Hoxhė Tahsini-Dijetarė Gjenial

Nga Yllka Iliazi (Bejko)

S'ka shumė kohė qė lexuesi ka marrė nė dorė njė libėr shumė tė
vlefshėm pėr fillimet e studimeve shkencore nė lėmė tė psikologjisė,
dhe po kaq tė vlefshėm pėr ēfarėdo lloj lexuesi qė kėrkon tė pasurojė
kulturėn e tij nė lidhje me njohjen e personaliteteve tė rilindjes
sonė Kombėtare.Psikologjia e Hasan Tahsinit, i ofrohet lexuesit me
shumė kulturė e stil prej Prof. Dr Nuri Abdiut. E veēantė nė llojin e
saj, jo vetėm se nxjerr nė dritė njė vepėr tė panjohur tė rilindasit
tė madh, por ia sjell atij nė formė bindėse, shkencore e tepėr
korrekte nga ana gjuhėsore.Mė bindės bėhet pohimi i mėsipėrm kur
mėson se kėtė vepėr e ka sjellė nė gjuhėn shqipe pėrkthyesi i shquar
Vexhi Buharaja, qysh nė qershor tė vitit 1979.Veē kėsaj, autori i
studimit, nė vijimėsi tė korrektesės sė tij shkencore, krahas
pėrkthimit nė gjuhėn shqipe ka sjellė edhe veprėn origjinale, ashtu
siē ėshtė botuar nė Stamboll, mė 1894, nė gjuhėn osmane.Botuesi i
saj, Nadiri Fevzi, ndihet i nderuar qė i jepet mundėsia tė botojė njė
vepėr tė tillė tė njė shkencėtari tė shquar tė kohės sė vet, gjė qė
nuk e fsheh nė parathėnien qė shkroi vetė. Kėtu po botoj veprėn
Psikologjia , d. m. th veprėn plot vlera qė ka shkruar mbi proēeset
dhe gjendjet shpirtėrore tė njeriut , profesori i pashoq i filizave
tė letėrsisė dhe tė filozofisė qė janė rritur nė lulishten e
kulturės , profesori i cili ka studiuar dhe ka hulumtuar veprat e
vlefshme tė dijetarėve tė famshėm tė Lindjes e tė Perėndimit, tė
cilat mbushin bibliotekat, i ndjeri Hasan Tahsin efendi, i cili ka
qenė njėri nga filozofėt e shquar tė shek tė XIX( XII allaturka).Kėtė
po e bėj qė fletėt si smeraldi tė kėsaj vepre tė mos zhduken nga era
e rrėmbyeshme e vjeshtės..... Gjer tani nuk qe botuar ndonjė vepėr
mbi shkencėn e psikologjisė. Prandaj kėtė boshllėk e plotėsoi i
ndjeri i sipėrpėrmendur. .....Pėr tė gjitha kėto arsye, duke u
rekomanduar kėtė vepėr tė re , atyre qė kanė pasion pėr shkencat e
diturinė, i jap ngazėllimin e shpirtit tė mėsuesit tim tė nderuar.
Suksesi dhe mbarėsia vjen nga zoti. Robi i pėrvuajtur Nadiri
Fevzi.Hasan Tahsini qė na dhuron "smeraldė"Po kush ishte Hasan
Tahsini qė na dhuron "smeraldė" me veprėn e tij qė ėshtė bėrė objekt
studimi i disa brezave tė dijetarėve? Veē kėsaj, ajo ėshtė bėrė burim
i pashtershėm pikėpamjesh tė ndryshme shkencore, sociologjike,
filozofike e psikologjike. Hasan Tahsini,( Hasan Osman Rushiti) lindi
nė fshatin Ninat tė Konispolit mė 7 prill tė vitit 1811. Osman
efendiu, i ati i Tahsinit, ishte njeri i arsimuar, me kulturė tė
gjerė , njohės i mirė i filozofisė dhe i letėrsisė islame. Ai ishte
njė mėsues i nderuar dhe i kėrkuar. Mėsimet e para tė birit ia dha nė
medresenė mė tė mirė tė zonės, nė atė tė fshatit Pandalejmon dhe mė
pas nė medresenė e Mustafa Pashė Bushatlliut nė Shkodėr ( 1822-
1830 ). Shkollėn qytetėse dhe atė fetare e vazhdoi nė Janinė, dhe mė
pas, vazhdoi e pėrfundoi me sukses studimet nė Medresen " Fatih", njė
