Sali Bollati: "ĒAMĖRIA PLAGĖ PĖR ĒDO SHQIPĖTAR TĖ NDERSHĖM"

Intervistė me kryetarin e shoqatės "Ēamėria" nė Amerikė, z. Sali
Bollati.


(Intervistoi Blerim Ciroka)


1. I nderuar z. Bollati, dicka rreth prejardhjes suaj Ēame?

S. Bollati: Kam lindur nė qytetin e Paramithisė tė Ēamėrisė Shqiptare
mė 1937 nė shtėpinė time, pranė Kullės Mesjetare tė Bollatėve
(qėndron edhe sot si i vetmi muze i qytetit) - poshtė kalasė sė
Ajdonatit (kėshtu quhej Paramithia). Familja e jonė ėshtė nga mė tė
vjetrat, dokumentuar qė nga viti 1611. Sipas thėnave, stėrgjyshi,
emrin e tė cilit me ka vėnė gjyshi Muharrem, ishte Muhtar (drejtues i
pushtetit lokal) i Paramithisė dhe Kryetar i Degės sė Lidhjes sė
Prizrenit pėr Paramithinė.. Gjyshi ishte imam, ndėrsa babai im
Ibrahim ka luftuar me armė nė dorė mė 1912-13 kundėr invaduesve greke
dhe mbeti si mėsues nė Sarandė deri me 1917, kur u kthye pėr tė ri-
ngritur flamurin tonė kuq e zi nė Paramithi. Nėna Betula ishte ndėr
shumė tė rrallat vajza qė kishte arsim.. Jetonim shumė tė lumtur
(babai punonte si teknik duhanesh nė fabrike), pavarėsisht se nė
vitet 20, me tė ashtuquajtur reformė agrare na ishte marrė fshati
Selan qė ishte ēifliku i jonė qė zotėronim prej shekujsh.


2. Si u realizua genocidi grek ndaj popullit tė pafajshėm Ēam dhe
ēfarė mbani mend nga fėmijėria juaj nė Ēamėri?

S. Bollati: Ashtu siē thashė shtėpia jonė e madhe ndodhet (ėshtė
edhe sot e banuar nga grekėt) nė majė tė kodrės prej nga shihet e
gjithė Paramithia. Pranė kishim edhe familje tė krishtera, me fėmijėt
e tyre luanim gjithė ditėn pa asnjė dallim nga njėri-tjetri. Por, me
1940 kur morėn nė internim babain bashkė me gjithė burrat e tjerė
muslimanė, nėna na tha qė tė mos luanim mė me Mihalin dhe Jorgon -
komshinjtė tanė. Kur u kthyen nga internimi me 1941 babai me gjithė
burrat e tjerė, e kam tė ngulitur nė mendje ngritjen e Flamurit Kuq e
Zi. Nė fėmijėt kėndonim e hidheshim, ndėrsa babai me shokėt qanin nga
gėzimi. Nė shkollėn shqipe qė u hap pėr herė tė parė, Ferhati, vėllai
mė i madh, ishte nxėnėsi mė i mirė. Mė 27 Qershor 1944, nė mėngjes
zgjohemi tė trembur, nga breshėrit e armėve. Nėna na veshi shpejtė e
shpejtė dhe ikėm tek shtėpia e daj Muhametit qė ndodhej nė qendėr,
puq me sahatin e qytetit. Aty erdhėn e morėn zervistat babain 52
vjeēar qė bashkė me burrat e tjerė i grumbulluan tek shkolla, i
masakruan dhe i vranė. Ne ikėm tė tmerruar pėr nė shtėpi. Po aty
kishin rrėzuar nga shkallėt dhe pushkatuar gjyshin 82 vjeēar. Ndėrsa
Ferhatin 13 vje ē ar, rrugės pėr tek shtėpia e hallės e kishin
pushkatuar pranė njė kaēubeje ku ishte fshehur. Ne me nėnėn shkuam
pėr tu strehuar bashkė mė shumė familje tė tjera nė ish-Medresenė;
aty erdhėn dhe e morėn edhe nėnėn time 36 vje ē are qė e pushkatuan
mbrenda nė Xhamin e Bollatėve. Mua, me motrat Qerime, 10 vjeēare, dhe
Makbule, 2 vjeēe, sė bashku me vėllain e vogėl Farukun 5 vjeēar na
futėn nė burg, ku na nbajtėn deri nė nėntor. Aty nga mungesa e
ushqimit dhe papast ė rtia mė vdiqen gjyshja, 72 vjeēare, bashkė me
motrėn 2 vjeēare. Nė nėntor bashkė me tė tjerėt e burgut na hypen nė
makina dhe mbas njė natė nė Gumenicė (edhe ajo natė e tmershme nga
zervistat), ushtarėt angleze na hypėn nė anije dhe na zbarkuan nė
Sarandė. Rrugės duke ecur, afėr Vlorės, Faruku 5 vjeēar, nga lodhja
dhe urija u sėmurė dhe vdiq tė nesėrmen. Tė gjitha kėto dhe shumė tė
tjera pėr tė vetmin faj tė tyre se ishin SHQIPTARĖ

