e pamundur tė thėrrasėsh njė taksist nė telefon, nėse nuk bėni pjesė nė njė klub. Nė Paris kjo ėshtė e mundur. Problemi ėshtė se ata nuk vijnė. Nė Stokholm ju mund t’i thėrrisni vetėm nė telefon pasi ata nuk kanė besim nė njė tip qe sillet rrugėve. Taksistėt gjermanė janė tė sjellshėm e korrektė, nuk flasin, e s’pushojnė sė shkeluri gazin. Kur ju zbrisni, i bardhė si ēarēaf, e kuptoni pse ata vijnė pėr tė pushuar nė Itali, duke udhėtuar me gjashtėdhjetė kilometra nė orė nė rrugėn e destinuar pėr kėmbėsorėt.

Nėse vihen nė garė njė taksi Frankfurti e markės Porsche dhe njė taksi braziliane e markės Volkswagen fiton braziliani pasi, pėrveē tė tjerash, ai nuk ndalon nė semaforėt. Nėse ai do tė ndalonte do tė gjendej pėrbri njė Wolkswageni gungaēe mbushur me rrugaēė qė kėrkojnė dorėn tuaj e ju vjedhin orėn.

Nė gjithė botėn ekziston njė metodė e pagabueshme pėr tė njohur njė shofer taksie: ėshtė ai qė nuk mban kurrė parą nė xhep.

 

Pėrktheu: Mark Marku

 

 

Shtrigania nė shoqėritė e izoluara

 

RIlil Arbel, Ph.D.

 

Nė shumė shoqėri tė izoluara, besimi nė Shtrigani nuk ėshtė shuar kurrė. Shtrigat nuk e fshehin veprimtarinė e tyre, dhe jetojnė si pjesėtare tė rėndėsishme tė shoqėrisė. Kjo ndodh nė shoqėritė maori tė Zelandės sė Re, te Barotse-t e Afrikės dhe Quiche-tė e Guatemalės. Ndėrsa nė Ishujt Marquesas, shtrigat respektohen, por dhe ua kanė frikėn po aq.

Gjithė kėto shoqėri besojnė se magjia ėsht asnjėanėse. Shtrigat mund tė shėrojnė ose mallkojnė, varet nga karakteri i tyre. Necromancy ėshtė e pėrhapur nė njė masė tė madhe dhe zakonisht, shtrigat e ushtrojnė natėn.

Fjalėt magjike dhe magjepsjet kanė njė fuqi tė veēantė kur shtriga pėrdor pjesė trupi tė pacientit (ose viktimės). Thonjtė dhe flokėt janė mė tė pėlqyerit. Nėse nuk kanė kėto, shtrigat mund tė pėrdorun rrobat qė ka pasė veshur personi. Shurupet mė tė fortė magjikė prodhohen nga pėrbėrės skajshmėrisht tė papėlqyeshėm. Shtriga gatuan trutė e foshnejve tė vdekura, gjakun e menstruacioneve, copa eshtrash njerėzish, cifla gurvarresh, pluhur bretkose dhe thithlope, si dhe gjakun e lakuriqėve tė natės.

Padyshim, kjo ėshtė njė formė primitive e Religjionit tė Vjetėr, i degjeneruar pėrgjatė shumė shekujsh. Madje nuk ėshtė as fort interesante, vetėm nėqoftėse i interesuari mund tė jetė student i antropologjisė. Por disa shoqėri kanė ruajtur njė marrėdhėnie tė mahnitshme me Religjionin e Vjetėr. Dy forma janė me interes tė veēantė. E para pėrfshin shtrigat qė jetojnė tė rrethuara nga bota moderne, por qė kanė ruajtur metodat e vjetra. E dyta pėffshin grupet tėrėsisht tė izoluara.

Njė grup i lashtė qė ka arritur tė mbijetojė nė Evropė, pothuajse i paprekur, janė shtrigat Baske. Ato jetojnė nė zonėn mes Spanjės veriore dhe Francės jugore. Kėto shtriga kanė ruajtur njė sistem tė ngjashėm me atė tė covens tė vjetra; deri nė njėfarė mase, ato kanė pasur lėshime nga Kisha katolike pėr shekuj me radhė; dhe kur duan tė fillojnė aktivitete tė reja, kėtė e bėjnė duke ndjekur njė kod tė rreptė. Urdhri i tyre udhėhiqet nga “La Seńora”, njė grua e pavdekshme qė jeton nė njė shpellė nė Pirenej. Ky ėshtė payshim pėrshkrimi i Nėnės Perėndeshė nė njė nga shumė trajtat e s