ndėr mė tė njohurat e Stambollit. Pėrveē vlerėsimit "shkėlqyeshėm" qė
mori nė kėtė shkollė, atij iu atribua edhe epiteti "tahsin" prej
dijetarit tė njohur, mėsuesit tė tij, Mustafa efendi Vidini, qė nė
gjuhėn shqipe pėrkthehet , I nderuar, I fisnikėruar, etj. Pikėrisht
kjo fjalė u shdėrrua nė mbiemrin e tij.Nė vitin 1857, me dekret tė
Sulltanit, sė bashku me disa dijetarė tė tjerė tė zotė tė kohės sė
tij, dėrgohet nė Paris, nė Universitetin prestigjoz tė Sorbonės pėr
tė studiuar nė fakultetin e shkencave tė natyrės dhe mė pas tė
shkencave shoqėrore.Sipas Dervish Himės , Hasan Tahsini "…pėr 16 vjet
shėrbeu si imam nė ambasadėn osmane nė Paris.Gjatė kėsaj kohe ai
studioi me seriozitet tė madh shkencat dhe filozofinė e
Perėndimit."Hasan Tahsini dinte bashkė me shqipen 11 gjuhė. Tre gjuhė
tė lindjes: arabisht,persisht, osmanisht; greqishten e re, greqishten
e vjetėr e latinishten I pėrvetėsoi nė Sorbonė; frėngjishten e
italishten dhe sipas tė dhėnave mė tė fundit, mendohet tė ketė ditur
dhe anglishten e gjermanishten. Dėshmia mė e mirė pėr kėtė janė
veprat " Shkrimet e Popujve" dhe Alfabeti origjinal i tij pėr gjuhėn
shqipe. Nė vitin 1869 kthehet nė Stamboll dhe u emėrua rektor i
Universitetit , inagurimi i tė cilit u bė nė fillim tė vitit 1870.
Por nė fund tė po kėtij viti e shkarkojnė sepse ai paraqiti nė
Universitet disa kumtesa publike nga fushat e astronomisė e tė
filozofisė, nė tė cilat flitej mbi hapėsirėn e pafund tė botės sė
madhe dhe mbi "botėn e vogėl " siē quante veprimtarimė psikike tė
njeriut, gjė qė shkaktoi reagime tė ashpra tek krerėt fetarė tė
Stambollit. Mė vonė jep mėsime nė njė shkollė private. Biografėt
pohojnė se shtėpia e tij nė Stamboll u shndėrrua nė njė universitet
tė mirėfilltė, ku zhvillonte leksione mbi shkencat e
natyrės,psikologjinė , filozofinė, mbi historinė , letėrsinė, etj. (
Sipas Sejdi Kondit, Ylli i ēamėrisė Hasan Tahsini Tiranė 1998.) Nė
historinė e kulturės shqiptare tė Rilindjes sonė Kombėtare, Hasan
Tahsini ka hyrė si njė nga figurat mė tė shquara tė shekullit tė XIX,
kurse nė historinė e shkencės turke, si mė i larti ndėr tė lartėt
dhe, nė historinė e arsimit tė lartė tė Turqisė, si Rektori i parė i
Universitetit tė Stambollit, si ligjėruesi i parė nė shkencat sociale
e ato natyrore. Tahsini punoi pėr alfabetin shqip dhe donte ta kishte
tė ndryshėm nga alfabetet e gjuhėve tė tjera pėr tė treguar
personalitetin e popullit tė tij. Tahsini qe mėsues i Abdylit, Naimit
e Samiut, Vaso Pashės, Jani Vretos, Ismail Qemalit e Daniel
Oparakut.Ai ka qenė mėsues shtėpie i historianit zyrtar tė famshėm
osman, Hajrullah Efendi, i ati i dramaturgut e poetit me famė osmane,
Abdulhak Hamit. Nė Enciklopedinė turke , Hasan Tahsini cilėsohet si
njeriu qė futi dijet e reja tė Perėndimit nė Perandorinė Osmane, pra
edhe nė Ballkan e nė Shqipėri. Ai ndėrroi jetė mė 4 korrik 1881.
Trupi i tij u vendos nė varrezat e lagjes Eren Qoj nė Ysqydar, nė tė
njėjtat varreza ku do tė varroseshin edhe dhe tre vėllezrit Frashėri.
