Search the web
Sign In
New User? Sign Up
bota-letrare · "Bota Letrare"
  • Members Only
  • Post
  • Files
  • Photos
  • Links
  • Database
  • Polls
  • Members
  • Calendar
  • Promote
  • Groups Labs (Beta)
? Already a member? Sign in to Yahoo!

Yahoo! Groups Tips

Did you know...
Hear how Yahoo! Groups has changed the lives of others. Take me there.

Best of Y! Groups

   Check them out and nominate your group.
Having problems with message search? Fill out this form to ensure your group is one of the first to be migrated to the new message search system.

Messages

   Messages Help
Message #
Search:
Advanced
Messages 13141 - 13170 of 13170   Newest  |  < Newer  |  Older >  |  Oldest
Messages: Show Message Summaries   (Group by Topic) Sort by Date v  
#13170 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Sat Nov 21, 2009 4:33 am
Subject: Jangtse dhe Jamuna 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
JANGTSE DHE JAMUNA
 
në Jangtse
ndërtojnë një digë të madhe
 
uji nga pive ti
nuk arrin më tek unë
 
s'ka gjë
 
me t'u shkëputur nga dheu vendos
që Jangtses ia preferoj Jamunën
 
edhe pse e pistë
ajo mbetet e shenjtë
 
 
(C) Silke Liria Blumbach (Shanti), 21.11.2009

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13169 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Thu Nov 19, 2009 10:28 pm
Subject: Skulpture akulli 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
SKULPTURE AKULLI

skulpturë akulli 
bukurinë tënde të ndritshme
a ta admiroj së largu
apo a të përqafoj
të të jap gjithë ngrohtësinë time?

gjithsesi
do të vdes
nga e ftohta


(C) 2009 SLB

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13168 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Thu Nov 19, 2009 10:09 pm
Subject: Geshtenje 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
GESHTENJE

Më shumë se njeri,
më shumë se zemër përpëlitëse e mbështjellur në mish e gjak,
dua të jem gështenjë.

Njëra nga të dyjat...

Nuk më tremb
as lëvozhga e fortë,
as rënia nga pema në ujë të ftohtë.

Bashkë do të notonim lumit tatëpjetë,
si elektrone në rrotullim:
lëviz njëri, njëlloj lëviz dhe tjetri.

Të dy gështenjat e këngës sate...

Por e burgosur
në një zemër të mbështjellur në boshllëk
jam njeri.


(C) 2009 SLB

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13167 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Thu Nov 19, 2009 9:59 pm
Subject: Duke pire caj 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
DUKE PIRE CAJ

Endrra të distiluara në një çaj
me emrin e një vajze që nuk është.

Ne, të ndarë nga shkronja.
Para nesh, një lumë i qetë.
Prapa nesh, një mal në zjarr.

Ibriku është i kuq, i rëndë.

Rrumbullak mbi tryezën katrore:
Qielli mbi Tokën.
Ne, ëndrra ime e distiluar.

Pi nga një ibrik i kuq
lumenj të verdhë...



(C) 2009 Silke Liria Blumbach

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13166 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Thu Nov 19, 2009 9:51 pm
Subject: Spiranca e Arte 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
SPIRANCA E ARTE

Më le të jem bregdetare,
përherë, në cilindo vend!

     Moj anije tokësore.
     Me ty nuk do të qaja më
     për bregun tim të humbur...

Kur jeta jonë është det,
shtëpisë i duhet një spirancë.

     Moj anije qiellore.
     E pandalshme në ngritje
     tejshqiponjore...

Dua ta hedh Spirancën e Artë
në Qytetin e Ndaluar!


(C) 2009 Silke Liria Blumbach

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13165 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Thu Nov 19, 2009 9:48 pm
Subject: nuk te shoh nga hena 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
NUK TE SHOH NGA HENA

të mbajta për dritë
më të fortë se këtë botë
verbuese deri në ndriçimin e vërtetë
të shndritshme tej e tej
prandaj pranova 
të shkoja në hënë

nuk të shoh dot nga hëna


(C) 2009 SLB

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13164 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Thu Nov 19, 2009 9:46 pm
Subject: Moj breshke e vogel 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
MOJ BRESHKE E VOGEL

moj breshkë e vogël
ti më je dhënë
të nxjerr në pah të fshehurën

të të hedh në zjarr
derisa të pëlcasë koraca jote
dhe nga të çarat më vështron përgjigjja:

a më do?

por nëse ty të mbaj të gjallë
dhe t'ia lë vetë atij
të më përgjigjet

apo të heshtë... nëse hesht
së paku do më mbetesh ti
moj breshkë e vogël
 
 
(C) 2009 Silke Liria Blumbach

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13163 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Mon Oct 5, 2009 9:38 pm
Subject: Prof.Safete Juka dhe Lume Juka. Dy motra shkodrane, dy lule te bukura...Nga Kozeta Zylo 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 

Dy motra shkodrane, dy lule të bukura gjithë aromë të Mëmëdheut tonë

Botoi gazeta "Illyria"
 
Eshtë në nderin tonë si shqiptarë, që kemi midis nesh këto figura të ndritura dhe që kanë punuar kaq shumë për Kombin, është në nderin tonë që të mos heshtim
!
 

Nënë Tereza me zonjën Lume Musa Juka

 

BisedĂ« me zonjĂ«n Lume Musa Juka, ose “sister” Lumen siç e thĂ«rrasin motrat e NĂ«nĂ« TerezĂ«s. 


 

Nga Keze Kozeta Zylo 


      Zonja Lume Juka Ă«shtĂ« njĂ« intelektuale e DiasporĂ«s, ajo punoi si profesore e frĂ«ngjishtes njĂ« jetĂ« tĂ« tĂ«rĂ«, por dhe pse e detyruar tĂ« largohej qysh nĂ« moshĂ«n fĂ«minore nga juka sMĂ«mĂ«dheu, ajo kurrĂ« s’e harroi vendin e tĂ« parĂ«ve, vendlindjen e saj, ShkodĂ«rlocen e bukur.EshtĂ« nĂ« nderin tonĂ« si shqiptarĂ«, qĂ« kemi midis nesh kĂ«to figura tĂ« ndritura dhe qĂ« kanĂ« punuar kaq shumĂ« pĂ«r Kombin, Ă«shtĂ« nĂ« nderin tonĂ« qĂ« tĂ« mos heshtim
!Nga biseda telefonike qĂ« pata me kĂ«tĂ« zonjĂ«, ajo rrezatonte mirĂ«si, gati-gati hyjnore, thjeshtĂ«si tĂ« pazakontĂ«, ajo nuk donte tĂ« fliste kurrĂ« pĂ«r vehten, por vetĂ«m pĂ«r dashurinĂ« e motrĂ«s sĂ« saj, profesore Safete JukĂ«n, familjen e saj, si dhe pĂ«r MĂ«mĂ«dheun tonĂ« tĂ« shumĂ«vuajtur.

Kam mbĂ«shtetur idenĂ« qĂ« profesore Safete Juka tĂ«  shpallet “Nderi i Kombit”, por deri tani nĂ« vesh tĂ« shurdhĂ«t.

UnĂ« me kĂ«tĂ« rast dua tĂ« falĂ«nderoj z.Eduard Dilo, mikun e afĂ«rt tĂ« familjes Juka, si dhe pinjollin e familjes mĂ«mĂ«dhetare dhe tĂ« persekutuar Dilo me dekada tĂ« tĂ«ra, qĂ« mĂ« mundĂ«soi kĂ«tĂ« bashkĂ«bisedim kaq tĂ« ngrohtĂ« dhe tepĂ«r njerĂ«zor.  


C’zĂ« i bukur mĂ« tingĂ«llon nĂ« telefon, sikur tĂ« jeni njĂ« vajzĂ« e re?

 

VajzĂ« e re jam, (qesh), shpirti nuk mĂ« plaket kurrĂ«! Kur kam kenĂ« e vogĂ«l, gjithmonĂ« dĂ«gjoja pĂ«r tĂ« mĂ« moshuarit urimin: “Pleqni tĂ« mbarĂ«â€! Nga ana tjeter thoshja me vehte: “Pse ja kujtojnĂ« kaq shumĂ« pleqninĂ«â€? NĂ« fakt plaku respektohej shumĂ« atĂ«here, e vijshin nĂ« qoshe, nĂ« krye tĂ« oxhakut dhe e dĂ«gjonin pĂ«r fjalĂ«t e mençme!  


Kur u larguat nga ShqipĂ«eria? 


UnĂ« u largova nĂ« moshĂ«n 11 vjeç dhe u vendosĂ«m nĂ« Egjypt sĂ« bashku me familjen time. Egjypti ka kenĂ« qendra e kundĂ«rshtarĂ«ve tĂ« politikĂ«s komuniste. Atje u takuam me Ali KĂ«rcyrĂ«n, Koco MukĂ«n etj
 ata u bashkuan sĂ« bashku. Babai im ndĂ«rroi jetĂ« nĂ« Aleksandri. 


Ju jeni vajza e Musa JukĂ«s, ish ministrit nĂ« kohĂ«n e Zogut, c’kujtoni pĂ«r babanĂ« tuaj? 

  • Babai im ka udhĂ«hequr tri Ministri, MinistrinĂ« Botore, tĂ« EkonomisĂ« dhe MinistrinĂ« e Brendshme. 
  • Qenka njĂ« rast i rrallĂ« qĂ« tĂ« mbikqyrĂ«sh tre ministri? 


 Po, kjo Ă«shtĂ« njĂ« e vĂ«rtetĂ«, ai i drejtoi ato me profesionalizĂ«m dhe kulturĂ« pĂ«r atĂ« kohĂ«. Ai ishte shkolluar nĂ« Stamboll.  PrindĂ«rit e mi vinĂ« nga familje tĂ« pasura, nga Shkodra, por i kam dĂ«gjuar shpesh, qĂ« thoshnin se ju vinte turp qĂ« ishin tĂ« pasur nĂ« atĂ« vend tĂ« varfĂ«r.  ShtĂ«pia ka kenĂ« e hapur pĂ«r tĂ« varfĂ«rit, nuk kemi pasur shĂ«rbyese. ShtĂ«pia jonĂ« Ă«shtĂ« djegur dy tri herĂ«. Mbaj mend njĂ«herĂ«, se vĂ«llai i vogĂ«l kishte ardhur prej shkolle dhe po dridhej sĂ« ftohti.  Nana e pyeti, se ku e kishte xhaketĂ«n qĂ« kishte veshur nĂ« mĂ«ngjes?  Ai iu pergjegj se ja kishte falur njĂ« shoku, qĂ« kishte mĂ« shumĂ« ftohtĂ« se ai. Kur baba i jepte ndonjĂ« pare, ai gjithmonĂ« i ruante dhe shkonte me shokĂ«t nĂ« kinema. MirĂ«sia ka qenĂ« tipari i dallueshĂ«m tek prindĂ«rit e mi. Babai im ka qenĂ« njĂ« burrĂ« i heshtun. Babai im dhe nĂ« burg kur bisedonte me njerĂ«z tĂ« ndryshĂ«m, iu thoshte, se tĂ« gjithĂ« pĂ«rpiqemi pĂ«r Kombin tonĂ«, por nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme.

PrindĂ«rit e mi e kanĂ« admiruar shumĂ« Faik KonicĂ«n, ata e kane vlerĂ«suar mençurinĂ« dhe diplomacinĂ« e tij. 

 

Ju flisni njĂ« gjuhĂ« tĂ« kulluar, si Ă«shtĂ« e mundur qĂ« e keni ruajtur kaq tĂ« pastĂ«r si bora e bjeshkĂ«ve tĂ« bardha? 


Gjuha e pastĂ«r imja, Ă«shtĂ« merita e prindĂ«rve.  Edhe kur nuk e gjejshim ndonjĂ« fjalĂ«, ata na thoshnin gjej fjalĂ«n shqipe, mos e zĂ«vendĂ«so kurrĂ« me fjalĂ« tĂ« huaj.

Ne në shtëpi flisnim vetëm shqip, ata nuk na lejonin të flisnim gjuhë tjetër.

Ishin shumĂ« tĂ« merakosur qĂ« ne tĂ« mos e harronim kurrĂ« gjuhĂ«n tonĂ«. 

 

Kur keni shkuar nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«? 


Për herë të parë kam shkuar në Shqipëri në vitin 1995 dhe kam ndenjur pranë familjes Petrela në Tiranë.

m jukaAta kishin katër djem të mirë, punonin shumë dhe të gjitha të hollat ja dorëzojshin babës së tyre.

PĂ«r kĂ«tĂ« gjĂ« i çmoja sĂ« tepĂ«rmi, familjen shqiptari e ka pasur tĂ« shenjtĂ« dhe ne duhet ta ruajmĂ« si sytĂ« e ballit.  Aty pashĂ« nga afĂ«r kĂ«tĂ« traditĂ« tĂ« familjes shqiptare, respektin reicprok qĂ« duhet tĂ« kemi pĂ«r prindĂ«rit dhe fĂ«mijĂ«t.  

 

Arsyeja qĂ« ngulmova disa herĂ« pĂ«r t’ju intervistuar ishte, se kohĂ«t e fundit lexova nĂ« disa gazeta amanetin e motrĂ«s suaj, profesore Safete JukĂ«s.  Ajo kishte dhuruar njĂ« shumĂ« 40 mije dollare, pĂ«r t’i vĂ«nĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« BibliotekĂ«s KombĂ«tare.  Ç’mund tĂ« na thoni mĂ« tepĂ«r pĂ«r kĂ«tĂ« gjest sa fisnik po aq dhe human?

NdĂ«rkohĂ« ju i dĂ«rguat letĂ«r drejtorit tĂ« BibliotekĂ«s KombĂ«tare, z.Plasari, ku e sqaronit pĂ«r mĂ« shumĂ«.  

 

Kam kenĂ« tepĂ«r e emocionueme, nuk e prisja qĂ« ajo letĂ«r kaq e thjeshtĂ« do tĂ« kishte kaq emocion, kaq lexues.  Motra ime kĂ«tĂ« veprim e ka bĂ«rĂ« nĂ« heshtje.

Mua mĂ« lajmĂ«roi Banka Amerikane, qĂ« ajo kishte depozituar 40 mijĂ« dollarĂ«, pĂ«r BibliotekĂ«n KombĂ«tare. 

 

Kam lexuar shpesh pĂ«r prof.S.JukĂ«n, kam mbĂ«shtetur idenĂ«, qĂ« ajo tĂ« shpallet “Nderi i Kombit”
 

 

Unë kam dashur me shpirt të të falënderojë, që ju e vlerësoni të bukurën, intelektualizmin e çdo gjë.

Une ju falënderoj si familje për shkollën shqipe dhe për hapjen e Televizionit.

Kur lexova shkrimin tuaj pĂ«r DiloiadĂ«n, lotĂ«t mĂ« rridhnin papushim, qava. 

E kam njohur nga afër atë familje të persekutuar.

Motra ime e kishte nĂ« shpirt KosovĂ«n.  Nuk ka lĂ«nĂ« njĂ« demonstratĂ« pa shkuar pĂ«r KosovĂ«n, nĂ« shi dhe nĂ« borĂ«.  Ajo nuk dilte nĂ«pĂ«r podiume, po e dini se cfarĂ« bĂ«nte?  Rrinte midis popullit dhe kur kalojshin tĂ« huajtĂ«, ajo gjithmonĂ« ju fliste pĂ«r KosovĂ«n, pĂ«r genocidin serb, pĂ«r popullin e vuajtur tĂ« KosovĂ«s.

Ka pasur njĂ« personalitet tepĂ«r tĂ« thjeshtĂ«, por gjithmonĂ« mĂ« mundonte ndĂ«rgjegja se a Ă«shtĂ« dashur me e lĂ«nĂ« nĂ« heshtje, apo duhet t’i shkruaja letĂ«r BibliotekĂ«s pĂ«r amanetin e saj?

Iu luta Zotit pĂ«r kĂ«tĂ« veprim. 

 

Kadareja e ka vlerĂ«suar prof.Safete JukĂ«n si njĂ« Dora D’Istria tĂ« dytĂ«, keni komunikuar direkt me shkrimtarin e madh?