3. Sot ku janė tė pėrqendruar mė shumė Ēamėt nėpėr botė?

S. Bollati: Shumica janė nė Shqipėri mbi 200.000, ka shumė nė Turqi
(fatkeqėsisht shumica tė turqizuar, pavarėsisht se Turqia ėshtė mike
e vėrtetė), nė Ēamėri ose Thesproti siē ėshtė emėrtimi i sotėm nga
grekėt, duhet tė jenė mbi 100.000 Ēame tė besimit tė krishterė (sa
pėr dijeni me 1877 Dhespoti i Ēamėrisė pėrktheu Dhjatėn e Re nė shqip
meqenėse Ēamėt e krishterė nuk kuptonin asnjė fjalė nė meshėn greke -
S. Muselimi - "Istoriko Peripato anas tis Thesprotia" - botim i 1997
nė Janinė). Po kėshtu jemi tė shpėrndarė nė Itali, Gjermani, Kanada
dhe ShBA etj.

4. Pėr tu kthyer tek aspekti politik: sa mendoni se ka bėrė shteti i
Shqipėrisė politikė ndaj kthimit tė Ēamėve tek pronat e tyre?

S. Bollati: Shteti Shqiptar nė kohėn e mbretit Zog, e ka ngritur
vazhdimisht problemin e Shqiptarėve tė Ēamėrisė, kishte n/prefekture
tė Ēamėrisė, konvikt "Ēamėria", ku studjonin djem Ēame,
kėndohej :..Nė Kosovė e Ēamėri, do valojė pėrsėri Flamuri KUQ E ZI!"
Po kėshtu e ka ngritur vazhdimisht nė forumet ndėrkombėtare. Por,
fatkeqėsisht, rregjimi komunist i pas-luftės si rregjim anti-
shqiptar, e mohoi plotėsisht kėtė problem ashtu si edhe pėr
shqiptarėt e Kosovės dhe tė trojeve tė tjera etnike shqiptare. Dhe mė
e keqja ėshtė se duke e mohuar pėrgatiti njė elitė politike qė edhe
sot, nė kohėn e mbrojtjes sė tė drejtave tė njeriut, po pėr interesa
tė mbajtjes sė kolltuqeve nuk duan ta pranojnė se ky ėshtė problem
kombėtar dhe jo vetėm problem pronash. Kjo megjithėse nė 1994-shin
parlamenti i Shqipėrisė e pranoi genocidin grek ndaj Shqiptarėve tė
Ēamėrisė, por pėr faqe tė zezė tė qeveritarėve tė tė gjitha ngjyrave
me 2004-shin po ky parlament nuk e miratoi Rezoluten Ēame??!! Unė e
kam ngritur gjithmonė se mohimi i Ēamėrisė i lė shteg tė hapur
pretendimeve bizantinomesjetare tė tė ashtuquajturit vorioepir siē po
bėn kryeambasadori i greqisė Janullatos.

5. A mendoni se pas pavarėsimit tė Kosovės forcat shqiptare
gjithandej kanė mė shumė mundėsi tė pėrqendrohen tek ēėshtja e
Ēamėrisė?