( Sipas Laurant Bicės, Revista Pedagogjike, nr 2 , fq 119, 1983 )
Autori ,Prof.Dr. Nuri Abdiu, me humanizmin qė e karakterizon, krejt
studimin e tij, njė vend tė posaēėm u ka rezervuar vlerėsimeve tė
disa studiuesve, shqiptarė e tė huaj, pėr personalitetin e Hasan
Tahsinit. Po citojmė disa prej tyre: Sami Frashėri nė veprėn e tij
Shqipėria ē'ka qenė, ē'ėshtė dhe ē'do tė bėhet, duke folur pėr
shqiptarėt , pėr inteligjencėn, menēurinė e veēoritė
etnopsikologjiketė tyre , ndėr tė tjera ka shkruar: " Prej kėtij
populli kanė dalė shumė dijetarė, shumica e tyre janė konsideruar se
u takojnė popujve tė tjerėqė flasin gjuhėt nė tė cilat ata kanė
mėsuar e shkruar. Shumė shqiptarė, si ali Efendi gjakova e Hasan
Tahsini ...janė dalluar nė mes tė dijetarėve, pėr dijet dhe
mendjemprehtė sinė e tyre."Nė artikullin e revistės Hafta ( Java) ,
kushtuar ish mėsuesit tė tij Hasan Tahsini, ka shkruar; " nuk ėshtė
njė vlerėsim i tepruar qė tė thuashse midis nesh ai ishte me tė
vėrtetė njė erudit, ishte mė i larti ndėr tė lartėt..." Jani Vretoja,
duke folur pėr nevojėn e hartimit dhe tė pėrdorimit tė njė alfabeti
tė vetėm tė pėrbashkėt tė gjuhės shqipe ėhtė shprehur se kėtė nevojė
e ndjenė nė vitin 1867 njerėz tė shquar tė kombit tonė si Mustafa
Pasha.....Sulejman Pasha e Seit Beu ...Rustem Pasha.....Kristaq
Efendiu..Pashko Vasa ...si dhe ligjėruesi Hasan Tahsini prej Filati,
njeri me kulturė arabe, persiane, turke dhe franceze dhe Konstadin
Kristoforidhi. ."Sipas Dr . Ramiz Zeka, nė librin e tij Hoxhė Hasan
Tahsini – Reformator i madh islamik " Hasan Tahsini ishte filozof ,
enciklopedist i madh i shekullit XIX dhe kishte njė kulturė aq tė
gjerė , saqė studionte me kompetencė nė fusha tė ndryshme, qė nga
logaritmet e deri tek astronomia. Ai njihte thellė filozofinė e
iluministėve francezė, zotėronte teorinė e Dekartit etj , prandaj
Sami Frashėri, me tė drejtė e quante Ibni Sina i shekullit tė XIX"
Turkologu i shquar rus i fundit tė shekullit tė XIX, V.D. Smirnov, qė
pati bėrė njė vizitė nė Stamboll, mė 1875, nė njėrėn nga veprat e tij
titulluar " Oēerk istorii tureckoj literaturi" ( Vėshtrim i historisė
sė literaturės turke) botuar nė Petrograd mė 1891, ka shkruar dhe pėr
dijetarin tonė. Ai e ka vlerėsuar Tahsinin si shkencėtar tė madh,
madje duke e quajtur" Lomonosovi i Turqisė", duke e krahasuar kėshtu
me shkencėtarin enciklopedist rus me famė botėrore, emrin e tė cilit
mban Universiteti Shtetėror i Moskės, i themeluar nė vitin 1775.Ende
pa u shkarkuar nga posti i Rektorit tė Universitetit tė Stambollit,
shteti francez i propozoi postin e Rektorit tė Universitetit tė
Bordosė. Hasan Tahsini kėtij propozimi i dha njė pėrgjigje
dinjitoze " ...Mua mė ka dėrguar pėr studime shteti osman dhe unė kam
detyrime ndaj tij, prandaj do t'i shėrbej atij deri nė fund..."