 

Kadareja këtë gjë e ka vënë në dukje, nëpërmjet Dr.Moikom Zeqos.

MĂ« 1994, nĂ« BibliotekĂ«n e DurrĂ«sit, Dr.Zeqo ka gjetur librin e saj me titull “Kosova”, dhe Ă«shtĂ« magjepsur kur ka parĂ« dokumentacionin e saj.  Ai ka shkruajtur njĂ« artikull nĂ« gazetĂ«n “Koha JonĂ«â€, pĂ«r tĂ«. 

Ka kenĂ« i pari qĂ« ka shkruajtur rreth saj.  I jam mirĂ«njohese dr.Zeqos.

Ajo mbrojti doktoratën në filozofi në Sorbornë të Frances, më 1969.

Ka organizuar konferencĂ«n shkencore pĂ«r KosovĂ«n, nĂ« New York, dhe mĂ« vonĂ« botoi librin “Kosova”, ku jep mjaft tĂ« dhĂ«na pĂ«r shqiptarĂ«t me dokumente historike.

Motra ime ka shkruar shpesh dhe nĂ« gazetĂ«n “Dielli”.

Ajo e donte këtë gazetë dhe bashkëpunonte me këtë organ të Vatrës.

Ishte shumĂ« e shkĂ«lqyeshme kur dĂ«gjova qĂ« do tĂ« ribotohet pĂ«rsĂ«ri gazeta “Dielli”, njĂ«herĂ« nĂ« muaj dhe editor do tĂ« ketĂ« Dalip GrecĂ«n.  E kam njohur qysh nĂ« ShqipĂ«ri Dalipin, i lexojsha shkrimet tek Suplementi dhe ishin shumĂ« interesante. 

I jam shumĂ« mirĂ«njohĂ«se qĂ« shkruajti artikullin pĂ«r motrĂ«n time dhe e publikoi nĂ« gazetĂ«n e DiasporĂ«s, Illyria” me botues z.Vehbi Bajrami. Edhe Zenepe Luka ka shkruar dhe mbĂ«shtet mendimin pĂ«r ta shpallur prof.JukĂ«n “Nderi i Kombit”.  PĂ«r mua S’ka rĂ«ndĂ«si fare nĂ« se nuk ja japin, ajo punoi me shumĂ« zemĂ«r.  JanĂ« tĂ« hapura dorĂ«shkrimet e saj. 

Mua mĂ« Ă«shtĂ« coptue zemra, Safetja dhe vellai im i shtrenjtĂ« shkuan herĂ«t nĂ« atĂ« botĂ«, nĂ« tĂ« njejtin vit. 


Ju jeni bashkĂ«punĂ«tore e motrave NĂ«nĂ«  Tereza dhe e keni takuar NĂ«nĂ« TerezĂ«n disa herĂ«, c’kujtoni nga takimet me tĂ«? 


 

Une ju thashĂ« qĂ« nĂ« fillim tĂ« bashkĂ«bisedimit tonĂ« zonja Kozeta, qĂ« nuk dua tĂ« flas pĂ«r veten, dua tĂ« flas vetĂ«m pĂ«r disa kujtime me motrĂ«n time Safete JukĂ«n. 

 

Ju lutem znj.Lume, unĂ« e kuptoj thjeshtĂ«sine tuaj, por duhet ta bĂ«ni kĂ«tĂ« vetĂ«m pĂ«r lexuesit, pasi mesazhet tuaja janĂ« tepĂ«r njerĂ«zore, janĂ« pĂ«r Kombin tonĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. 

OK atĂ«here, nĂ« se unĂ« nuk jua prishi qejfin dua tĂ« flas vetĂ«m pĂ«r experiencĂ« shpirtĂ«rore. 

Une kam dhënë mësime të gjuhës frënge, por ka dhe një gjuhë më të bukur se të gjitha gjuhët e botës, ajo është gjuha e zemrës, gjuha që ta duam njeri tjetrin.

Kur jepja mĂ«sim, nxĂ«nĂ«sit rrinin nĂ« klasĂ« edhe pas mĂ«simit, sidomos ata qĂ« kishin dicka pĂ«r tĂ« diskutuar ose ndonjĂ« paqartĂ«si.  UnĂ« pasi mbaroja korrigjimet ulesha dhe diskutoja me ta me kĂ«naqĂ«si.

NjerĂ«zit shpesh gjykohen nga diplomat, por duhet tĂ« gjykohen se cfarĂ« bĂ«jnĂ« pĂ«r tĂ« tjerĂ«t.  UnĂ« gjithmonĂ« i lutem Zotit sĂ« bashku me murgeshat, unĂ« jam bashkĂ«punĂ«tore e motrave “NĂ«nĂ« Tereza”.

 

sadete jukaKa ndonjĂ« shqiptare tjetĂ«r sĂ« bashku me ju kur luteni? 

 

Vonë kanë ardhur dy shqiptare prej Kosove që janë bashkuar me ne.

NĂ« vitin 69 kishja njĂ« dhembje dhĂ«mbi, dhe po prisja tĂ« shkoja tek dentisti. 

NĂ« dhomĂ«n e pritjes tek zyra e dentistit, lexova revistĂ«n qĂ« nuk del mĂ«, “Look”, brenda saj kishte shkrimin “Imagjinoni njĂ« yll tĂ« bardhĂ«â€

UnĂ« po kaloja nĂ« njĂ« krizĂ« shpirtĂ«rore, ishja idealiste.  Kur e lexova qĂ« shkrimi fliste pĂ«r njĂ« shqiptare, u emocionova pa masĂ«!  NĂ«nĂ« Tereza ishte shumĂ« pak e njohur nga Diaspora. 

E mora revistĂ«n dhe me entuziazĂ«m tĂ« madh, u fola te nesĂ«rmen studentĂ«ve pĂ«r NĂ«nĂ« TerezĂ«n.  UnĂ« ju fola tĂ« gjithĂ«ve pĂ«r NĂ«nĂ« TerezĂ«n, bamirĂ«sinĂ« e saj dhe mbi tĂ« gjitha qĂ« ishte njĂ« shqiptare.

RevistĂ«n e ruaj dhe sot, e kam nĂ« shtĂ«pi, nĂ« TiranĂ«. 

Une pashĂ« dhe filmin “Disa gjĂ«ra tĂ« bukura janĂ« harruar”, qĂ« i kushtohet NĂ«nĂ« TerezĂ«s. Autori ka kenĂ« shkrimtar anglez, gazetar dhe punonte nĂ« TV.

Ja si e përshkruan autori Nënë Terezën, kur ajo ishte e ftuar në studion e tij:

“Po shoh se po vjen njĂ« murgeshĂ«, nuk dija gjĂ« me saktĂ«si pĂ«r tĂ«.  E pyeta ku i keni shĂ«nimet?  Tereza m’u pergjigj, se fjalĂ«t qĂ« kam me thanĂ«, i  kam nga Zoti.  Filloi me folĂ«, dhe ajo qĂ« mĂ« bĂ«ri mĂ« shumĂ« pĂ«rshtypje nuk kĂ«rkoi ndihma, kurse tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t kĂ«rkuan ndihma.  GjysmĂ« ore ishte programi, intervista me tĂ« ishte nĂ« orĂ«n 3 e gjysmĂ« tĂ« mĂ«ngjesit, dhe nĂ« kĂ«tĂ« orĂ« nuk e shikojnĂ« shumĂ«, por ajo qĂ« mĂ« habiti mĂ« vonĂ« ishte, se nuk pushuan ndihmat pĂ«r tĂ«â€.

Nga frymëzimi që pati gazetari për të, ai donte të shkruante një libër.

Kështu qe ai realizoi filmin për Nënë Terezën.

GjatĂ« kohĂ«s sĂ« filmimit ai kujton, se kur kishte ardhur koha me filmue, me fotografue femijĂ«t qĂ« ishin nĂ« rruge gjysmĂ« tĂ« vdekur, s’kishte pasur dritĂ« aparati. 

Ajo i kishte thënë, mos u mërzit, filmoi dhe kështu pa dritë, është drita e Zotit brenda.

Kur autori shkoi nĂ« Angli dhe e lau filmin, fotografitĂ« ishin mĂ« tĂ« bukura se tĂ« gjitha ato me dritĂ«.  Ai ishte ateist, por pasi u takua me NĂ«nĂ« TerezĂ«n dhe motrat e saj, ai u bĂ« i besimit katolik.  Ai ndjeu forcĂ«n e Zotit i cili thotĂ«:

“Njeri, kam nevoje pĂ«r ty, kam nevoje pĂ«r zemrĂ«n tĂ«nde, unĂ« me zemrĂ«n tĂ«nde shpreh dashurinĂ« time nĂ« kĂ«te botĂ«â€â€Š

Ai na ka lënë të lire me zgjedh.

Ka qenĂ« forca e Zotit, qĂ« e mori NĂ«nĂ« TerezĂ«n pĂ«r ta çuar nĂ« Indi, dhe pĂ«r t’i shĂ«rbyer tĂ« varfĂ«rve.  Ajo ka bĂ«rĂ« dicka qĂ« se ka bĂ«rĂ« kushdo tjetĂ«r.  Autori e ka vĂ«nĂ« nĂ« dukje, se cfarĂ« ka bĂ«rĂ« ajo nĂ« Kalkuta, ku njerĂ«zit hidheshin nĂ« rrugĂ« gjysmĂ« tĂ« vdekur, ndĂ«rsa nĂ«nĂ« Tereza i merrte dhe i vendoste nĂ« shtratin e saj.

Ajo i ka marrĂ« njĂ« nga njĂ« pĂ«r t’i pastruar. Ajo thoshte se po ju afroj njĂ« vdekje tĂ« bukur.  Era e tyre dhe krimbat qĂ« ishin brenda trupit, bĂ«nte qĂ« asnjera prej tyre nuk e kishte guximin pĂ«r me i pasture, vetĂ«m ajo i merrte dhe i pastronte.

NĂ« momentet e fundit tĂ« jetĂ«s sĂ« tyre, ata thoshnin se kemi jetuar si shtazĂ«, por tani po vdesim si Ă«ngjĂ«j.  

 

Si jeni takuar me NĂ«nĂ« TerezĂ«n? 

Une jam bashkĂ«punetore, shkoj shpesh me motrat Tereza, motĂ«r Lume mĂ« thonĂ«. 

MĂ« 5 shtator tĂ« ketij viti ishte pĂ«rvjetori i vdekjes sĂ« saj.  UnĂ« shkova nĂ« meshĂ«, u luta dhe pasi mbaroi mesha, mĂ« thoshnin se jam pjesĂ« e saj


E kam njohur shumë afër, kam banuar në kuvend me të, më shumë se dy muaj këtu në New York.

NĂ« vitin 1969 erdhi vĂ«llai i NĂ«nĂ« TerezĂ«s dhe u njoha me tĂ« direkt. 

Ishte njeri me kulturĂ«.  MĂ« 1976 erdhi dhe NĂ«nĂ« Tereza dhe i thashĂ« motrĂ«s tĂ« shkonim.  Kur shkuam atje ajo, na mori pĂ«r dore dhe na çoi nĂ« njĂ« dhomĂ« tĂ« vogĂ«l.

Na i mori duart tĂ« dyjave nĂ« prehĂ«rin e saj dhe filluam tĂ« bisedonim pĂ«r shumĂ« gjĂ«ra. 

E pashĂ« qĂ« kishte shumĂ« pak kohĂ«, por ajo na ka mbajtur pĂ«r tri orĂ«. 

 

Si e realizuat takimin me NĂ«nĂ« TerezĂ«n, mbretĂ«reshĂ«n GjeraldinĂ« dhe Princin Leka? 

 

Takimin me Nënë Terezën, mbretëreshën Gjeraldinë dhe Princin Leka e organizova unë së bashku me motrën Andrea.

Iu luta Zotit qe tĂ« takoheshin.  Kur unĂ« i telefonova MotĂ«r Andreas, se kishja dĂ«shirĂ« qĂ« NĂ«nĂ« Tereza tĂ« takohej me mbretĂ«reshĂ«n GjeraldinĂ« dhe Princin Leka, ajo mĂ« tha se NĂ«nĂ« Tereza Ă«shtĂ« shumĂ« e zĂ«nĂ«, dhe Ă«shtĂ« nĂ« lutje natĂ« e ditĂ«.

Iu luta qĂ« tĂ« bĂ«nin diçka tĂ« pamundur. E telefonova prapĂ« dhe i thashĂ«: Po NĂ«nĂ« Tereza a ha bukĂ«?  Po, - m’u pergjigjĂ«n ato, ja çojmĂ« ushqimin me tabaka.

Atëhere i them, - ju lutem vendosini një shënim, se mbretëresha Gjeraldinë donte ta takonte, jo si mbretëreshë, por si besimtare dhe vendosni emrin tim mbi të.

Ato e pranuan këtë variant që iu afrova.

Pasi Nënë Tereza e kishte lexuar shënimin kishte pranuar takimin me ne.

Motra Andrea mĂ« telefonoi nĂ« orĂ«n 11 e gjysmĂ« tĂ« darkĂ«s dhe thotĂ« se NĂ«nĂ« Tereza ju prĂȘt ne orĂ«n 6 tĂ« mĂ«ngjesit.  Motrat Tereza çohen çdo ditĂ« nĂ« orĂ«n 3 e gjysmĂ« tĂ« mĂ«ngjesit dhe bĂ«jnĂ« lutjet.

E gĂ«zuar mora princin Leka pĂ«r takimin.  UnĂ« shkova herĂ«t dhe prita nĂ« holl. 

Aty gjej mbretëreshën Gjeraldinë dhe më tha që ishte dita më e lumtur e jetes së saj, që do takonte Nënë Terezën.

NĂ«na TerezĂ« po na priste nĂ« kapele, aty na hapi derĂ«n njĂ« motĂ«r e bukur si pranverĂ«.  Shkuam nĂ« nje dhomĂ«, ndenjĂ«m tĂ« tria, ndĂ«rkohĂ« i tha MbretĂ«reshĂ«s, se nuk merrem me politikĂ«, por dhe mbretĂ«resha iu pĂ«rgjegjegj: - as unĂ«.  NĂ«nĂ« Tereza i tha se jam lutur gjithmone pĂ«r ju dhe familjen tuaj.  MbretĂ«resha iu pergjegj: -se e kam ndie gjithmonĂ« se dikush i lutej Zotit pĂ«r mua dhe pĂ«r djalin tim.  NĂ« kĂ«tĂ« kohĂ«, ngadalĂ«, ngadalĂ« u tĂ«rhoqa, dhe i prita jashtĂ«.  Kur dolĂ«n tĂ« dyja ndritshin me njĂ« dritĂ« hyjnore.  Kishin pasĂ« tĂ« dyja dĂ«shirĂ« tĂ« madhe me u takue me njĂ«ra tjetrĂ«n.

NĂ«nĂ« Tereza vazhdoi bisedĂ«n ne lidhje me gjuhĂ«n shqipe.  Ajo pohoi se i kam shkruajtur nĂ«nĂ«s sime vetĂ«m nĂ« shqip.

NĂ«nĂ«s sĂ« saj i thirrte nĂ«nĂ« Loke.  Edhe me vĂ«llain flisnin shqip.

UnĂ« personalisht shpirtin e kam me NĂ«nĂ« TerezĂ«n.  Nuk di me u ndal pĂ«r tĂ«.  NjĂ«herĂ« na kishin thĂ«nĂ« me shkue nĂ« orĂ«n gjashtĂ« nĂ« kuvend, se do tĂ« hapej dega e lutjeve shpirtĂ«rore, nĂ« New York, ngase ishte habitur me vetminĂ« qĂ« jetojshin njerĂ«zit. 

NĂ«na Tereza kishte dhimbje tĂ« madhe pĂ«r njerĂ«zit, prandaj dhe e hapi kĂ«tĂ« degĂ«. 

Ate e shoqĂ«ronte njĂ« shkrimtare irlandeze.  Ajo tregonte se kishin  shkuar bashkĂ« nĂ« AmbasadĂ«n e ShqipĂ«risĂ« nĂ« RomĂ«, pĂ«r tĂ« marrĂ« vizĂ«, pĂ«r me pa nĂ«nĂ«n e saj, por fatkeqĂ«sisht i ishte refuzuar viza.