S. Bollati: Shumė drejtė, pas Kosovės Shqiptare tė Pavarur, jam mė se
i bindur se edhe me ndihmėn e vėllezėrve shqiptarė tė Kosovės,
Maqedhonisė e Malit te Zi, do tė zgjidhet patjetėr edhe problemi i
Ēamėrisė Shqiptare si Problem Kombėtar, jo vetėm Human, por edhe
Politik. Kėtu dua tė theksoj njė tė vėrtetė shumė domethėnėse: Nė
qoshen time tė punės ne bashkinė e New York-ut, mbaja pranė flamurit
amerikan dhe flamurin tonė. Kur vinin shqiptarė nga Kosova, Mal i Zi
ose nga Dibra, mė pyesnin se nga jam. Kur ndėgjonin se jam nga
Ēamėria, e dinin tė gjithė se Ēamėrinė e kishte pushtuar greku. Po
pėr ēudi, kur vinin tė tjerė nga Bureli, Elbsani ose Berati nuk e
dinin se ku bie Ēameria. Ky ėshtė rezultati i edukatės "atdhetare" sė
kohės se enverit antishqiptar.

6. Sa ka mundur komuniteti Ēam tė ruaj identitetin kombėtar ndaj
asimilimit tė vendeve pritėse?


S. Bollati: Nė 1991-shin isha njė ndėr themeluesit dhe organizatorėt
e Shoqėrisė Ēamėria. U pėrpoqėm dhe filluam ta bėjmė tė njohur edhe
problemin tonė si brenda ashtu edhe nė forumet ndėrkombėtare. Krijimi
i PDI-sė, megjithėse me njė fare vonese, ėshtė organizim i djemėve
nga Ēamėria qė me fillimin duket se zgjidhja edhe e kėtij Problemi
Kombėtar do tė marri zgjidhjen e duhur. Ata po punojnė me shumė
pėrkushtim, kurajo dhe menēuri. Ata arritėn pėr tė parėn herė ta
ngrejnė problemin Ēam nė Kėshillin Europian. Tubimet pėrkujtimore qė
organizohen nė Qafėn e Botės i kujtojnė grekut se Shqiptarėt e
Ēamėrisė nuk e harrojnė vendin e tyre. Sa mė shumė tė bashkėpunojnė
me historianė atdhetarė si B. Meta, P. Xhufi, Sh. Delvina etj., e sa
mė shumė dokumenta me vlerė tė paraqesin nė istitucionet dhe forumet
ndėrkombėtare, aq mė shpejt do zgjidhet problemi ynė.


7. Ēfarė mendoni, konkretisht, se duhet bėrė zgjidhjen e kėsaj
Ēėshtjeje?


S. Bollati: Problemi ynė nuk ėshtė problem pronash. Pra duhet
zgjidhur si problem i tė Drejtave tė Njeriut. Tė njihet genocidi grek
ndaj popullėsisė Ēame, tė njihet shtetėsia qė kemi (une kam njė
ēertifikatė lindjeje zyrtarisht tė lėshuar nga Bashkia e Paramithisė
dhe tė vėrtetuar nga Bashkia e Gumenicės nė 1998-tėn) si shtetas grek
i besimit musliman (jo kombėsia). Shteti grek tė ēdėmtojė vrasjet dhe
reprezaliet qė ka ushtruar ndaj popullit tė pafajshėm tė Ēamėrisė. tė
na njohė shtetėsinė dhe tė gjitha tė drejtat e njeriut si pronėn,
gjuhėn, shkollimin, jo mė shumė se ēbėn shteti shqiptar pėr pakicėn
greke jo-etnike nė Shqipėri

8. Sa e ka arritur qellimin e saj partia PDI-ja, konkretisht?

S. Bollati: Pėrsa i pėrket lobimit tė PDI-sė ka bėrė njė punė tė
shumė tė lavdėrueshme nė Kėshillin e Europės, krahas punės sė
mėparshme tė shoqėrisė Ēamėria. Ne kėtu nė ShBA, kemi asistuar nė
disa takime tė Kongresit Amerikan pėr tė drejtat e njeriut, duke
paraqitur edhe materiale pėrkatėse pėr Genocidin Grek. Por me thėnė
tė drejtėn ende nuk kemi bėrė aq sa duhet pėr tė njohur opinionin e
gjėrė pėr kėtė problem. Kėtu duhet theksuar vepra e shumė tė
nderuarve Z. Miranda Vickers dhe James Pettifer, pėr sudimet dhe
publikimet shkencore qė bėjnė pėr problemin Shqiptar nė pėrgjithėsi
dhe atė Ēam nė vecanti.