Tahsini kaloi njė pjesė tė jetės nė perėndimdhe e pėrfundoi tė nė
lindje, nė Stamboll. Ky botim ka shumė vlera, jo vetėm shkencore por
edhe njohėse , e mbi tė gjitha ėshtė modeli i studimit serioz,
jovetėm nga prurjet , por edhe nga struktura e organizimit tė tij, qė
i ngjan njė arkitekture solide qė koha nuk do ta vjetėrojė. Pjesė e
dobisė sė kėtij botimi bėhen edhe dy shkrimet shoqėruese; njėri nė
vend tė parathėnies,prej Prof. Dr. Vehbi Hotit,ndėrsa tjetri njė
pasthėnie elegante e Dr. Laurant Bica, njė tahsinian pasionant.Sipas
tė parit: " Monografia pėrfaqėson njė studim serioz, tė thelluar e
tėrėsortė Psikogjisė sė Hasan Tahsinit dhe pėrbėn njė ndihmesė tė
shquar, vetiake tė autorit nė studimet tona historiko- psikologjike.
Ajo mbart vlera tė shumanshme.. ....pėrbėn njė apel pėr intelektualėt
shqiptarė, pėr rininė tonė qė tė rendin pas dijes, pas shkencės, pas
sė vėrtetės, me guxim e vetėmohim, pėr t'i vėnė ato nė shėrbim tė
atdheut, tė shoqėrisė, synimeve e pėrpjekjevepėr demokratizimin dhe
europianizimin e Shqipėrisė. "Sipas Dr. Laurant Bicės, kjo vepėr
ėshtė shenjė e respektit tė tij( Prof. Dr. Nuri Abdiut) pėr kėtė
figurė tė ndritur tė kombit tonė....Ashtu si etnografi Prof. Dr. Mark
Tirta e konsideron Hasan Tahsinin si " i pari qė flet pėr mbledhjen e
objekteveetnografik e e krijimin e muzeut antropologjik ( etnografik)
shqiptar" apo si "babain"e etnografisė shqiptare edhe Prof. Nuri
Abdiu e vlerėson po lart Hasan Tahsinin me Psikologjinė e tij si
personaliteti me tė cilin ze fill psikologjia e historia e
psikologjisė shqiptare, bashkė me tė dhe historia e psikologjisė
turkoane, nė gjysmėn e dytė tė shekullit tė XIX.Me krenarinė dhe
optimizmin qė na mbush vepra e Hasan Tahsinit, do tė preferoja ta
mbyllja kėtė shkrim me krahasimin e merituar qė i ėshtė bėrė prej
studiuesve tė tij: Hasan Tahsini ėshtė njė Sokrat shqiptar. Nė dallim
nga Sokrati grek I lashtėsisė, qė nuk la asnjė vepėr, Tahsini ynė na
la disa vepra. Ai na la dy nxėnės "tė hajrit" Naim e Sami Frashėrin,
qė nėn shembullin e tij u bėnė maja tė Rilindjes Shqiptare dhe njė
Namik Qemal e tė tjerė, qė u bėnė maja tė Rilindjes Osmane.




--- In cameria@yahoogroups.com, Agim Xhemali <xhemaliagim@...> wrote:
>
> KUR PUSHOJ NĖ SARANDĖ
> (Mikut tim, historianit Beqir Meta)
>
> Kur vete me pushime nė Sarandė,
> Deti i pari mė hap krahėt,
> Mė pret,
> Aromėn e Ēamėrisė,
> Vendlindjes sė prindėrve tė mi,
> Me ullinj e portokalle,
> Mė sjell.
>
> Kur vete me pushime nė Sarandė,
> Im at qė s'ėshtė mė,
> Ende mė qorton
> Qė vizitėn s'e bėra
> Nė shkollėn ku mėsoi njė shekull mė parė,
> Nė konviktin "Ēamėria".
>
> Kur vete me pushime nė Sarandė,
> Ulem e shlodhem me Bilalin pak,
> Tė fala nga miqtė e shumtė i jap,
> Qė kurrė s'e harrojnė nė Shijak.
>
> Kur vete me pushime nė Sarandė,
> Nėna ime e vjetėr, tri gjėra mė kėrkon mua:
> Pak bukė misire,
> Ca ullinj,
> Pak mish tė hollė mbledhur nė kartė
> Me aromė Ēamėrie.
>
> Kur vete me pushime nė Sarandė,
> Si nuse me tel, prapa maleve,
> Mė shfaqet Ēamėria.
> Zgjohem e mundohem ta prek pak,
> Por ajo ikėn, ikėn… me ėndrrat e mia…
>
> Eh, sa herė nė Sarandė vete me pushime!…
>
> ---------------------------------
> Tante idee per la salvaguardia del pianeta su
> Yahoo! for good.
>