Ishte hera e parĂ« qĂ« e pashĂ« duke qarĂ« vazhdoi ajo.  Kuptova qĂ« vuajtjet e saja e bĂ«n qĂ« tĂ« kuptonte vuajtjet e tĂ« tjerĂ«ve.

 

Faleminderit Zonja Lume pĂ«r kĂ«tĂ« bisedĂ« kaq tĂ« ngrohtĂ«, e admiroj shumĂ« thjeshtĂ«sinĂ« tuaj, kishja se c’tĂ« mĂ«soja nga ju. 

 

Edhe unë e kishja dëshirue shumë komunikimin me ju, ishte një bisedë shpirtënore.

 

Bisedoi Kozeta Zylo

Manhattan,

Shtator, 2009

 



Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13162 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Sun Oct 4, 2009 7:26 pm
Subject: Nga kritikja e mirenjohur Dh.Hamzai per poetin Londo, si fitues i cmimit "Liburna" 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 
Nga Dhurata Hamzai
 
Londo, fituesi i Çmimit “Liburna”: Pse Poetika do tĂ« jetojĂ« gjatĂ«
 
Marr nga webi "Zemra Shqiptare" me drejtor Gezim Markun

E Diel, 04-10-2009, 01:52pm (GMT+1)

BOX:

Unë kam qenë i ftuar në shumë aktivitete të tilla ndërkombëtare nga më kryesoret në Europë dhe në botë dhe gjithmonë kur shkoja në këto aktivitete mendoja me një farë zilie dhe trishtimi: Kur do të vijë ndonjë ditë që dhe Shqipëria të ketë një aktivitet të tillë...?! Dhe sot më vjen mirë që POETEKA është një aktivitet i nivelit europian, duke llogaritur organizimin, pjesëmarrjen dhe menaxhimin e saj

Londo, fituesi i Çmimit “Liburna”: Pse POETEKA do tĂ« jetojĂ« gjatĂ«

Nga Dhurata Hamzai

-Bardhyl Londo Ă«shtĂ« fituesi i Çmimit “Liburna” nĂ« edicionin e 5-tĂ« tĂ« festivalit ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« poezisĂ« POETEKA. Ky çmim i akordohet njĂ« poeti shqiptar pĂ«r kontribute nĂ« vite. Edicioni i 5-tĂ« i festivalit POETEKA i zhvilluar me sukses nga 21 shtatori deri nĂ« 27 shtator nĂ« qytetin bregdetar tĂ« DurrĂ«sit, ka vijuar duke realizuar edhe shtegĂ«timet poetike me poetĂ«t nĂ« monumentet kulturore tĂ« qyteteve Elbasan dhe Berat. ShumĂ« poetĂ« tĂ« huaj e kanĂ« vlerĂ«suar dhe çmuar kĂ«tĂ« festival, i cili i mundĂ«son tĂ« kenĂ« edhe njĂ« pikĂ«takimi ende tĂ« panjohur me qytetĂ«rimet e lashta dhe kulturĂ«n shqiptare. Po çfarĂ« mendimi ka fituesi i njĂ«rit prej çmimeve tĂ« kĂ«tij festivali, zoti Bardhyl Londo, pĂ«r kĂ«tĂ« aktivitet dhe pĂ«r vlerat e tij. Le ta ndjekim nĂ« intervistĂ«n qĂ« ka dhĂ«nĂ« pĂ«r gazetĂ«n “TemA”.
 
Zoti Londo, ju sapo keni fituar çmimin Çmimin LIBURNA nĂ« edicionin e 5-tĂ« festivalit POETEKA qĂ« u organizua javĂ«n e kaluar nĂ« DurrĂ«s, çmim qĂ« i akordohet njĂ« poeti shqiptar pĂ«r kontribute nĂ« vite. Sa e keni ndjekur dhe sa keni qenĂ« i pranishĂ«m ju ndĂ«r pesĂ« edicionet e kĂ«tij festivali?

-E kam ndjekur rregullisht këtë festival në kuptimin se çfarë bëhet e çfarë nuk bëhet aty. E kam ndjekur me interesim të madh programin, materialet letrare dhe poetike të tij, situatën në të cilën zhvillohet, poetët që janë ftuar, arritjet e festivalit, por nuk kam mundur të shkoj në të gjitha ditët e tij. Kam shkuar sipas mundësisë, sepse edhe punët nuk të lënë, por unë kam ndjekur pjesën më të mirë të këtij festivali dhe në disa raste kam qenë pjesëmarrës dhe i ftuar edhe për moderimin e aktiviteve të veçanta. Pra, fizikisht mund të kem munguar në disa raste, por mendërisht e shpirtërisht kam qenë i lidhur me këtë festival poezie.

Sa dobi ka organizimi dhe zhvillimi i një festivali ndërkombëtar të poezisë në Shqipëri?

-Veçanërisht një festival poezie është i dobishëm se ai nuk është thjesht një aktivitet që ofron poezi, por ai tregon shkallën e preokupimit të krijuesve dhe organizatorëve, veçanërisht të inisiatorit të këtij festivali, poetit dhe shkrimtarit Arian Leka. Por nuk do të ndalesha vetëm tek ai. Janë disa poetë të tjerë nga më të mirët në Shqipëri që e mbështetën drejtorin e këtij festivali dhe ecën bashkë në ngjitje. Poezia është gjini bazike elitare, ka nevojë për aktivitete promovuese gjithmonë. Këto aktivite në kushte të Shqipërisë janë mëse të nevojshme, krahasuar me shumë vende të Europës për dy arsye të veçanta:
Së pari, sepse në Shqipëri janë të pakta ose mungojnë fare organizimet letrare. Kështu festivali ndërkombëtar POETEKA është një rast i mirë që mbledh poetët shqiptarë dhe u kujton atyre se duhet të jenë bashkë duke patur parasysh zhvillimin e letërsisë, por edhe të takohen njëherë në vit me njëri tjetrin dhe:
SĂ« dyti, nĂ« ShqipĂ«ri ende mungon ai niveli i duhur i kontakteve tĂ« mirĂ«fillta me poezinĂ« botĂ«rore. Poeteka Ă«shtĂ« njĂ« rast i mirĂ« pĂ«r tĂ« vendosur njĂ« urĂ« lidhĂ«se midis poetĂ«ve shqiptarĂ« dhe atyre tĂ« huaj. Nuk janĂ« tĂ« paktĂ« poetĂ«t e huaj qĂ« vinĂ« nĂ« festivalin POETEKA, parĂ« si nga numri i tyre edhe nga rĂ«ndĂ«sia dhe fama ndĂ«rkombĂ«tare qĂ« ata kanĂ«. Poeteka Ă«shtĂ« njĂ« rast i mirĂ« pĂ«r tĂ« vendosur njĂ« urĂ« lidhĂ«se, pĂ«rfshi edhe prezantimin e poetĂ«ve tĂ« huaj nĂ« revistĂ«n “Poeteka” nĂ«pĂ«rmjet pĂ«rkthimeve ose nĂ« gjuhĂ«n origjinale, botuar pranĂ« poetĂ«ve mĂ« tĂ« talentuar shqiptarĂ«. KĂ«shtu krijohet njĂ« hartĂ« e gjerĂ« kontaktesh e pikĂ«takimesh. Ky aktivitet u jep mundĂ«si poetĂ«ve shqiptarĂ« tĂ« vendosin jo vetĂ«m kontakte me poetĂ« tĂ« huaj shumĂ« tĂ« njohur, por edhe tĂ« lidhen me aktivitete tĂ« tilla tĂ« kĂ«saj natyre, tĂ« cilat zhvillohen sot nĂ« botĂ«, tĂ« cilat sjellin pĂ«rvoja pozitive edhe pĂ«r zhvillimin e aktiviteve sa mĂ« efikase edhe nĂ« ShqipĂ«ri. Festivale tĂ« kĂ«saj natyre kanĂ« njĂ« dobi tĂ« madhe pĂ«r vendin tonĂ« qĂ« ka qenĂ« njĂ« ndĂ«r mĂ« tĂ« izoluarit gjatĂ« sundimit tĂ« komunizmit.

Zoti Londo, ju thatë se festivale të tilla si POETEKA kanë dobi të madhe për vendin, por nga ana tjetër vihet re një shkurtim fondesh nga Ministria e Turizmit dhe Kulturës për disa nga festivalet kulmore, si për shembull festivali i Teatrove të Butrintit, i cili për dy vjet me radhë ka pasur shkurtim të buxhetit?

-Ky shkurtim fondesh nga MTKRS-ja Ă«shtĂ« i lidhur me buxhetin e pĂ«rgjithshĂ«m qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«r çdo aktivitet. Ministria nuk mund tĂ« financojĂ« çdo vit tĂ« njĂ«jtat aktivitete. Logjika e kohĂ«s Ă«shtĂ« e tillĂ« qĂ« ministria financon nĂ« fillim sa hidhen themelet e njĂ« aktiviteti tĂ« rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« veçantĂ«, e nĂ« vitet pasardhĂ«se financon mĂ« pak dhe organizatorĂ«t duhet ta kuptojnĂ« se do tĂ« vijĂ« njĂ« ditĂ« qĂ« duhet t’i pĂ«rballojnĂ« vetĂ« aktivitetet dhe t’i gjejnĂ« rrugĂ«t e mundshme vetĂ«. Dhe ndodh kjo nĂ« atĂ« kohĂ« kur kĂ«to aktivitete kthehen nĂ« institucione tĂ« rregullta. Kjo qĂ« them Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rvojĂ« botĂ«rore, nuk Ă«shtĂ« njĂ« praktikĂ« e rastit, e shpikur nga ne.

Po festivali POETEKA si ju duket, a po kthehet në modelin e një institucioni të rregullt, siç pretenduat më sipër?

-Unë kam qenë i ftuar në shumë aktivitete të tilla ndërkombëtare nga më kryesoret në Europë dhe në botë dhe gjithmonë kur shkoja në këto aktivitete mendoja me një farë zilie dhe trishtimi: Kur do të vijë ndonjë ditë që dhe Shqipëria të ketë një aktivitet të tillë...?! Dhe sot më vjen mirë që POETEKA është një aktivitet i nivelit europian, duke llogaritur organizimin, pjesëmarrjen dhe menaxhimin e saj. E dyta më vjen mirë që veç pjesëmarrësve nga vende të ndryshme të botës, POETEKA u bë një pikëtakimi e poetëve me origjinë shqiptare kudo që janë. Jam i bindur që POETEKA e ka formuar fizionominë dhe do të jetojë gjatë.

Ju keni një karrierë të pasur letrare dhe politike, keni fituar çmime, keni dhënë çmime në raste të caktuara, si do ta vlerësonit çmimin më të fundit që e fituat në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë POETEKA?

Sado çmime që të marrësh, gjithkush i mirëpret çmimet. Por do të thosha që ky çmim për mua është krejt i veçantë, sepse jepet nga një organizëm i pastër poetik, siç është POETEKA dhe nga një juri kopetente. Vlerësoj shumë faktin që çmimin ma dorëzoi poeti kosovar Ali Podrimja, një nga ikonat e poezisë shqipe.

II.

Bardhyl Londo, fitues i çmimit “Liburna”

Poeti Bardhyl Londo u  lind  nĂ« PĂ«rmet, mĂ« 25 dhjetor 1948. Studimet e larta i kreu nĂ« Universitetin e TiranĂ«s nĂ« fakultetin histori-filologji. Pas diplomimit punoi pĂ«r disa vjet si mĂ«sues nĂ« PĂ«rmet. NĂ« vitin 1979 filloi punĂ« nĂ«  gazetĂ«n letraro-artistike “Drita”, organ i Lidhjes sĂ«  ShkrimtarĂ«ve dhe ArtistĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ«. NĂ« vitin 1990 u  emĂ«rua kryeredaktor i kĂ«saj gazete, ndĂ«rsa nĂ« vitin 1992  nĂ« tĂ« parat zgjedhje tĂ« lira e pluraliste, u  zgjodh kryetar i kĂ«saj organizate, mandat qĂ« u pĂ«rsĂ«rit nĂ«  zgjedhjet e dyta tĂ«  vitit 1994. GjatĂ« sĂ« njĂ«jtĂ«s periudhĂ« ka  mbajtur dhe funksionin e drejtorit tĂ« gazetĂ«s “Drita”. Prej  vitit 1998, vit qĂ« sipas statutit tĂ« Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve mbaronte mandati i dytĂ« si  kryetar. Lonod punoi nĂ« shtypin e pĂ«rditshĂ«m. NĂ« vitin 2001 u zgjodh deputet nĂ« Kuvendin e  ShqipĂ«risĂ« dhe kryetar i komisionit  pĂ«r  KulturĂ«n dhe  Sportet  nĂ«  Kuvendin e  ShqipĂ«risĂ«. Prej  vitit 2005 punon si kĂ«shilltar  i Ministrit tĂ« Turizmit, KulturĂ«s, RinisĂ« dhe Sporteve. GjatĂ« kĂ«tyre viteve Bardhyl Londo ka botuar  shumĂ« libra me poezi, ku ka tĂ«rhequr vĂ«mendjen e lexuesit dhe tĂ« kritikĂ«s shqiptare si njĂ« nga poetĂ«t mĂ« tĂ« njohur dhe Ă«shtĂ«  nderuar me tĂ« gjitha çmimet mĂ« tĂ« larta letrare-artistike. Dy  herĂ«, pĂ«r botimet “Hapa nĂ« rrugĂ«â€  dhe  “Si ta qetĂ«soj  detin”, ka marrĂ« çmimin “Migjeni” pĂ«r librin mĂ« tĂ« mirĂ«  poetik tĂ« vitit, ndĂ«rsa nĂ« vitin 1996 ekuivalentin e kĂ«tij  cmimi pĂ«r librin “Kur perĂ«nditĂ« ndaluan vetĂ«vrasjen”. PoezitĂ« e tij janĂ« pĂ«rkthyer nĂ« shumĂ« gjuhĂ« tĂ« botĂ«s, nĂ« antologjitĂ« letrare qĂ« kanĂ«  pĂ«rfaqĂ«suar poezinĂ« shqiptare nĂ« botĂ«. Ka marrĂ«  pjesĂ« nĂ« shumĂ« aktivitete nga mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmet letrare  nĂ« botĂ« dhe nĂ« rajon. Krijimtaria e tij ka zĂ«nĂ« vend nĂ« antologjitĂ« letrare dhe nĂ« tekstet e letĂ«rsisĂ« qĂ«  studiohen nĂ« shkollat shqiptare, duke pĂ«rfshirĂ« edhe ato jashtĂ« kufijve politikĂ« tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Ka shkruar njĂ« numĂ«r tĂ« madh esesh, kritikash studimore dhe artikuj tĂ« ndryshĂ«m. Gjithashtu Ă«shtĂ« marrĂ« me pĂ«rkthime, prej tĂ« cilĂ«ve mund  tĂ« veçojmĂ« pĂ«rkthimin e njĂ«rit prej poetĂ«ve mĂ« tĂ«  mĂ«dhenj tĂ« kohĂ«ve tĂ« sotme, autorin hebre Yehuda  Amichai, i pĂ«rkthyer nĂ« tĂ« gjitha gjuhĂ«t kryesore tĂ« botĂ«s.


Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13161 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Sun Oct 4, 2009 7:14 pm
Subject: Per Kadarene, vlere kombetare e nderkombetare. botuar ne webin e mirenjohur shqiptar "Zemra Shqiptare". Pergatitur nga prof.Kadri Mani 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 
ISMAIL KADARE,
VLERË KOMBËTARE E NDËRKOMBËTARE

Nga Fotaq Andrea
 
Ismail Kadare, me Veprën e tij është sot mbret i letërsisë shqiptare në botë, gjeni i letrave shqipe që ka përcjellë në arenën ndërkombëtare vlerat më të mira historike të kombit tonë dhe që ka mbrojtur me pathos e shqiptari çështjen kosovare.
 
