Nje ese per shpirtin e Camerise
Ndonėse paksa i rėnduar nga shėndeti, Profesori francez, Bernard
Jakob, njė njohės i shkėlqyer i muzikės ballkanike e sidomos asaj
ēame, nuk ngurroi qė ta bėnte udhėtimin nė Greqi. Para pak kohėsh i
kishte thirrur kėngėtarėt popullorė ēamė Shaban Zeneli e Refat
Sulejmani nė Paris nė njė koncert tė pashlyer nga kujtesa e miliona
francezėve. nė atė koncert tė kėngės ēame nė radion mė tė njohur
pariziene edhe profesori qante nėn zė . Nuk kishte parė njerėzit
ēamė tė vrarė nė tokat e tyre , por kėnga tregonte mė shumė se ato
pamje . Kush e ndjen muzikėn di edhe ta "lexojė" atė me tė gjitha
shkronjat e pentagramit. Dėgjues tė Radio Francės ato ditė kėrkuan
tė ritransmetohej disa herė koncertin qė ata dhanė nė sallėn me
publikun mė tė zgjedhur tė Parisit. Mė shumė i mrekulluar nga kjo
muzikė, nga kėto kėngė ishte pikėrisht Ideatori i kėtij
bashkėpunimi. Professor Bernardi.
Njė kėngė qė nė atė ujėvarė tingujsh polifonikė kishte ca ujėvara
shpirtrash tė Ēamėrisė qė zgjoheshin vrullshėm mes Parisit plot
drita. Si dikur nė fillimvitet e shekullit XX, kur toka e Ēamėrisė u
nda nga trungu amė. Nė atė vjeshtė pariziene shpirtrat e trimave, tė
njerėzve pa varre, tė luleve tė ullinjve qė atė vjeshtė ishin
kokėrrzuar sėrish pa vjelėsit e vėrtetė tė tyre. Bredhėronin nėpėr
Parisin e dritėzuar si njė klithmė pėr padrejtėsinė mė tė madhe tė
shekullit XX kur Sėpata e Fuqive e preu nė dysh tokėn shqipfolėse.
Po jo kėngėn. Jo vallen. Jo gjuhėn. Jo traditat e kulturėn….JO. JO.
Kėsaj radhe Profesor Bernardi kishte dėshirė qė t'i shihte kėto
shpirtėra nė tokėn ku kishin lindur. Ku kishin fluturuar. Njė
kujtesė tė mohuar, tė plaguar, tė pėrgjysmuar, tė shprishur. Dhe e
shkeli. Dhe e preku kėtė truall qė kėsaj radhe ishte nėn njė flamur
tė njė shteti tjetėr. Dhe ia dėgjoi kėngėn atje ku ajo kishte lindur
e prej nga kishte ardhur njė ditė nė Paris. Tashmė po bėnte njė film
pėr muzikėn polifonike ēame. Me njė peng tė njė studiuesi kaq tė
popullarizuar, tė realizuar nė vitet e fundit. Po njihte muzikėn mė
tė bukur, mė qėndrestaren e shekujve. Mė brilanten nė atė
uljengritje tingujsh.
Ishte vjeshtė. Vjeshtė ballkanase. Njė vjeshtė qė tėrhiqte zvarrė
njė verė tė nxehtė. Pėrvėluese. Sėrish mori me vete njė kėngėtar, tė
kėsaj krahine.. Njeriun – orkestėr tė tingujve Shaban Zenelin. Donte
njė sfond tingujsh. Nuk mund tė prekej kjo Ēamėri pa tingujt e e
kėngės. Tė poezisė qė buron nga ky hambar ėndrrash tė pafund. Pa
gjuhėn shqipe qė ai e dėgjoi nė Kastri. I thanė se banorėt e
Kastrisė rridhnin nga familja princėrore e Kastriotėve tė Dibrės. E
gostitėn me gjellėt qė bėheshin me vajin e ėmbėl tė kėtyre
shpateve. Kėsaj radhe fjalėve tė Bajronit qė tregonte pėr trimėritė
e suliotėve po i shtoheshin mbresat e njė muzikanti qė shihte njė
pjesė tė re tė Shpirtit tė Ēamėrisė. I folėn shqip kudo ku ai shkoi.
Kur erdhi nė Tiranė, e pyetėn pėr klimėn. Pėr ditėt qė kaloi nė
Ēamėri. E ndiqnin miqėsisht shėndetin e tij dhe ishte shumė normale
njė pyetje e tillė.
- Akoma edhe tani pas disa ditėsh tė Kthimit nga Ēamėria, kam aromėn
e portokalleve dhe tė ullinjve. Tė limonave qė ishin mbushur sa
degėt preknin tokėn. Mė dhanė njė SHPIRT tė ri brenda qėnies sime…-
tha ai.
Nė kėtė bredhėrim tė shpirtrave tė Ēamėrisė nė shpirtrat e
artistėve mė tė mėdhenj tė Botės, m'u kujtuan Gijotinat e tė gjitha
kohėrave. Gjithmonė, ato, gijotinat, kanė patur vetėm disa pėllėmbė
larg urdhėrdhėnės pėr ekzekutimet e rastit dhe urdhėrzbatues tė
bindur me e pa maska nė fytyrat e tyre tė ftohta. Jo gjithmonė me
shikues. Nuk ka rėndėsi se cili ishte vrastari. Se si bėhej veprimi,
me litar apo me sėpatė. Me..