9. Ēfarė lobimi kemi pasur deri tani ne zyrat diplomatike te
perėndimit dhe ShBA-ve pėr zgjidhjen e ēėshtjes Ēame?

S. Bollati: Shoqėria shqiptare nėpėrmjet Shoqėrisė Ēamėria, PDI-sė,
Institutit te Studimeve Ēame dhe Gazetes "Ēameria-Vatra amtare" si
edhe medias shqiptare , duke filluar nga viti1991, ka filluar tė
njihet pak a shumė me problemin Ēam. Kėtu nuk duhet lėnė pa kujtuar
problemin e emigrantėve tė shumtė shqiptarė qė ndodhen pėr punė nė
Greqi. Prania e tyre atje paraqitet si "justifikim" qė problemi Ēam
tė mbetet nė hije tė politikės shqiptare dhe ngritjes se nevojshėm tė
tij si gjatė vizitave tė autoriteteve greke nė Shqipėri dhe aq mė pak
nė arenėn ndėrkombėtare. Kėshtu qė roli dhe vepra e PDI-sė ėshtė pėr
tu lavdėruar dhe shpresėdhėnėse.


10. Ka raste qė disa artikullshkrues tė ndryshėm, Ēamėt i
identifikojnė si muslimanė. Sa i pėrshtatshėm ėshtė ky qėndrim dhe
pse?



S. Bollati: Pėrsa i takon fesė, fatkeqėsisht edhe pėr mungesė
kulture, Ēamėt nė shumicėn e rasteve paraqiten si tė masakruar dhe
dėbuar nga trojet e tyre etnike se ishin muslimanė. Nė fakt,
popullėsia e Ēamėrisė Shqiptare nė dy shekujt e fundit, ka qenė
pothuajse gjysėm pėr gjysėm e besimit musliman dhe e krishterė. Kemi
bashkėjetuar nė mirėkuptim me njėri-tjetrin, pa probleme. Eshtė pėr
tu nėnvizuar fakti se nė muslimanėt i thėrisnim Ēamėt e krishterė-
"ROMEI". Tė kuptohemi, pra tė krishterėt nuk ishin greke, por tė
kishės orientale me drejtues papatin e Romės, pra Romei, ashtu siē
janė edhe sot arbėreshėt e Italisė. Sipas kushteve tė Perandorisė
Osmane, ashtu siē ndodh zakonisht edhe sot, mė tė privilegjuarit
konsideroheshin ata tė besimit muslimanė dhe si pasojė ata zotėronin
edhe pronat mė tė mėdha.

Kėshtu qė kisha greke pėr tė vėnė nė jetė pretendimet bizantine, se
ēdo ortodoks ėshtė grek, filloi t`i quajė ortodoksit shqiptarė tė
Ēamėrise "greke", duke na quajtur ne muslimanėt shqiptarė si "turq".
Dhe pėr realizimin e megalide-sė mesjetaro-bizantine, autoritetet
greke qė pushtuan padrejtėsisht Ēamėrinė Shqiptare nė 1913-tėn, u
pėrpoqėn me tė gjitha mėnyrat: shkėmbimet e popullatės, vrasjet,
shpronėsimet, ndalimin e gjuhės shqipes dhe genocidin e ushtruar mė
1944-1945, tė arrijnė tė dėbojnė me dhunė mbi 30.000 shqiptarė tė
besimit Islam, synim qė shqiptarėt Ēam tė krishterė t`i asimilonin
dhe kėshtu tė arrinin aty qė sot tė ngrejnė nė tė gjitha format dhe
mjetet dinake karakteristike greke, absurditete pėr tė
ashtuquajtur "minoritet etnik grek" nė vendin tonė.

Njė gjė tjetėr dua tė pėrmend kėtu, nė Paramithi me 28 qershor 1944,
krahas vrasjeve dhe masakrave ndaj Ēamėve muslimanė ėshtė masakruar
dhe pushkatuar nga zervistat edhe i krishteri Ēam z. Spiro Calluka.
Ai u pushkatua se fliste shqip dhe gjithmonė e kudo e kishte treguar
vehten se ishte shqiptar. Pra e thėnė me pak fjalė, dėbimi nga trojet
tona etnike, ėshtė "mbuluar" me dallimet fetare, dhe tė
ashtuquajtur "bashkėpuntorė",nė njė kohė qė vetė zervistat dhe
qeveria kuislinge e Ralisit, ishin bashkėpuntorė tė gjermaneve. Pėr
tė vėrtetuar se cfarė quhet sipas grekėve bashkėpunim, po ju them se
nė vitin 1949, kur po pėrfundonte lufta civile nė Greqi, komunistat
grekė nė bashkėpunim me enveristat shqiptarė erdhėn nė Shqipėri pėr
tė rekurtuar Ēamėt nė atė luftė midis grekeve.