Se kush Ă«shtĂ« vlera kombĂ«tare e ndĂ«rkombĂ«tare "Kadare", po e ftoj lexuesin e interesuar tĂ« lëçisĂ«, kĂ«tu poshtĂ«, penat e arta franceze qĂ« kanĂ« shkruar pĂ«r tĂ«, dhe po e lĂ« tĂ« notojĂ« i qetĂ«, pa komplekse, nĂ« oqeanin "Kadaria" tĂ« shkrimtarit tĂ« mirĂ«njohur francez Erik Faye. Por nuk mund tĂ« lĂ« pa theksuar mbi tĂ« gjitha fjalĂ«t e arta tĂ« Moris Dryonit, ish Sekretarit tĂ« PĂ«rhershĂ«m tĂ« AkademisĂ« Franceze se “Kadare Ă«shtĂ« njĂ« ndĂ«rgjegje".
 
Më kujtohet në fillim të viteve '70 në rrugët e Parisit se si një student maghrebin, duke iu mburrur franceskës së vet para një vitrine librarie, tek sheh një libër të Kadaresë në vendin e nderit, i mburret e i thotë: "Kadar, shih çfarë shkrimtari të madh kemi ne!" Dhe që atëherë, shkrimtari do t'i vinte theksin e-së së shqipes për t'u lexuar edhe në frëngjisht mbiemri i saktë. Në po ato vite, në një tekst antologjie shkollore (të kolegjit francez) për moshat 13-14 vjeçare, do të botohej vjersha e tij "Qeleshja" dhe nuk kishte kënaqësi më të madhe për ne kur nxënësit na pyesnin se çfarë konkretisht qenkësh kjo kéléché shqiptare vërvitur ujrave të një përroi malor që rendte si kalë frerëlëshuar.
 
MĂ« kujtohet po ashtu se si nĂ« Spitalin Ushtarak tĂ« TiranĂ«s, librat e tij ishin ndĂ«r mĂ« tĂ« parapĂ«lqyerit, mbanin erĂ« ilaç dhe qenĂ« vetĂ« ilaçi shpirtĂ«ror i tĂ« sĂ«murĂ«ve.  NjĂ« kanceroz nga njĂ« familje tradicionale tiranase, qĂ« ishte i ndĂ«rgjegjshĂ«m se shpejt do ndahej nga jeta, edhe pse vuante nga plaga nĂ« mushkri, nuk e hiqte nga dora "Kush e solli DoruntinĂ«n", m'u lut madje t'i tregoja pĂ«rfundimin se nuk po ndihej mirĂ«. Te nesĂ«rmen, ndĂ«rroi jetĂ«.
 
Nuk mund të mos rri pa përmendur faktin që vite me radhë, Kadare ishte Kryeredaktori i revistës Les Lettres Albanaises, që përcillte në botë vlerat më të mira historike të letërsisë sonë. Dhe Kadare i mëshonte fort traditës historike të letërsisë shqiptare, duke bërë kështu të njohur vlerat e krejt plejadës së shkrimtarëve tanë historikë, nga Budi e Bogdani gjer te Migjeni e Poradeci.

Me çmimet e shumta ndërkombëtare, me libra të tërë kritikë nga autorë të huaj që i kushtohen veprës së tij, me famën kombëtare e ndërkombëtare që gëzon, Kadare, de facto, e ka marrë tashmë, moralisht, çmimin Nobël.
 
Kushdo që është mirënjohës dhe dashamirës i veprës së tij është po ashtu në të drejtën e tij të plotë për të thënë veç një fjalë : "Ju falemi me nder shqiptari e me dorë në zemër, Z. Kadare!"
 
KADARE NËN PENËN E ARTË TË AUTORËVE FRANCEZË
 
MarrĂ« nga Antologjia e ilustruar :
Fotaq Andrea, Pena të arta franceze për shqiptarët
(1332-2007)
 
Robert ESKARPIT  
 
Robert Eskarpit (1918-2000), shkrimtar i njohur, gazetar, sociolog e historian, bashkthemelues i ShoqatĂ«s sĂ« MiqĂ«sisĂ« FrancĂ«-ShqipĂ«ri, KalorĂ«s i Legjionit tĂ« Nderit, specialist i etĂ«rsisĂ« angleze dhe autor i rreth 50 veprave, kryesisht ese letrare, sociologjike e romane. 
 
NJË SHQIPTAR PËRMBAN GJITHË SHQIPËRINË
 
Çdo vend ka tĂ« paktĂ«n dy fytyra, atĂ« tĂ« legjendĂ«s dhe atĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«sisĂ«. ShqipĂ«ria ka fytyrĂ«n qĂ« i japin sytĂ« qĂ« e vĂ«shtrojnĂ«, por kjo fytyrĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rherĂ« edhe vĂ«rtetĂ«si, edhe legjendĂ«. Jep pĂ«rherĂ« pak mĂ« tepĂ«r, shumĂ« mĂ« tepĂ«r se ç’i kĂ«rkohet.
Vendosni pushtimin në vështrimin tuaj dhe do të keni luftën e pamëshirshme. Vendosni në të ngrohtësi dhe do të keni miqësinë më të pathyeshme në botë. Vendosni në të mosbesimin dhe do të keni një gardist të kuq pas çdo guri, një polic pas çdo dere, një mister të egër në kthesën e çdo rruge. Vendosni në të besimin dhe do të ketë muzikë në tarracat e kafeneve të vogla të Tiranës, do të ketë ngjyrime ëndrrash mbi qilimat e Korçës, do të ketë aroma të vjelash në rakinë e Përmetit. Vendosni në të përbuzje, fyerje, mëshirë, dhe do të ndjeni të rëndojnë mbi ju sy guri të ashpër të malësorit mustaqepërpjetë që gërryejnë faqet e tij të mendueshme, tek tërheq fort mbi cigar të vet dhe ju gjykon, ju zhvesh, ju shfryn të tërin, sikundër bën Ismail Kadarea me gjeneralin e tij eshtrambledhës.
Ai Ă«shtĂ« atje qĂ« prej kohĂ«ve neolitike, kurrizmbĂ«shtetur pas shkĂ«mbit tĂ« vet, i gatshĂ«m tĂ« qĂ«llojĂ« me dyfek, me ushtĂ«, me gur mbi gjithçka qĂ« vjen nga deti apo qĂ« brenda grykave. Çdo shkĂ«mb lind njĂ« tĂ« tillĂ« dhe toka e thatĂ« poshtĂ« tyre Ă«shtĂ« e mbarsur me eshtrat e ushtrive ngadhnjyese qĂ« kanĂ« pushtuar, robĂ«ruar, torturuar, sakatuar, masakruar kĂ«tĂ« popull, pa mundur asnjĂ«herĂ« ta mposhtnin e ta shkatĂ«rronin. ËshtĂ« njĂ« popull i ngjashĂ«m me gjuhĂ«n e vet, mĂ« e lashtĂ« nga ajo e heronjve tĂ« Homerit, depĂ«rtuar, njollosur nga tĂ« folmet e tĂ«rĂ« pushtuesve tĂ« saj, por e pacĂ«nuar nĂ« strukturat e veta. NĂ« shqip, nga dy deri nĂ« pesĂ« numĂ«rimi bĂ«het sipas latinishtes sĂ« ulĂ«t, mĂ« tej sipas turqishtes, mĂ« tej sipas sllavishtes, por njĂ« thuhet gjithmonĂ« si para tremijĂ« vjetĂ«sh.
Dhe kjo Ă«shtĂ« e mjaftueshme : njĂ« shqiptar pĂ«rmban gjithĂ« ShqipĂ«rinĂ«. NĂ« romanin e Ismail KadaresĂ«, malĂ«sori Nik Martini qĂ« hap zjarr kundĂ«r gjithĂ« ushtrisĂ« italiane pĂ«rhapur gjatĂ« bregut ranor, Ă«shtĂ« sa i vetĂ«m dhe i panumĂ«rt.
Varrmihësi plak Reiz, vrarë nga eshtrat e një armiku vdekur që prej njëzet vjetësh, përfaqëson në vetvete dhimbjen e pamatë dhe zemërimin e pamatë të një populli me histori tragjike.
Midis këtyre dy vdekjeve të vetmuara, gjenerali që mbledh divizionet dhe ushtritë e veta skeletike, ndjehet më i mundur nga paraardhësit e tij të luftës. Vallëzon një kuadril* të çuditshëm midis varreve së bashku me gjeneralin krahëcung të një ushtrie tjetër të vdekur, me një politikan batakçi dhe një prift të dyshimtë. Nga ky vend mesdhetar, gjatë dy vjetëve zhvarrimesh poshtë e përpjetë, ai nuk sheh veç baltërat e vjeshtës dhe borërat e dimrit. Nëpërmjet kronologjisë së ashpër e dramatike të tregimit të vet, Ismail Kadarea ia mohon atij pranverën, sikurse ia mohon buzëqeshjen. Gjithçka fillon me shiun e me borën, gjithçka mbaron me erën.
E megjithatĂ«, buzĂ«qeshja dhe pranvera janĂ« pĂ«rherĂ« aty, pothuaj nĂ« çdo faqe. BuzĂ«qeshje humori e patrazuar, qĂ« sheh te armiku i dikurshĂ«m njĂ« shtazĂ« tĂ« çuditshme, por pa e dĂ«rrmuar, qĂ« Ă«shtĂ« madje e gatshme pĂ«r t’u bĂ«rĂ« e pĂ«rzemĂ«rt, mjaft qĂ« tjetri tĂ« japĂ« shenjĂ«n e parĂ«, buzĂ«qeshje tepĂ«r njerĂ«zore, mbrujtur me guxim, ndershmĂ«ri, kujtesĂ« tĂ« gjatĂ« dhe durim tĂ« shkurtĂ«r.[...] PĂ«r njĂ«zet e pesĂ« vjetorin e çlirimit tĂ« saj, Ismail Kadare i jep lexuesve francezĂ« njĂ« roman me pĂ«rmasa botĂ«rore, gjĂ« qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« shumĂ«, por qĂ« Ă«shtĂ« edhe mĂ« shumĂ«, njĂ« roman qĂ« Ă«shtĂ« vetĂ« zĂ«ri i ShqipĂ«risĂ« mijĂ«vjeçare duke u folur njerĂ«zve pĂ«r shekullin e pĂ«rtĂ«ritjes sĂ« saj.
 
Robert ESCARTPIT, 28 nëntor 1969.
 
Parathënie e romanit të Ismail Kadaresë
 â€œGjenerali i ushtrisĂ« sĂ« vdekur”, 
Botimet Albin Michel, Paris, 1970.
 
Alain BOSQUET
 
Alan Boske (1919-1998), poet i njohur, gazetar, pĂ«rkthyes, shkrimtar e kritik letrar, AnĂ«tar i AkademisĂ« mbretĂ«rore tĂ« GjuhĂ«s dhe LetĂ«rsisĂ« frĂ«nge tĂ« BelgjikĂ«s dhe i AkademisĂ« sĂ« Letrave tĂ« Kebekut, ish Kryetar i AkademisĂ« evropiane tĂ« PoezisĂ« nĂ« Luksemburg. 
 
SHPIRTI I SHQIPËRISË GJENDET NË POEZITË E SAJ
 
Çdo ese filozofike apo letrare Ă«shtĂ« njĂ« zotim. Çdo roman apo tregim Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rzgjedhje. Çdo pjesĂ« teatrore Ă«shtĂ« njĂ« kontratĂ« shoqĂ«rore. Si kĂ«tu, dhe atje, zotĂ«rojnĂ« vullneti dhe njĂ«farĂ« objektiviteti. Po jo e njĂ«jta gjĂ« mund tĂ« thuhet pĂ«r poezinĂ« : nĂ« çastin e kristalizimit, ajo rrok pavetĂ«dijĂ«n. Poema Ă«shtĂ« kĂ«sisoj njĂ« e vĂ«rtetĂ« mbartur nga mahnitja, dhe jo nga ndonjĂ« mendim i paraforumar. NjĂ« shpirt – pĂ«r ta quajtur me emrin e vetĂ« disi tĂ« braktisur – shfaqet pĂ«rmes saj. Andaj nuk e teprojmĂ« po tĂ« themi e rithemi kĂ«tĂ« mendim tĂ« zakontĂ« : shpirti i njĂ« populli gjendet nĂ« poezinĂ« e tij, shumĂ« mĂ« tepĂ«r nga çdo formĂ« tjetĂ«r e artit.
Shpirti i ShqipĂ«risĂ« gjendet nĂ« poezitĂ« e saj mĂ« tĂ« mira. Ky popull nuk Ă«shtĂ« pĂ«r ne mĂ« i njohuri, as edhe mĂ« i studjuari : jemi ende shumĂ« larg. PĂ«r kĂ«tĂ« vend, ne kemi njohuri ose tĂ« gabuara ose tĂ« copĂ«zuara ose, nĂ« mĂ« tĂ« mirĂ«n e rasteve, disi abstrakte. Shpesh, – dhe kĂ«tu e ndjej veten po aq fajtor sa tĂ« tjerĂ«t – ato pĂ«rmblidhen nĂ« ndoca pĂ«rgjithĂ«sime, tĂ« forta, tĂ« thekshme, por pothuaj nĂ« skaj tĂ« gabimit. Na duhet ta pranojmĂ«. PĂ«r dikur, njĂ« tokĂ« aty, buzĂ« GreqisĂ«, dhe qĂ« i jepte kĂ«saj njĂ« si tyftajĂ« ajri tĂ« egĂ«r, qĂ«ndrueshmĂ«rie, fuqie tĂ« ashpĂ«r : por tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« korrigjuar drejtpeshimin e padurueshĂ«m helen dhe pretendimin e papĂ«rligjshĂ«m tĂ« lumturisĂ« sĂ« saj aq mirĂ« tĂ« profilizuar.
PĂ«r MesjetĂ«n, njĂ« heroizĂ«m veshur me veprime verbuese, gjithĂ« rreziqe tĂ« mĂ«dha, vrasje, nga ato qĂ« kryente verbazi mbarĂ« Evropa : nga dĂ«shpĂ«rimi nĂ« dĂ«shpĂ«rim, po shkohej drejt shprehjes sĂ« njĂ« individualiteti, qĂ« teksa dĂ«rrmohej, rilindte sĂ«rish. Edhe mĂ« pranĂ« nesh : sundimi i gjatĂ« osman, me vijimĂ«sinĂ« e tij tĂ« mizorive e tĂ« qullepsjeve, me korrupsionin si vatĂ«r prehĂ«se e tiranisĂ«, gjĂ« qĂ« i lejonte popujt e shtypur tĂ« mbijetonin nĂ«n çizme : e po mirĂ«, tĂ« paktĂ«n kjo tirani s’pati kurrĂ« peshĂ«n vendimtare tĂ« shfarosjes. LashtĂ«sia, mesjeta e turbullt, turqit : kur s’ke liri, ke te paktĂ«n lirinĂ« pĂ«r tĂ« krijuar legjendat e tua. TĂ« jetosh, a Ă«shtĂ« vallĂ« e vĂ«shtirĂ« ? Po ja qĂ« jetoke edhe me epopera e bestytnira.
GjatĂ« shekullit, pavarĂ«sia, tek paraqitej shpesh si njĂ« formĂ« mjaft e varfĂ«r e lirisĂ«, gjatĂ« sĂ« cilĂ«s Migjeni i madh mundi tĂ« shkruajĂ« : Â« Mjerimi punon ditĂ« e natĂ« Â». MĂ« nĂ« fund, republika popullore, izolimi, shembulli i vetĂ«m dhe transformimi rrĂ«njĂ«sor i njĂ« kombi stĂ«rvitur nĂ« kohĂ«n e tij, por i aftĂ« pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« shekullin XV nĂ«pĂ«rmjet pĂ«rfytyrimit, sikurse nĂ« shekullin XXI nĂ«pĂ«rmjet shpresĂ«s. Satira, hutesa, solidariteti i ngrohtĂ«, ca marrĂ«zi, njĂ« nevojĂ« gati e pĂ«rkujdesshme pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n e vet qoftĂ« individuale qoftĂ« kolektive, a nuk Ă«shtĂ« pikĂ«risht kjo qĂ« po na tregon sot ShqipĂ«ria nga natyra e saj e thellĂ« ? Mjaft tĂ« lëçitĂ«sh prozĂ«n dhe poezinĂ« e KadaresĂ« pĂ«r tĂ« bindur vetveten, prapa tĂ«rĂ« maturive : ah ! ajo maturi e gurĂ«ve tĂ« lashtĂ« qĂ« nuk pranon kollaj çdo lloj bari.
Sigurisht, duhet vajtur nĂ« uzinĂ«. Po poeti korrigjon : « Uzina e prodhimit tĂ« vargjeve Â». Sigurisht, duhet tĂ« zĂ«sh qoshen tĂ«nde nĂ« kĂ«tĂ« planet tĂ« vogĂ«l. Por poeti na paralajmĂ«ron qĂ« « Ta pastrojmĂ« kĂ«tĂ« planet Â». U dashka nĂ«nshtruar nĂ« kohĂ«n tonĂ« ndaj tĂ«rĂ« rreziqeve. Por poeti shqiptar na siguron : « Radioaktiviteti s’do djegĂ« endĂ«rrat e tua Â».
ParathĂ«nie e librit  « Ismail Kadarea dhe
 poezia e re shqipe Â», bot. frĂ«ngjisht,
 P.J. Oswald, Paris, 1973.
 