Pėr fat tė keq, Shpirtin e Ēamėrisė pėrherė e kanė lakmuar
Gijotinat. Madje e kanė ēuar edhe nė vendin e tyre. Pėr t'i vrarė
historinė. Pėr t'i memecėruar kėngėn. Pėr t'i lėnė pa dasma nė
truallin e tyre stėrgjyshor. Pėr t'i tharė Pusin e menēur tė Fjalės.
Pėr t'i mbyllur gojėn drejt urimit. Pėr ta lėnė pa legjendat e saj
qė do tė pushtonin telajot e piktorėve mė tė mėdhenj tė botės
anglezė, francezė qė shkonin nė sofrat e saj nė disa shekuj me
radhė. Por asnjėherė nuk e bėnė kėtė gjė.
……Vetėm disa ditė mė parė nė mjediset e Muzeut Historik Kombėtar
kishin ardhur disa vizitoreė tė moshuar tė Ēamėrisė nga Paramithia,
nga Kastria, nga Filati….
Njė ėndėrr qė pėr 17 vjet akoma nuk po e respekton qeveria greke pėr
t'i dhėnė njė vizė tė thjeshtė pleqve tė Ēamėrisė, dikur djem e
vajza qė vraponin nė Karvanėt e Krismave e Gjakut duke lėnė
shpirtrat e gjyshėrve tė vetmuar nė trevat e stėrgjyshėrve. me ca
gurė tė stralluar tė vatrave dhe furrave nėpėr bohēatė e udhėtimit
mė tragjik qė ka parė shekulli XX. Duke ecur pranė detit tė gjithė
kėndonin ninullat qė iu kishin rritu trupin e iu kishin mbushur tė
gjitha skutat e shoirtit tė tyrė aq tė brishtė.
Kishin ardhur shpirtėrat qė tė dėgjonin zėrat e thellėsive tė
kohėrave tė njė vendi qė e kishin vetėm disa orė larg. Ishin njerėz
qė e flisnin shqipen aq mirė. Me atė dialekt tė bukur tė ēamēes. Me
njė vrull emocionesh, qė sytė, duart, fjalėt nuk i mbanin dot.
- U jam ka Paramithia,- tha njė nėnė e moshuar.
Me njė fjalė tė ngadaltė qė tė mos e dėgjonin ata qė e shoqėronin.
Tė vini tė rregulloni token! Tė rregulloni shtėpinė, sepse janė tė
rrėzuara. Jo pėr njė kahave. Jo.
- U jam ka Kastria – tha njė tjetėr.
Tė gjithė ishi ēamė tė krishterė tė Ēamėrisė qė ende jetonte nė
gjuhėn e saj, te kėta njerėz qė nuk kishin bėrė shkollė shqipe e as
qė mund ta kėrkonin atė nė kohėrat e mungesės sė popullsisė
myslimane tė Ēamėrisė.
Kėsaj radhe ishin tė gjallėt qė e kishin sjellė SHPIRTIN ēam. Mund
tė ishin dhe tė vdekurit. Tė vdekurit me varre, pa varre. Mund tė
sillnin kėtė Shpirt djepet e fėmijėve qė flenė ende nė gėrmadhat.
Mund ta sillnin amanetet e shkruara e tė pashkruara. Tė paarkivuara
nė ndonjė arkiv fshati, shteti.
Dua tė besoj se Shpirti ēam ėshtė i gjallė e duhet tė jetė i tillė
edhe nė poezitė pėr tė. Te ajo duhmė e shpirtit tė poetit tė tė
gjithė moshave e tė tė gjithė kohėrave. Pėr t'i treguar atyre qė
ulen nė tryeza politikanėsh dhe diplomatėsh se problemi ēam nuk
ėshtė njė kasafortė qė e ka njė Ēelės nė duart e njė Pronari. Jo.
Ēelėsat e saj , udhėrrėfyesat e shpirtrave tė pagjumė tė Ēamėrisė i
ka njė komb i tėrė. Nga Shqipėria deri nė Amerikėn e largėt ku ka aq
rrahje zemre pėr Ēamėrinė sa duhen valėt e Jonit pėr t'i numėruar.
Duhen palėt e maleve shqiptare pėr tė kuptuar forcėn e kėtij shpirti
tė paepur. Njė shoqėri e tėrė qė kėrkon tė drejtėn e saj si drita e
diellit.
Ēelėsat e Portave tė kėtyre Shpirtrave sot i ka dhe deti Jon qė nė
vitet e mbushura me jetė , me punė ballėdjeristur nė tokat ēame,
bėnte garė me vajin e ullinjve qė prodhohej ēdo vit nė fshatrat e
saj tė begata.
Nuk kanė rėndėsi Gijotinat qė duan ta godasin Shpirtin ēam Tė vjetra
a tė reja qofshin. Nuk kanė rėndėsi dhe aq shumė dinakėritė e
thurura aq saktėsisht shumė herė edhe nė dritėn e fortė tė diellit.
Nuk kanė rėndėsi urdhėrdhėnėsit e tyre qė mund tė kenė nė duar letra
tė shkruara nė tė gjitha gjuhėt. Rėndėsi ka qė SHPIRTI i Ēamėrisė
rron ndėr brezat qė e kanė tė gjallė kėngėn, kujtimin, ėndrrėn,
amanetin, vallen, kujtesėn, tė nesėrmen,…
Nga Poeti dhe shkrimtari
Namik Selmani