Ēamėt refuzuan, ata u shprehen se mund tė luftojnė atje vetėm me
flamurin shqiptar. Ata nuk shkuan tė luftojnė midis grekėve. Dhe
si "shpėrblim" qeveria komuniste e Tiranės internoi mbi 600 burra
Ēame pėr 9 muaj nė Gramsh. Ndėrsa komunistat greke qė u mundėn dhe u
shpėrndanė nė ish-vendet komuniste, u lejuan nė vitet 70 tė kthehen
nė Greqi, tė marrin edhe pensione tė formojnė edhe partinė e tyre
komuniste (ata sot protestojnė kundėr Kosoves Shqiptare tė Pavarur).
Pra, kush luftoi me armė nė dorė kundėr demokracise greke nuk quhet
bashkėpuntorė me armikun per te vetmen arsye se ėshtė i krishterė,
pra grek. Kėto janė disa nga konceptimet moderne tė demokracisė
antike greke?!


11. Krahas atyre qe kemi shikuar permes tv apo internetit Ēfare mund
te na thoni rreth Ēameve qe sot jetojne ne Ēameri?


S. Bollati: Dihet qė gjuha ėshtė njė nga karakteristikat dalluese tė
njė kombi. I nderuari Prof. B. Meta, nė librin e botuar nė
2002, "Tensioni Greko-Shqiptar", midis tė tjerash nėnvizon se
ambasadori shqiptar gjatė vizitės nė Gumenicė me 1972, bisedon me
kryetarin e asaj bashkie shqip.
Ai i thotė se kėtu ka shumė fshatra qė flasin shqip, bile ka pleq qė
nuk dijne tė flasin greqisht, nė Kastrize ka mbi 1800 banorė qė
flasin vetėm shqip. Ndėrsa kryetari i Prevezės i thotė gjithashtu qė
nė prefekturėn e tij ka mbi 40 fshatra qė flasin shqip. Dhe
pėr "shqiptarizmėn" e enveristave, kėto tė vėrteta u deshėn t`i
zbulohen shqiptarėve vetėm me 2002.

Bile vajza ime Betula (mban emrin e nėnės time qė u masakrua nga
grekėt me 1944), mbas kthimit nga shėrbimi (ish-punonjėse e
ministrisė sė jashtme), mė thotė e mallėngjyer se ata qė takuam nė
Pargė e Prevezė, flisnin shqip duke na thėnė mos u besoni kėtyre
palogrekėve. Kjo ishte mė 1996-n. Pra sot, me plotė gojė, kemi tė
drejtė tė themi se atje vazhdojnė tė jetojnė shqiptarė Ēame tė
besimit tė krishterė, qė fatkeqėsisht ju ndalohet te flasin gjuhėn e
tyre shqipe nė publik. Dhe qeveritarėt e sotėm nė Tiranė duke pasur
frikė pėr kolltuqet, jo vetėm heshtin por as nuk e ngrejnė zėrin pėr
tė drejtat humanitare tė tyre, por me lėshimet qė bėjnė rrisin
orekset mesjetare tė grekėve pėr gjasmė tė drejtat e minoritetit tė
tyre nė Shqipėri. Dhe kjo quhet "miqėsi strategjike"??!. Sa do tė
vazhdojė ky turp??! Kam shumė besim se Kosova Shqiptare e Pavarur dhe
SHBA-tė me gjithė vendet e vėrteta demokratike do ta mbėshtesin
zgjidhjen e kėsaj tė drejtė e tė pamohueshme. Sė shpėjti do njihet
dhe, qeveria greke do tė detyrohet ta pranojė se, ndaj Shqiptarėve tė
Ēamėrisė ka kryer genocid dhe si pasojė do njohė tė drejtat e
minoritetit Shqiptarė nė Ēamėri.

Sali
Bollati

New York, Mars, 2008