Eric FAYE
 
Erik Faj (1963), romancier e tregimtar, njĂ« nga penat mĂ« tĂ« ndritura tĂ« brezit tĂ« sotĂ«m tĂ« shkrimtarĂ«ve francezĂ«, qĂ« ka nisur tĂ« shkruajĂ« qĂ« nga mosha njĂ«zet vjeç. I numĂ«rohen mbi njĂ«zet vepra gjer mĂ« sot, esse, fiksione, tregime, ndĂ«r to librat “Ismail Kadare – Biseda me Erik Faj” dhe  “Ismail Kadare, Promete zjarrsjellĂ«s”, nga ku Ă«shtĂ« marrĂ« teksti i mĂ«poshtĂ«m.
 
PREJ GURI E SHIU
 
KĂ«ta personazhe arkitipikĂ« integrohen nĂ« njĂ« ansambĂ«l tĂ« gjerĂ« qĂ« mund ta quajmĂ« Universi Kadare. VetĂ« spektatori i magjepsur i Makbethit e i Hamletit i fut romanet e veta nĂ« atmosferĂ«n qĂ« pĂ«rfshin kĂ«shtjellat e SkocisĂ« dhe DanimarkĂ«s. Universi Kadare dallohet nga konstante gjeografike e klimatike shumĂ« tĂ« theksuara : skeda e tij sinjalizuese na mĂ«son para sĂ« gjithash se nĂ« tĂ« bie jashtĂ« mase shi. Shiu Ă«shtĂ« te Kadarea njĂ« element pothuaj i kudogjendur. Shi i ftohtĂ«, qĂ« nuk bie nĂ« formĂ« shtrĂ«ngate tĂ« fuqishme, por nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« rregullt, tĂ« imĂ«t dhe monoton, gjatĂ« njĂ« stine shumĂ« tĂ« ztĂ«rgjatĂ«, qĂ« nis nĂ« tetor pĂ«r tĂ« vijuar gjer nĂ« prill. NjĂ« dimĂ«r i madh pĂ«rshkon romanet e tij, çdo rrebesh Ă«shtĂ« njĂ« faqe mĂ« vete e kthyer. Kjo stinĂ« e gjatĂ« njeh herĂ«-herĂ« faza nxitimi : klima bĂ«het mĂ« e ashpĂ«r sa mĂ« shumĂ« ngjitesh lartĂ«sive apo depĂ«rton nĂ« Rusi. Por pĂ«rgjithĂ«sisht, shi e mjegull mpleksen rreth personazhesh tĂ« mĂ«suar me atĂ« fshikĂ«z lagĂ«shtie si londonezĂ«t me fog-un.
RrallĂ«, shumĂ« rrallĂ« kam lexuar njĂ« shkrimtar qĂ« tĂ« ketĂ« lĂ«nĂ« nĂ« veprĂ«n e tij gjurmĂ«n e peizazheve tĂ« veta tĂ« brendshme. Ismail Kadarea bĂ«n pjesĂ« nĂ« atĂ« rreth tĂ« ngushtĂ« autorĂ«sh, mendimi i tĂ« cilĂ«ve aq shumĂ« pĂ«rmban njĂ« « ikonografi intime Â», sipas shprehjes sĂ« Zhyljen Grakut, saqĂ« krejt shkrimet e tyre nuk janĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse reflektim besnik e i pĂ«rhershĂ«m i saj. Pena e autorit bĂ«het skllave e vegimeve tĂ« tij. Ekziston njĂ« territor i krijuar nga Ismail Kadarea, sikundĂ«r qĂ« ekziston njĂ« Gracoland, si dhe njĂ« vend ku janĂ« stacionuar utopitĂ« e Ernst JĂŒngerit, njĂ« zonĂ« ku fryjnĂ« erĂ«rat e Sent-Xhon-Persit. Kadaria Ă«shtĂ« njĂ« territor dimĂ«rimi ku janĂ« strehuar njerĂ«z tĂ« pamĂ«suar me verĂ«n. Periudhat verore qĂ« duken aty-kĂ«tu nĂ« veprĂ«n e KadaresĂ« (konkretisht te Daullet e shiut* ) janĂ« kohĂ« pritjeje. NĂ« pritje tĂ« ardhjes sĂ« shiut, rikthimit tĂ« jetĂ«s ; sepse personazhi kadarean Ă«shtĂ« sisor jo i zakontĂ«, ngaqĂ« dimĂ«ron nĂ« verĂ«. E ç’tĂ« thuash atĂ«herĂ« pĂ«r pranverĂ«n nĂ« veprĂ«n e tij. Faqet e rralla tĂ« KronikĂ«s nĂ« gur qĂ« pĂ«rmendin stinĂ«n e ngrohtĂ« paraqesin njerĂ«z, njĂ« qytet tĂ« tĂ«rĂ«, nĂ« topitje tĂ« plotĂ«. ËshtĂ«, ndĂ«r dy dimra tĂ« zgjatur, njĂ« rĂ«nie nĂ« koma.[...]
Pritja e dimrit Ă«shtĂ« paraqitur si jo mĂ« mirĂ«  tek Daullet e Shiut. Shiu, a mĂ« mirĂ« uji, Ă«shtĂ« personazhi kryesor i veprĂ«s, dhe Ă«shtĂ« i pranishĂ«m nĂ« krejt mendjet, i kĂ«rkuar me ngulm a i parĂ« me frikĂ«. Ai Ă«shtĂ« Uliksi, Ă«shtĂ« njĂ« spektĂ«r qĂ« duhet tĂ« ribĂ«jĂ« shfaqjen e tij. Çështja Ă«shtĂ« kur konkretisht?  Ai kushtĂ«zon, pĂ«r tĂ« rrethuarit, mbijetesĂ«n e tyre, dhe mbĂ«rritja e tij pĂ«rfundimare do tĂ« thotĂ« dĂ«shtim pĂ«r osmanllinjtĂ«. Me njĂ« fjalĂ«, ai Ă«shtĂ« burim ngjarjesh, dhe pĂ«r mĂ« tepĂ«r nĂ« kĂ«tĂ« shtjellĂ« tregimore, ku ujĂ«t mungon aq mizorisht, Kadarea, nĂ«pĂ«rmjet metaforave, krijon mori detrash, pĂ«rrenjsh e rrjedhash tĂ« tjera uji. Det tĂ« tĂ«rbuar, det tĂ« errĂ«t, det tĂ« valĂ«zuar, det tĂ« zhurmshĂ«m ! Taborret kthehen herĂ« nĂ« dallgĂ«, herĂ« nĂ« lumenj tĂ« gjallĂ«, herĂ« nĂ« pĂ«rrenj tĂ« rrĂ«mbyeshĂ«m. Njeriu ka nevojĂ« pĂ«r ujĂ«, gjer aty sa e rikrijon nĂ« pĂ«rfytyrimin e vet ; pashai Ă«ndĂ«rron pĂ«r tĂ«, po atĂ« natĂ« kur nisin e bien daullet e shiut, shenja e fundit

Kur shkrimtari pĂ«rmend njĂ« territor si Saharaja, qĂ« i nĂ«nshtrohet diktaturĂ«s sĂ« diellit, kĂ«tĂ« e bĂ«n pĂ«r tĂ« kujtuar para sĂ« gjithash, me nostalgji, kohĂ«n e bekuar kur ka qenĂ« njĂ« « mbretĂ«ri e pafundme pjellore e dikurshme Â». Shfaqja e thatĂ«sirĂ«s dhe e verĂ«s sĂ« pĂ«rjetshme i kanĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« goditje fatale poezisĂ« ; ylberĂ«t dhe vetĂ«timat, dukuri tĂ« volitura pĂ«r metaforat, u tĂ«rhoqĂ«n drejt Veriut :
 
« NjĂ«ri pas tjetrit vdisnin shirat,
Dhe iknin retë me karvane.
Si ura që pas ikjes shemben,
Me rrapĂ«llimĂ« ylberĂ«t ranĂ«. Â»1
 
KĂ«shtu, shiu shfaq forcĂ«n e vet nĂ« tĂ«rĂ«sinĂ« e fushĂ«s hulumtuese tĂ« Ismail KadaresĂ«. ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« se shumica e romaneve dhe poezive tĂ« tij kanĂ« pĂ«r sfond vetĂ« vendin e tij, qĂ« dimĂ«r e vjeshtĂ« bĂ«n pjesĂ« nĂ« zonat mĂ« tĂ« lagĂ«shta tĂ« EvropĂ«s. MĂ« nĂ« fund, nĂ« qytetin e tij tĂ« gurtĂ«, qĂ« Ă«shtĂ« gjithashtu qyteti i shirave, ai ka jetuar nĂ« njĂ« fshikĂ«z mjegullnajash tĂ« ftohta dhe kreun e parĂ« tĂ« kronikĂ«s sĂ« tij e nis me fjalĂ«t :
 
« PĂ«rjashta, nata dimĂ«rore kishte mbĂ«shtjellĂ« çdo gjĂ« me ujĂ«ra, mjegull dhe erĂ«. Duke futur kokĂ«n nĂ«n jorgan, unĂ« dĂ«gjoja mbyturazi zhurmĂ«n monotone tĂ« pikave tĂ« shiut mbi çatinĂ« e madhe tĂ« shtĂ«pisĂ« sonĂ« Â».
 
Pikat e shiut bëhen personazhe kryesorë në fillim të kronikës. Shkrimtari rrëfen odisenë e tyre nga qielli drejt çative, pastaj në sterna, ku këto entitete, duke u bërë të mendueshme, humbasin lirinë e tyre në ato kurthe që u ka ngritur qyteti.
NĂ«se do pikturonte, me siguri Ismail Kadarea do pĂ«lqente tĂ« mbetej nĂ« stadin e skicimit, apo tĂ« shprehej si impresionistĂ«t, duke shmangur konturet, duke kapur ndryshimet qĂ« i sjell natyrĂ«s moti i keq, duke u dhĂ«nĂ« pĂ«rparĂ«si ndjesive nĂ« intelekt, aq shumĂ«, nĂ« shkrimet e tij, shiu, mjegulla dhe pĂ«rfytyrimi mjaft i veçantĂ« zhdukin kufijtĂ« ndarĂ«s midis reales e fantastikes. Atmosfera e Gjeneralit tĂ« ushtrisĂ« sĂ« vdekur, e Dosjes H apo e Prillit tĂ« thyer Ă«shtĂ« e ngjashme. ËshtĂ« ajo e njĂ« fundosjeje graduale brenda njĂ« stine qĂ« s’i duket fundi.[...]

Ismail Kadarea nuk tregon veçse silueta nĂ« njĂ« dekor vegimor. Dhe nga ana tjetĂ«r, nĂ«se i vendos pĂ«rgjithĂ«sisht romanet e tij gjatĂ« « stinĂ«s sĂ« shirave Â», ai parapĂ«lqen po ashtu qĂ« fillimi i tyre tĂ« pĂ«rkojĂ« me mbĂ«rritjen e vjeshtĂ«s, apo me mĂ«symjet e fundit  tĂ« dimrit nĂ« mars, madje dhe nĂ« prill. Pas njĂ« kapitulli tĂ« parĂ« kaluar nĂ« shtratin e verĂ«s baltike nĂ« Dubulti, studenti shqiptar kthehet nĂ« MoskĂ« nĂ«n shiun e fillimit tĂ« vjeshtĂ«s dhe Muzgu i perĂ«ndive tĂ« stepĂ«s do tĂ« pĂ«rpihet ngadalĂ« nga dimri rus. Po ashtu, gjenerali e nis misionin e vet nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« mes tĂ« vjeshtĂ«s dhe elementi klimatik luan aty rol mbisundues :
 
« Ishte vjeshtĂ« dhe shiu kishte kohĂ«n e tij. Gjenerali e dinte kĂ«tĂ«. Para se tĂ« nisej, kishte mĂ«suar midis tĂ« tjerave edhe diçka pĂ«r klimĂ«n e ShqipĂ«risĂ«. Ajo periudhĂ« e vitit ishte aty e lagĂ«t dhe me shi Â»1.
 
Kjo as që e çudit gjeneralin, që gjithmonë ka menduar se misioni i tij mund të kryet me sukses vetëm në kohë të keqe.
Çështja Doruntina po ashtu shpĂ«rthen nĂ« vjeshtĂ«. NjĂ« kometĂ« shfaqet nĂ« qiellin vjeshtor tĂ« Vitit tĂ« mbrapshtĂ« qĂ« nĂ« faqen e parĂ«. Dimri i madh fillon me njĂ« furtunĂ« ekinoksi nĂ« shtator, Koncerti nis nĂ« mes tĂ« vjeshtĂ«s, ashtu sikurse Pallati i Ă«ndrrave, nĂ« tĂ« cilin bie, qĂ« nĂ« faqet e para, e njĂ«jta borĂ« e shkrirĂ« qĂ« pret gjeneralin nĂ« ShqipĂ«ri.
NjĂ« admirim i tillĂ« pĂ«r stinĂ«n e rreshjeve do dilte jashtĂ« rregullit shkrues nĂ«se disa romane do bĂ«nin pĂ«rjashtim. Kamarja e turpit, Ura me tri harqe, KronikĂ« e njĂ« qyteti tĂ« gurtĂ«*  fillojnĂ« nĂ« mes tĂ« dimrit ose nĂ« fund tĂ« stinĂ«s sĂ« keqe. Sido qĂ« tĂ« ndodhĂ«, gjithmonĂ« bĂ«het fjalĂ« pĂ«r periudhĂ«n e shirave e tĂ« mjegullave, dhe aq shumĂ« bie nĂ« sy njĂ« gjĂ« e tillĂ«, sa shkrimet e KadaresĂ« shpesh shkrihen me ngjarjet qĂ« kanĂ« ndodhur nĂ« stinĂ«n e ftohtĂ«.  Historia duket pronĂ« e vjeshtĂ«s dhe e dimrit, dhe vera, nga ky çast, pĂ«rkon me njĂ« letargji ngjarjesuese. NĂ« NĂ«ntorin e njĂ« kryeqyteti, shkrimtari paraqet çlirimin e TiranĂ«s nga partizanĂ«t nĂ« nĂ«ntor 1944. Muaji i nĂ«ntorit rishfaqet te Dimri i madh, me konferencĂ«n e 81 partive komuniste nĂ« MoskĂ« qĂ« vulos pĂ«rçarjen e kampit socialist. Kur jeta pra ngadalĂ«sohet nĂ« shumĂ« vende me mbĂ«rritjen e shirave dhe tĂ« ftohtit, ajo rilind nĂ« Kadari, pĂ«r t’u shuar mĂ« pas nĂ« pranverĂ«, stinĂ« para sĂ« cilĂ«s shkrimtari as pĂ«rmallet, as mrekullohet. NjĂ« konceptim i tillĂ« i ritmit tĂ« jetĂ«s tĂ« kujton fjalĂ«t e asaj kĂ«nge tĂ« vjetĂ«r tĂ« ushtarĂ«ve zvicerianĂ«, pĂ«rmendur nga Kadarea : « Jeta jonĂ« Ă«shtĂ« udhĂ«tim nĂ«pĂ«r dimĂ«r, udhĂ«tim nĂ«pĂ«r natĂ« Â».1
Kadaria Ă«shtĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht njĂ« vend pafundĂ«sie e lartĂ«sie, lagur nga det, tĂ« cilin e pĂ«rbuz me krenari, sepse krijuesi i saj Ă«shtĂ« sĂ«rish brenda diapazonit tĂ« bashkĂ«patriotĂ«ve tĂ« vet, tĂ« cilĂ«t, gjatĂ« gjithĂ« historisĂ« sĂ« tyre kanĂ« jetuar nĂ« male, pĂ«r t’u mbrojtur nga pushtuesit qĂ« vinin nĂ«pĂ«rmjet detit. TĂ« rralla janĂ« madje qytetet shqiptare buzĂ« detit, dhe Ă«shtĂ« pĂ«r t’u çuditur tek sheh, kur i bie pĂ«rgjatĂ« me anije rivierĂ«s shqiptare, qĂ« shumĂ« fshatra janĂ« ngritur nĂ« faqe tĂ« maleve. MĂ« 1939, pushtuesit italianĂ« zbarkojnĂ« nĂ« brigjet shqiptare, dhe vetĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« rast Kadarea pranon tĂ« pĂ«rmendĂ« detin. Prifti qĂ« shoqĂ«ron gjeneralin nĂ« misionin e vet ka, nga ana tjetĂ«r, nĂ« gojĂ« fjalĂ« therĂ«se lidhur me kĂ«tĂ« :
 
« ShqiptarĂ«t janĂ« si ato qeniet qĂ« i tremben ujit. Ata kanĂ« qejf t’u qepen shkrepave dhe maleve. Atje e ndjejnĂ« veten tĂ« sigurtĂ« Â»2.

PĂ«r tĂ« gjithĂ« kĂ«ta malĂ«sorĂ«, shpjegon Kadare, « e keqja dilte gjithmonĂ« nga deti dhe duhej shfarosur mu nĂ« breg tĂ« detit Â».3 NĂ« tĂ« kundĂ«rt, shpesh shkrimtari pĂ«rmend plazhet – nĂ« njĂ« roman si Muzgu i perĂ«ndive tĂ« stepĂ«s, apo nĂ« shumĂ« poema – por pĂ«rgjithĂ«sisht kĂ«tĂ« e bĂ«n pĂ«r t’u tallur me detin dhe pĂ«r ta injoruar. Autori i poemave tĂ« tilla si « Plazh njĂ« mĂ«ngjes vere Â» apo « BuzĂ« detit Â» nuk mendon veç pĂ«r rĂ«rĂ«n e dunave dhe nuk shfaq gjĂ« tjetĂ«r veç moskokëçarje pĂ«r ujin ; nĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rbuzje pĂ«r detin, « DallgĂ« Â», poemĂ« e shkruar mĂ« 1959, gjatĂ« qĂ«ndrimit nĂ« BRSS, bĂ«n pĂ«rjashtim, dhe nuk Ă«shtĂ« veçse njĂ« anomali tek ai njeri shumĂ« mĂ« tepĂ«r i merakosur tĂ« zbulojĂ« « PĂ«rse mendohen kĂ«to male Â».
Shiu kadarean bie, para sĂ« gjithash, mbi gurĂ«. Kadaria Ă«shtĂ« njĂ« vend djerr, tĂ«rĂ«sisht mineral. Kuptohet qĂ« godinat janĂ« aty tĂ« gurta, sipas shĂ«mbĂ«lltyrĂ«s sĂ« vetĂ« qytetit tĂ« lindjes tĂ« shkrimtarit, qĂ« ka frymĂ«zuar fillimisht disa pjesĂ« tĂ« Gjeneralit tĂ« ushtrisĂ« sĂ« vdekur, mĂ« pas novelĂ«n Qyteti i jugut  dhe KronikĂ« e qytetit tĂ« gurtĂ«. A mund tĂ« ketĂ« vallĂ« elementĂ« mĂ« tĂ« ftohtĂ« nga guri pĂ«r t’ia bashkĂ«ngjitur dimrit kadarean ? Kullat* e Prillit tĂ« thyer, ura nĂ« ndĂ«rtim mbi UjanĂ«n e mallkuar, sheshi ku Ă«shtĂ« ngritur kamarja e turpit, janĂ« prej guri. VetĂ« ShqipĂ«ria i shfaqet kĂ«rcĂ«nuese dhe minerale gjeneralit, me tĂ« mbĂ«rritur nĂ« tokĂ«n e huaj :
 
« TokĂ« e pjerrĂ«t kudo. Pllaja tĂ« zymta qĂ« rrĂ«shqisnin me shpejtĂ«si poshtĂ« mjegullĂ«s. NĂ« ato hone e pjerrĂ«sira dhe nĂ« gjithĂ« rrafshnaltĂ«n dimĂ«rore, dergjej, nĂ«n shi, ushtria qĂ« ai po vinte ta zhvarroste Â».1
 
Guri dĂ«shmon fortĂ«sinĂ«, pavdekĂ«sinĂ« e gjĂ«rave. NĂ« Stamboll, sheshi i kamares sĂ« turpit tĂ« jep njĂ« pĂ«rshtypje qĂ«ndrueshmĂ«rie « tĂ« paarritshme Â». AlekasndĂ«r Zotos2 vĂ« nĂ« dukje se valĂ«t e tĂ«rbuara tĂ« UjanĂ«s sĂ« mallkuar nuk arrijnĂ« kurrsesi ta tundĂ«llojnĂ« urĂ«n me tri harqe, duke qenĂ« se Ă«shtĂ« e pajisur me njĂ« taban guri, ndĂ«rkohĂ« qĂ« zakoni e kĂ«rkonte tĂ« ishte prej druri gjer nĂ« atĂ« kohĂ«. Dhe, nga ana tjetĂ«r shĂ«non ai, shkrimtari nderon kĂ«sisoj mitin e qĂ«ndresĂ«s* , tĂ« asaj qĂ«ndrese tĂ« ShqipĂ«risĂ« ndaj goditjeve tĂ« fuqishme tĂ« pushtuesve gjatĂ« historisĂ« sĂ« saj : romakĂ«t, venedikasit, kryqĂ«zatat, bullgarĂ«t e serbĂ«t, mĂ« pas, osmallinjtĂ«, austriakĂ«t, francezĂ«t, italianĂ«t, grekĂ«t e gjermanĂ«t
 pa pĂ«rjashtuar mĂ« afĂ«r nĂ« kohĂ« synimet hegjemoniste tĂ« jugosllavĂ«ve, sovjetikĂ«ve dhe kinezĂ«ve. MĂ« prozaikisht, Kadarea ka pĂ«rfshirĂ« nĂ« kĂ«to peizazhe tĂ« brendshme ato tĂ« njĂ« ShqipĂ«rie malore, pastruar nga erĂ«rat dhe larĂ« nga shirat. Kineasti Kujtim Çashku ka ditur ta rikrijojĂ« kĂ«tĂ« Kadari nĂ« pĂ«rshtatjen e tij tĂ« Prillit tĂ« thyer. Por  s’ka pse gabojmĂ« : Kadaria nuk Ă«shtĂ« pikĂ«risht ShqipĂ«ria. ËshtĂ« domosdo njĂ« lĂ«mĂ« e Ballkanit, por rindĂ«rtuar sipas dĂ«shirave tĂ« krijuesit tĂ« saj, zhveshur nga cilĂ«simet qĂ« do lejonin ta identifikoje pĂ«rnjĂ«herĂ«sh, me synimin qĂ« ky territor tĂ« marrĂ« njĂ« vlerĂ« universale dhe njĂ« pĂ«rmasĂ« poetike, gjĂ« qĂ« vetĂ« realiteti e pĂ«rjashton : magjikja, fantastikja dhe ndjesia e njĂ« pafundĂ«sie janĂ« tĂ« dhĂ«nat e saj bazĂ«.
Gjeografia kadareane paraqitet disi sipas shĂ«mbĂ«lltyrĂ«s sĂ« TiranĂ«s : pa tabela sinjalizuese, pak tabela rrugĂ«sh, pa numra nĂ« dyert e banesave, pa plan qyteti ! Universi Kadare Ă«shtĂ« njĂ« labirint, ku rrallĂ« e tek njĂ« detaj lejon tĂ« orientohesh, krijon njĂ« iluzion. Kuptohet se kjo gjeografi e misterit sundon para sĂ« gjithash nĂ« atĂ« çka e quaja « vepra tĂ« pĂ«rjetshme Â», nĂ« tĂ« cilat Ismail Kadarea jep krejt aftĂ«sinĂ« e tij pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« botĂ« mĂ« vete, por nuk ndodh kĂ«shtu nĂ« njĂ« roman si Dimri i madh, domosdoshmĂ«risht veshur me piketime kohore e gjeografike. Tek Kush e solli DoruntinĂ«n ?, e vetmja referencĂ« pĂ«r nĂ« vend ka tĂ« bĂ«jĂ« me hanin e dy RobertĂ«ve, çelur nga Kadarea pĂ«r t’i shĂ«rbyer e pĂ«r tĂ« strehuar njĂ« pĂ«rmasĂ« tĂ« konsiderueshme personazhesh. E dimĂ« qĂ« ngjarja zhvillohet nĂ« ShqipĂ«ri, por autori vendos njĂ« pikĂ«takim pĂ«r shpĂ«rqĂ«ndrim tĂ« lexuesit. Jo larg hanit, rrjedh Ujana e mallkuar, mbi tĂ« cilĂ«n ka qenĂ« hedhur nĂ« MesjetĂ« njĂ« urĂ« guri. Hani dhe rrjedha e ujit, ura qĂ« ajo pĂ«rshkon, si dhe rruga e vjetĂ«r romake Egnatia bĂ«jnĂ« pjesĂ«, sĂ« bashku me trevĂ«n e VlorĂ«s, ndĂ«r vendet kryesore qĂ« Kadarea ka dĂ«shirĂ« t’i pĂ«rdorĂ« si skena. KĂ«to qendra shfaqen si gjatĂ« MesjetĂ«s sĂ« hershme tek Kush e solli DoruntinĂ«n ?, ashtu dhe nĂ« shekullin XIV tek Ura me tri harqe, nĂ« shekullin XIX te Komisioni i festĂ«s, nĂ« fillim tĂ« shekullit XX te Viti i mbrapshtĂ«, mĂ« pas nĂ« vitet 30 te Dosia H. I pĂ«rfytyruar, hani i dy RobertĂ«ve nuk vendoset kurrĂ« gjetiu pĂ«rveçse nĂ« afri tĂ« njĂ« lumi, i pĂ«rfytyruar gjithashtu, dhe sikur ta ka Ă«nda nĂ« kĂ«tĂ« rast njĂ« farĂ« loje, tĂ« themi, pĂ«r tĂ« gjetur vendndodhjen e tĂ«rĂ« kĂ«tyre krijimeve tĂ« mirĂ«fillta tĂ« mendimit, sepse pa thĂ«nĂ« asgjĂ« asnjĂ«herĂ«, Kadarea lĂ« piketa, madje kontradiktore. Tek Dosj         a H, ai e vendos hanin e tij nĂ« qendĂ«r tĂ« vendit.[
] NjĂ« pĂ«rmendje e hanit tek Pallati i Ă«ndrrave lejon gjithashtu tĂ« pĂ«rcaktohet vendndodhja e tij nĂ« ShqipĂ«rinĂ« qendrore, por nĂ« tĂ« kundĂ«rt, njĂ« frazĂ« e UrĂ«s me tri harqe e vĂ« nĂ« dyshim kĂ«tĂ« orvatje tĂ« parĂ« lokalizimi : « NjĂ« murg venedikas qĂ« shkonte nĂ« Bizant solli lajme tĂ« tjera tĂ« kĂ«qia nga baza e VlorĂ«s Â»1. Duke e ditur qĂ« hani i dy RobertĂ«ve dhe ura e UjanĂ«s sĂ« mallkuar ndodhen gjatĂ« kalimit tĂ« udhĂ«s sĂ« vjetĂ«r romake Egnatia, mund tĂ« mendohet se itinerari i ndjekur nga murgu qĂ« prej VlorĂ«s shkon disi drejt Veriut, duke ndjekur rrugĂ«n Egnatia, qĂ« zinte fill nga njĂ«ra anĂ« nĂ« DurrĂ«s dhe nga ana tjetĂ«r nĂ« Apollonia, pĂ«r tĂ« ngjitur luginĂ«n e Shkumbinit. Kjo rrugĂ« romake lidhte nĂ« fakt bregun shqiptar me Selanikun, mĂ« pas me Bizantin, duke pĂ«rshkuar fillimisht kĂ«tĂ« luginĂ« shqiptare, dhe ka shumĂ« tĂ« ngjarĂ« qĂ« tĂ« lokalizohet kĂ«tu ura jonĂ«, duke qenĂ« se udha Ă«shtĂ« e gjerĂ« dhe e rrafshtĂ« nĂ« fillimet e veta dhe pĂ«rbĂ«n rrethinat e UrĂ«s me tri harqe
 Jemi pra mĂ« sĂ« miri nĂ« ShqipĂ«rinĂ« qendrore. Dhe ka pak ngjasĂ« qĂ« murgu venedikas, ndĂ«rkohĂ« qĂ« vinte nga Vlora, tĂ« ketĂ« pĂ«rvijuar njĂ« kthesĂ« tĂ« tillĂ« nga ana e Veriut, pĂ«r tĂ« vajtur nĂ« Bizant ; andaj, hani i dy RobertĂ«ve duhet vendosur mĂ« nĂ« jug, ndoshta nĂ« luginĂ«n e Drinos, i sheshtĂ« dhe i gjerĂ« nĂ« disa zona, si rrĂ«zĂ« GjirokastrĂ«s

Lëçitja e Kamares sĂ« turpit tĂ« bĂ«n tĂ« mendosh po ashtu se Ujana e mallkuar ndodhet edhe mĂ« nĂ« jug. Pas rĂ«nies sĂ« JaninĂ«s, kryeqytet i Ali PashĂ«s, kasneci Tunxh Hata çon nĂ« Stamboll kokĂ«n e drejtuesit rebel tĂ« mposhtur, dhe ndalet rrugĂ«s nĂ« hanin e dy RobertĂ«ve. NĂ«se do shĂ«nonim njĂ« vijĂ« JaninĂ«-Stamboll, do vinim re se hani misterioz ndodhet edhe mĂ« nĂ« Jug, domethĂ«nĂ« jashtĂ« kufijĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« sotme, dhe konkretisht nĂ« Epir. Vendngjarjet e pĂ«rfytyruara tĂ« KadaresĂ« janĂ« pra tĂ« lĂ«vizshme dhe, pĂ«r nevojat e rrĂ«fimit, mund tĂ« rrĂ«shqasin nga Veriu drejt Jugut, dhe pĂ«r aq kohĂ« sa shkrimtari e ushqen dhe mirĂ«mban kĂ«tĂ« lĂ«byrje, lexuesi domosdo s’do shohĂ« veçse vezullima flakadanĂ«sh. Por, a nuk pĂ«rbĂ«n vallĂ« njĂ« nga kulmet e artit pikĂ«risht krijimi i njĂ« gjeografie tĂ« lakueshme sipas dĂ«shirĂ«s, si njĂ« dekor teatror ?
PĂ«r tĂ« qenĂ« tĂ« saktĂ«, lidhur me KadarenĂ«, e mira do jetĂ« tĂ« thuhet se bĂ«het fjalĂ«  pĂ«r vende gjysmĂ«-imagjinare. Shkrimtari ruan ndjenjĂ«n e masĂ«s dhe krijimi i mirĂ«filltĂ« anashkalon realitetin, por njĂ« realitet pĂ«rfshirĂ« nĂ« mjegullnaja. As edhe njĂ« herĂ« qyteti i gurtĂ«, objekt i njĂ« Kronike tĂ« gjatĂ« nuk Ă«shtĂ« pĂ«rmendur me emrin e vet, GjirokastĂ«r. As edhe njĂ« herĂ«, kĂ«shtjella e rrethuar nga osmallinjtĂ« nuk quhet me emrin e vet nĂ« Daullet e shiut. Pa ngurrim, mund tĂ« pĂ«rmendet emri i KrujĂ«s, kryeqytetit tĂ« SkĂ«nderbeut, qĂ« i bĂ«ri ballĂ« tri rrethimeve, tĂ« gjitha tĂ« drejtuara nga sulltanĂ«t. BĂ«het fjalĂ« nĂ« rastin e romanit pĂ«r rrethimin e parĂ«, duke qenĂ« se Ismail Kadarea pĂ«rmend nĂ« fund vdekjen e pashait para se tĂ« kthehej nĂ« Stamboll, sikurse ishte konkretisht rasti i Muratit II mĂ« 1450. Por, duke qenĂ« kundĂ«r gjinisĂ« sĂ« romanit historik, shkrimtari ia lĂ« nĂ« kĂ«tĂ« rast vendin fiksionit dhe simbolit. KĂ«shtjella, titulli origjinal i botimit nĂ« frĂ«ngjisht tĂ« Daullet e shiut, mund tĂ« jetĂ« fare mirĂ«, sipas pĂ«rfytyrimit, Athina pĂ«rballĂ« PersisĂ«, Tirana pĂ«rballĂ« MoskĂ«s, pĂ«r mĂ« tepĂ«r qĂ« libri Ă«shtĂ« shkruar nĂ« çastin e ndĂ«rhyrjes sĂ« Paktit tĂ« VarshavĂ«s nĂ« Çekosllovaki, apo menjĂ«herĂ« mĂ« pas. “Veprat e pĂ«rjetshme” tĂ« KadaresĂ« janĂ« shkruar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« kurrfarĂ« ashpĂ«rimi nuk e cĂ«non dot mendimin (datĂ« e saktĂ«, vend i saktĂ«), sepse kjo do cĂ«nonte atĂ«herĂ« karakterin e tyre universal.
 
*     *     *

KartografitĂ« e KadarisĂ« po ashtu shfaqen shumĂ« pak tĂ« sakta pĂ«rsa u pĂ«rket vendeve tĂ« pĂ«rmendura nĂ« Kamaren e turpit. Ali Pasha i TepelenĂ«s, para rĂ«nies sĂ« tij pĂ«rfundimtare, ishte i rrethuar nĂ« kryeqytetin e tij JaninĂ«n, por as edhe njĂ« herĂ« nuk pĂ«rmendet emri i qytetit. Krahinat e pĂ«rshkuara nga Tunxh Hata midis kufijĂ«ve rebelĂ« dhe qendrĂ«s sĂ« perandorisĂ« nuk pĂ«rmbajnĂ« as ato emra, gjĂ« qĂ« Ă«shtĂ« edhe mĂ« e logjikshme duke qenĂ« se janĂ« nĂ«nshtruar nga turqit gjatĂ« proçesit tĂ« “shkombtarizimit,” e barabartĂ« me mohimin e indentitetit tĂ« tyre. Maqedonia, e ndodhur faktikisht nĂ« itinerarin JaninĂ«-Stamboll, u hamendĂ«sua njĂ« çast nĂ« pĂ«rbĂ«rje tĂ« kĂ«tyre zonave, andaj dhe kritikat ndaj librit nuk munguan...
Kadarea pĂ«lqen po ashtu tĂ« mos ia pĂ«rmendĂ« emrin as qyteteve tĂ« tjerĂ« (emri i qytetit tĂ« Dosies H dhe i mikro-shoqĂ«risĂ« sĂ« saj groteske nuk jepet veçse me inicialin N.), ndĂ«rkohĂ« qĂ« nuk i mongojnĂ« saktĂ«sitĂ« lidhur me vende larg aksionit, qĂ« na shfaqen apo pĂ«rshkohen nga ana e personazheve; kĂ«shtu pĂ«r malet, shpellat a parregullsitĂ« e tjera tĂ« natyrĂ«s, apo pĂ«r rrugĂ«t, tĂ« zhveshura edhe kĂ«to nga emrat e tyre krahinorĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« i shpĂ«tojnĂ« çdo orvatjeje pĂ«r t’i lokalizuar nĂ« hartĂ«. NjĂ« turbullsi e tillĂ« bĂ«n pjesĂ« nĂ« Universin Kadare, ashtu sikurse vendet fiktive. Edhe kĂ«tu, nĂ« emrat qĂ« u jep trojeve natyrore, ai shfaq peizazhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t nĂ« shumĂ« romane : Lugjet e zeza pĂ«rmenden te Dimri i madh sikurse te Prilli i thyer, ku nĂ« njĂ« çast ecet nĂ«pĂ«r “ rrugĂ«n e madhe qĂ« shpie drejt majave tĂ« mallkuara” (tĂ« mallkuara po aq sa Ujana). KĂ«to maja shfaqen periodikisht nĂ«pĂ«r mjegullnajat e Dosies H,  ku pĂ«rmendet gjithashtu emri i Lugjeve tĂ« zeza, troje tĂ« mitologjisĂ« shqiptare. Kadaria ngjason kĂ«sisoj me SkocinĂ«; malet aty shfaqen veshur me mjegullina, ngjasuese me fantazmat, dekori ndjell shqetĂ«sim, dhe njĂ« ndjenjĂ« tensioni vjen duke u rritur sa herĂ« qĂ« kthen faqet e librit. Do tĂ« ishte e mĂ«rzitshme tĂ« hartoje kĂ«tu njĂ« listĂ« tĂ« pĂ«rpiktĂ« tĂ« vendeve qĂ« pĂ«rshkon mendimi i KadaresĂ«, por nĂ«pĂ«rmjet saj do mund tĂ« vĂ«renim se sa e pĂ«rzishme Ă«shtĂ« vetĂ« gjeografia e brendshme e shkrimtarit : Udha e keqe, hani i vejushĂ«s sĂ« re, ose ato “shkorrije pa emĂ«r, apo qĂ« u ishte harruar emri”1. Arrihet kĂ«tu nĂ« atĂ« çka e bĂ«n KadarenĂ« shkrimtar tĂ« veçantĂ«, sepse Universi i tij nuk do mund tĂ« ish krijuar nĂ«se krijuesi nuk do kish pasur nĂ« vetvete njĂ« ndjenjĂ« tĂ« bashkĂ«lindur tĂ« fantastikes, njĂ« pasion pĂ«r pafundĂ«sinĂ« dhe humbĂ«tirĂ«n. MbretĂ«ria e tij Ă«shtĂ« sa pa fund aq edhe e vogĂ«l. TĂ« njĂ«jtat vende rishfaqen nĂ« intervale tĂ« rregullta, dhe personazhet i pĂ«rshkojnĂ« pĂ«r javĂ« tĂ« tĂ«ra (Prilli i thyer, Viti i mbrapshtĂ«), madje muaj (Gjenerali i ushtrisĂ« sĂ« vdekur), nĂ« atĂ« shkallĂ« sa hapĂ«sirat, tĂ« pĂ«rshkuara nga mjete lĂ«vizĂ«se tĂ« ngadalta, mbi udhĂ« tĂ« vĂ«shtira, duken tĂ« pafundme; veç nĂ« mos qoftĂ« fjala pĂ«r njĂ« vend kuptuar si labirint, ku rikalohet shpesh nĂ« tĂ« njĂ«jtat vende pa e vĂ«nĂ« re. Ismail Kadare ka krijuar kĂ«shtu pĂ«r armiqtĂ« e ShqipĂ«risĂ« njĂ« territor gjysmĂ«-imagjinar, ku humbet si nĂ« TrekĂ«ndĂ«shin e Bermudeve*. Viti i mbrapshtĂ« vĂ« nĂ« skenĂ« njĂ« plejadĂ« tĂ« tĂ«rĂ« bandash tĂ« armatosura qĂ« fundosen baltovinave, humbasin, fshiken:
 
“TĂ« çorientuar nga zhvendosja delirante e francezĂ«ve, trupat austriake, qĂ« ndodheshin jo shumĂ« larg, bĂ«nĂ« njĂ« ndryshim tĂ« papritur nĂ« marshimin e tyre drejt ShqipĂ«risĂ« Qendrore, lanĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« qerreve me municione nĂ« llucĂ«n qĂ« u doli befas pĂ«rpara dhe, sikur tĂ« mos mjaftonte kjo, pikĂ«risht nĂ« çastin kur pas shumĂ« mundimesh po e rrethonin mĂ« nĂ« fund gjysmĂ«n e bandave esadiste, u erdhi urdhri tĂ« hiqnin dorĂ« nga kjo”2.       
 
Gracka në të cilën Kadare mbërthen pushtuesit e Shqipërisë kthehet kështu në farsë; grotesku kulmon ndoshta te Gjenerali i ushtrisë së vdekur me atë kryqëzim vajtje-ardhës të misionit italian me misionin gjerman, burim ngatërresash të këndshme.
 
*     *     *
 
Kjo Ă«shtĂ« e veçanta e artistit : qĂ« zĂ«vendĂ«son PerĂ«ndinĂ« atypĂ«raty. Shkrimtari shqiptar, siç e pamĂ«, e kthen rrjedhĂ«n e kohĂ«s dhe e kalon nĂ« njĂ« pĂ«rmasĂ« tjetĂ«r, duke ia nĂ«nshtruar atĂ« diktateve tĂ« veta, pa tĂ« cilat, pĂ«r mĂ« tepĂ«r, nuk do kish arritur atĂ« terra incognita qĂ« çdo krijues kĂ«rkon tĂ« zbulojĂ« tek ai. Ai ka vĂ«nĂ« kĂ«shtu nĂ« lĂ«vizje, sipas termit tĂ« Grakut duke folur pĂ«r Stendalin, “njĂ« epokĂ«-vend tĂ«rĂ«sisht mĂ«njanĂ« kronologjisĂ« sikurse gjeografisĂ«â€3, pĂ«r tĂ« rigjallĂ«ruar legjendat e Ballkanit, siç ka bĂ«rĂ« Leo Perutz me ato tĂ« PragĂ«s sĂ« tij tĂ« lindjes, duke ia nĂ«nshtruar njĂ« aggiornamento-je nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« mund t’i transpozojĂ« ku dhe kur dĂ«shiron, qoftĂ« edhe nĂ« shekullin XX nĂ« vende identifikuar qartĂ«, por qĂ« pak rĂ«ndĂ«si ka : atmosfera dhe peizazhet, tĂ« dhĂ«nat thelbĂ«sore tĂ« viseve qĂ« pĂ«rshkon autori, tĂ« rikthejnĂ« pĂ«rherĂ« nĂ« atĂ« territor fantastik, ku shtjellohen mjaft nga romanet e tij. Ujana e mallkuar, majat e mallkuara, hani i dy RobertĂ«ve bashkohen nĂ« shpellĂ«n e Ali BabĂ«s sĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore  me vise tĂ« tjera tĂ« imagjinuara, nga abacia e TelemĂ«s sĂ« RablesĂ« tek Marina e JĂŒngerit.
 
*     *     *
 
Disa mendje tĂ« serta kanĂ« kritikuar KadarenĂ« se nuk ka luajtur me karta tĂ« hapta, nuk ka hyrĂ« mĂ« herĂ«t nĂ« rebelim me regjimin, sikur tabela ligjesh misterioze tĂ« vendoskan qĂ« shkrimtar i mirĂ«, nĂ« Lindje, nuk na qenka veçse ai qĂ« niset pĂ«r kryqĂ«zatĂ« kundĂ«r sistemit nĂ« vend. KundĂ«rshtimi kadarean shkon shumĂ« mĂ« tej, tek sulmon diktaturĂ«n e kohĂ«s, ashpĂ«rsinĂ« e nocionit hapĂ«siror, duke qenĂ« se arti kthehet para sĂ« gjithash nĂ« ushtrim rirregullimi tĂ« reales nĂ« tĂ« cilĂ«n infiltrohet irealja. ShqipĂ«ria e fillimit tĂ« shekullit, dhĂ«nĂ« pĂ«r kullotĂ« fuqive tĂ« huaja dhe bandave tĂ« brendshme, ka njohur njĂ« gjendje tĂ« pĂ«rafĂ«rt me atĂ« tĂ« Libanit tĂ« viteve tĂ« fundit, dhe i ka lejuar KadaresĂ« tĂ« vĂ«rĂ« nĂ« veprim, te Viti i mbrapshtĂ« tĂ«rĂ« aftĂ«sinĂ« e tij, duke pikturuar njĂ« vend pa kufij tĂ« qartĂ«, pa ushtri kombĂ«tare tĂ« denjĂ« pĂ«r t’u quajtur me kĂ«tĂ« emĂ«r, pa qeveri tĂ« respektuar, nĂ« territorin e sĂ« cilĂ«s fryjnĂ« lirshĂ«m katĂ«r erĂ«rat e EvropĂ«s, qĂ« sjellin aromĂ« baruti. Ai qĂ« e ka pĂ«rshkuar sa gjatĂ«-gjerĂ« KadarinĂ«, ruan kujtimin e njĂ« mikro-shteti qĂ« mund ta rrokĂ«sh me shikim nĂ« tĂ«rĂ«sinĂ« e vet qĂ« nga maja e njĂ« belvedereje. Lëçitja e veprĂ«s tĂ« krijon njĂ« pĂ«rshtypje densiteti letrar mĂ« tĂ« fortĂ« nga hapĂ«siror, sepse Ă«shtĂ« nĂ« fakt njĂ« thurrimĂ« e vĂ«rtetĂ« ndĂ«rkoneksionesh qĂ« lejojnĂ« tĂ« kalohet nga njĂ«ri libĂ«r te tjetri. NumĂ«rohen jo mĂ« pak se shtatĂ«dhjetĂ« pasarela qĂ« lidhin librat, nĂ«se mbĂ«shtetemi nĂ« tĂ«rĂ«sinĂ« e teksteve botuar nĂ« frĂ«ngjisht, duke shtuar kĂ«tu edhe DasmĂ«n, datuar nĂ« fund tĂ« 1990-Ă«s. Ato zĂ«nĂ« brenda njĂ« biblioteke hapĂ«sirĂ«n qĂ« ndan romanet nga shoshoq. Paraqitur grafikisht nĂ« formĂ« shigjetash qĂ« fluturojnĂ« nga njĂ«ri titull te tjetri, kĂ«to ndĂ«rkoneksione – vendngjarje tĂ« Universit Kadare, legjenda tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta, skena apo personazhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t – duket sikur lidhin librat siç lidhen rrugĂ«t e qytezave tĂ« njĂ« mbretĂ«rie; tufĂ« shigjetash konvergojnĂ« drejt disa titujve. KĂ«shtu Dimri i madh – por Ă«shtĂ« pĂ«rmasa e romanit qĂ« ndikon nĂ« kĂ«tĂ« konstatim – mĂ« pas Kamarja e turpit dhe mĂ« pak Ura me tri harqe – shfaqen si qendrat nervore tĂ« KadarisĂ«, ku Ă«shtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ« qĂ« t’u pĂ«rcaktosh njĂ« kryeqytet. Pjesa mĂ« e madhe e ndĂ«rkoneksioneve ndahet mes shumĂ« romaneve, dhe nga kjo pikĂ«pamje Kadaria pĂ«rmend mĂ« shumĂ« njĂ« vend si ItalinĂ« apo GjermaninĂ«, ku bashkĂ«jetojnĂ« dy a tre qytete me rĂ«ndĂ«si tĂ« barabartĂ«, sesa FrancĂ«n, ku njĂ« kryeqytet imponon tiraninĂ« e vet. Ndoshta Kadarea Ă«shtĂ« tashmĂ« i mbrojtur nga rreziku pĂ«r ta parĂ« veprĂ«n e tij pĂ«rmbledhur nĂ« njĂ« titull tĂ« vetĂ«m, siç Ă«shtĂ« rasti, me tĂ« drejtĂ« apo pa tĂ« drejtĂ«, pĂ«r disa shkrimtarĂ« tĂ« tjerĂ« : PastĂ«rnak/Zhivago, Selin/UdhĂ«timi, rast kur, me peshĂ«n e vet, njĂ« tekst dĂ«rrmon pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« veprĂ«s nĂ« kujtesĂ«n kolektive.
 
*     *     *
 
Nuk ka as edhe një roman, as edhe një përmbledhje poemash të Kadaresë që të mos lidhet me pjesën tjetër të veprës, ndryshe nga vepra e Balzakut, tek i cili numërohen disa romane autonome (Shuanët, për shembull). Boja e Kadaresë bëhet një gjak, i cili vadit gjithë pjesët e trupit pa dalllim, nëse mund të krahasojmë në këtë mënyrë një vepër aq homogjene me një qenie. Tekstet e ndryshme të Kadaresë përforcojnë shoshoqin dhe i japin çdonjërit ngarkesë të madhe: këto pasarela përforcojnë të tërën sikurse betonarmeja një godinë. Legjenda e murimit bashkon midis tyre Urën me tri harqe, Vitin e mbrapshtë, Komisionin e festës, Dosien H dhe Kamaren e turpit.
Vetë Kamarja e turpit lidhet drejtpërsëdrejti me Pallatin e ëndrrave dhe mund të pritet që në të ardhmen, Kadarea të niset sërish nga një pjesëz romani tashmë të botuar për të ndërtuar një tjetër. Kohezioni i veprës është kështu rrëmbyes. Kadaria është një vend tërësisht i pavarur, por pa jetuar megjithatë në autarki; ndërkoneksionet që lidhin veprën e shkrimtarit shqiptar me trashëgiminë letrare botërore janë gjithashtu të shumta, konkretisht në drejtim të Greqisë së lashtë. Këmbimet midis miteve dhe veprës së Kadaresë janë, siç e kemi parë, thelbësore. Vepra e tij merr me anë perfuzioni tërë lëngun organik të qytetërimeve të Greqisë së lashtë. Për më tepër, vetë shkrimtari e vëren një gjë të tillë. [...]
 
Nuk mund tĂ« mos vlerĂ«sojmĂ« po ashtu edhe aspektin ludik tĂ« rrjetit tĂ« ndĂ«rkoneksioneve tĂ« thurrura nga Kadarea. Ai ka ndĂ«rtuar tĂ« themi njĂ« botĂ« si e Herges, gjithĂ« shkelje syri qĂ« çojnĂ« nga njĂ« album te tjetri, duke pĂ«rzier imagjinaren me realen, duke fshehur realitetin nĂ«n emra tĂ« huazuar. Por ajo ç’ka bĂ«rĂ« Kadarea, e tejkalon tĂ« ndĂ«rmarrurit e Herges apo romancierĂ« si Zola, ngaqĂ« ka krijuar, siç e pamĂ«, njĂ« shkallĂ« tĂ« kohĂ«s shumĂ« tĂ« veçantĂ« dhe ka lĂ«shuar pasarela nga njĂ« shekull tek tjetri. Libri Ă«shtĂ« njĂ« mbĂ«shtetĂ«s material i papĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r veprĂ«n e tij, qĂ« mĂ« shumĂ« se çdo tjetĂ«r formon njĂ« tĂ«rĂ«si. Do duhej tĂ« shpikej njĂ« libĂ«r superior, me njĂ« konceptim tepĂ«r elastik, disa segmentĂ« tĂ« tĂ« cilit tĂ« mund tĂ« zhvendoseshin lehtĂ« pĂ«r t’iu drejtuar vardarit tĂ« dy a tre teksteve dhe pĂ«r t’i ndriçuar me dritĂ«n e tyre. Por duke mos qenĂ« njĂ« bĂ«mĂ« e tillĂ« veçse njĂ« konstruksion i mendjes, na duhet tĂ« vazhdojmĂ« tĂ« kĂ«naqemi sĂ« lëçituri KadarenĂ« nĂ«pĂ«r libra tĂ« mĂ«vetĂ«sishĂ«m, qartĂ«sisht tĂ« pĂ«rcaktuar me njĂ« faqe tĂ« parĂ« dhe njĂ« faqe tĂ« fundit. Do na pĂ«lqente tĂ« pĂ«rfytyronim fushĂ«n zbatuese tĂ« njĂ« libri tĂ« tillĂ« tek njĂ« Balzak apo tek njĂ« ZolĂ« nĂ«se informatika, pĂ«r shembull, do tĂ« mund ta realizonte njĂ« ditĂ«.
 
*     *     *
 
Shfaqja e personazheve nga njĂ« roman te tjetri – nga Dimri i Madh te Koncerti – tĂ« kujton menjĂ«herĂ« veprĂ«n balzakiane, megjithĂ«se Kadarea i drejtohet kĂ«saj mikro-shoqĂ«rie njerĂ«zore vetĂ«m pĂ«r dy romane, fletĂ« tĂ« njĂ« sagaje ndoshta tĂ« papĂ«rfunduar mbi ShqipĂ«rinĂ« bashkĂ«kohore; Balzaku shqiptar megjithatĂ« nuk ka aspak pĂ«r qĂ«llim tĂ« konkurrojĂ« gjendjen civile. NjĂ« pĂ«rllogaritje e shpejtĂ« lejon tĂ« numĂ«rohen gjithĂ«-gjithĂ« rreth njĂ«zet personazhe tĂ« rikthyeshĂ«m. Ismail Kadarea pĂ«r mĂ« tepĂ«r nuk Ă«shtĂ« se ngulmon pĂ«r tĂ« na i treguar, ndryshe nga Balzaku, tĂ« cilit i pĂ«lqente tĂ« pĂ«rshkruante me detaje veshjen e personazheve dhe aspektet fizike tĂ« “trupĂ«s” sĂ« tij. A mund ta pĂ«rfytyrojmĂ« qartĂ« se kush Ă«shtĂ« Gjergj Dibra? Ç’moshĂ« ka ? A Ă«shtĂ« i pashĂ«m, esmer apo kuqalash ? ShumĂ«-shumĂ«, shkrimtari mbjell sa kĂ«tu-atje ndoca treguesa, por edhe kjo, paradoksalisht, sa pĂ«r ta shtuar disi mĂ« shumĂ«  konfuzionin :
 
« Silueta e BrikenĂ«s, e hollĂ« dhe e derdhur pĂ«r moshĂ«n e vet, u thye nga kuadrati i portĂ«s Â»2. 
 
Ç’moshĂ« ka Brikena ? Duke verifikuar elementĂ« tĂ« ndryshĂ«m, edhe mund tĂ« gjendet, por krijuesi i mban tĂ« veshur me njĂ« vello misteri personazhet e veta. Ai e lĂ«shon projektorin mbi ta vetĂ«m nĂ« raste tĂ« rralla, kur aspekti fizik kthehet nĂ« kriter pĂ«rcaktues : te Hua Guofeni, sepse ai vendos tĂ« pĂ«rngjasojĂ« me Maon, koka e Ali PashĂ«s, sepse ajo mbĂ«rthen shikimin e tĂ« gjithĂ«ve dhe simbolizon pushtetin tiranik tĂ« perandorisĂ« otomane. Personazhet e tij mbeten pĂ«rfundimisht pak tĂ« karakterizuar : ç’rĂ«ndĂ«si ka qenia e tyre, janĂ« veprimet qĂ« i paraprijnĂ« gjithçkaje. Humnerat e mendimit njerĂ«zor i interesojnĂ« shkrimtarit sepse çojnĂ« nĂ« veprime apo lejojnĂ« tĂ« pĂ«rcaktohen personazhet sipas konstanteve tĂ« lartpĂ«rmendura. Si rregull i pĂ«rgjithshĂ«m, turbullsia qĂ« vesh personazhet kadareanĂ« bĂ«n pjesĂ« nĂ« universin e krijuar nga shkrimtari njĂ«lloj si turbullsia nĂ« tĂ« cilĂ«n pĂ«rfshihen vetĂ« peizazhet e tij. Ashtu si nuk pĂ«rcaktohet saktĂ«sisht vendndodhja e urĂ«s te Ujana e mallkuar, po ashtu nuk pĂ«rshkruhet as Gjergj Dibra : janĂ« nĂ« njĂ«farĂ« ShqipĂ«rie, Kadarie, tĂ« hijĂ«zuar, qĂ« i pĂ«rkasin njĂ«farĂ« mjedisi ; gjithçka tjetĂ«r do tĂ« ishte e tepĂ«rt. Nuk gjen pra te Ismail Kadarea kultin e detajit qĂ« tĂ« acaron apo tĂ« magjeps tek Balzaku ; detaji thjesht ndihmon nĂ« lindjen e njĂ« klime tĂ« pĂ«rcaktuar, pa tĂ« cilĂ«n ai atĂ«herĂ« Ă«shtĂ« i paqenĂ«. Shkrimtari shqiptar nuk merakoset fort pĂ«r diametrin e njĂ« qiriu prej rrĂ«shire dhe ngjyrĂ«n e tij, gjĂ« qĂ«, nĂ« tĂ« kundĂ«rt, i tĂ«rheq vĂ«mendjen Balzakut. Kadarea shfaq haptas linjat e mĂ«dha tĂ« universit tĂ« tij. Ngjyrat, lĂ«ndĂ«t dhe siluetat janĂ« kĂ«sisoj tĂ« privilegjuara, por ai zgjedh njĂ« diafragmĂ« tĂ« madhe nĂ« objektivin e kameras sĂ« tij, vetĂ«m e vetĂ«m pĂ«r tĂ« ruajtur tĂ« qartĂ« njĂ« shirit tĂ« ngushtĂ« nga  realiteti, qĂ« shfaqet i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« çastin e duhur. [
]
 
“Ismail Kadare – Promete zjarrsjellĂ«s”,
Botimet José Corti, Paris, 1991.
 
ISMAIL KADARE : NJË SFINKS NË DIMËR
 
NjĂ« mjet pĂ«r tĂ« matur magnitudĂ«n e njĂ« enigme qĂ«ndron konkretisht nĂ« pĂ«rllogaritjen e galerive qĂ« njĂ« mendje duhet tĂ« pĂ«rshkojĂ« para se tĂ« dallojĂ« daljen nga labirinti. PĂ«r shumĂ« vetĂ«, ata qĂ«, pĂ«r lojĂ« intelektuale apo pĂ«r arsye tĂ« tjera, jepen pas « yçklave kineze Â», Ismail Kadarea ka qenĂ« dhe mbetet sinonim enigme. Fytyra e tij tĂ« kujton shpesh atĂ« « maskĂ« pĂ«rpikmĂ«rie Â», rezultante e viteve tĂ« plumbit, qĂ« shkrimtari ua vesh tipareve tĂ« funksionarĂ«ve tĂ« lartĂ« kinezĂ« nĂ« faqet mĂ« dramatike tĂ« romanit tĂ« tij Koncerti. NĂ«se njeriu nuk lind misterioz, Ă«shtĂ« shoqĂ«ria qĂ« i fut shijen e sekretit, dhe ajo ku Kadarea ka kaluar dyzet e pesĂ« vjet stalinizĂ«m kishte njĂ« prirje tĂ« fortĂ« komploti. Ashtu si tregimtari i StrofullĂ«s sĂ« KafkĂ«s, shkrimtari shqiptar ka çelur galeri tĂ« shumta pĂ«r tĂ« mbjellĂ« brenda tyre udhĂ«pĂ«rshkuesit e tij, dhe vetĂ« duke ndenjur me vĂ«shtrimin e sfinksit prapa « maskĂ«s sĂ« pĂ«rpikmĂ«risë» nĂ« brendĂ«si tĂ« kĂ«shtjellĂ«s sĂ« pamposhtur tĂ« Daulleve tĂ« shiut. Profesioni : i rrethuar : ky ishte statuti shoqĂ«ror i çdo mendjeje tĂ« pavarur nĂ« vendin totalitar. Me vite, ligji i heshtjes imponuar shkrimtarĂ«ve qĂ« mund tĂ« udhĂ«tonin, detyra e vetçensurimit shndĂ«rruar nĂ« kusht mbijetese sikur e kishin trashur misterin, duke shkaktuar lindjen e hipotezave. Kush ishte ai, ç’rol luante para se kufijtĂ« tĂ« hapeshin ? A luan tĂ« njĂ«jtin rol qĂ« nga ajo kohĂ« ? Ku dhe deri nĂ« çfarĂ« shkalle debatet qĂ« troshitin shoqĂ«rinĂ« shqiptare kanĂ« kaluar nĂ« filtrin e mendimit tĂ« tij, çfarĂ« ka vĂ«nĂ« nĂ« peshĂ« nĂ« kĂ«tĂ« apo atĂ« fushĂ« ? TĂ« skicohen pĂ«rgjigje, ky do tĂ« jetĂ« synimi i kĂ«tyre radhĂ«ve, tĂ« skicohen sepse Ă«shtĂ« e pamundur tĂ« çmontohen deri tek e fundit kukullat zhigonje* tĂ« njĂ« mendimi. GjithmonĂ« mbetet njĂ« e tillĂ« nĂ« brendĂ«si tĂ« mĂ« sĂ« voglĂ«s, nĂ« pafundĂ«si, pjesĂ« e paepur e misterit qĂ« pĂ«rbĂ«n hijeshinĂ« e njĂ« mendjeje dhe markĂ«n e saj tĂ« fabrikimit.
HistorianĂ«t manikeas** duhet t’i ketĂ« zĂ«nĂ« deti duke vĂ«zhguar historinĂ« e kohĂ«ve tĂ« fundit tĂ« ShqipĂ«risĂ« : vija pluskuese e kĂ«tij kombi nuk ka rreshtur sĂ« lĂ«kunduri. Sipas yrysheve tĂ« kapitenit tĂ« saj, anija ka ndĂ«rruar shumĂ« herĂ« drejtim. Rreziku i tĂ« qenit shkrimtar vinte nga ajo qĂ« rreshtat e shtypur nĂ« libra mbeteshin, kur, nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, vija e PartisĂ« lĂ«kundej ; nga ky çast, i takonte njeriut tĂ« zhdĂ«rvjelltĂ«sohej mjaftueshmĂ«risht pĂ«r tĂ« zbutur palĂ«vizshmĂ«rinĂ« e veprĂ«s sĂ« tij, prej ku mund tĂ« shfaqej rreziku nga çasti nĂ« çast.  KĂ«shtu Ă«shtĂ« dhe me KadarenĂ«, vepra e tĂ« cilit pĂ«rshkoi, megjithĂ« « duhanin e shumtĂ« tĂ« djegur Â» tĂ«rĂ« ato vite stalinizmi, dyzet e pesĂ«, kreshnikĂ«ri me sa duket e pashoqe nĂ« historinĂ« e Letrave. PerĂ«ndimi e mendonte ShqipĂ«rinĂ« tĂ« shkrirĂ« nĂ« klishetĂ« e pjesĂ«s sĂ« mbetur tĂ« bllokut komunist. Vala tronditĂ«se nĂ« Lindje e preku ShqipĂ«rinĂ« lehtĂ«, me vonesĂ«. Nga 1945 deri mĂ« 1990, ShqipĂ«ria tregoi, politikisht, njĂ« qĂ«ndresĂ« tĂ« habitshme ndaj valĂ«ve pĂ«rplasĂ«se. Stalinizmi nuk do çrrĂ«njosej veçse nga vitet 1990-1991. Kush ishte Kadarea, humbur nĂ« kĂ«tĂ« biotop* tĂ« çuditshĂ«m ? NjĂ« produkt prejardhur nga Haveli apo nga Pasternaku ?
 
Ndoshta kombet e vegjĂ«l kanĂ« privilegjin tĂ« prodhojnĂ« shkrimtarĂ« qĂ«, sikurse Kadarea, janĂ« trupĂ«zuar mĂ« sĂ« miri me historinĂ« e tyre. OdisetĂ« e pasluftĂ«s shqiptare janĂ« aty, tĂ« ritranskriptuara nĂ« veprĂ«n e tij, nĂ« mĂ«nyrĂ« realiste apo nĂ«pĂ«rmjet marifetit tĂ« fabulĂ«s. QĂ«kurse Ă«shtĂ« botuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« mĂ« 1953, Kadarea parapĂ«lqen tĂ« jap llogari pĂ«r botĂ«n sipas tij, sesa tĂ« zbatojĂ« vetĂ«vĂ«zhgimin e dĂ«shiruar nga shumĂ« autorĂ«. Nga poemat e para lirike e romatike, kalohet me shpejtĂ«si nĂ« poemat e mĂ«simit tĂ« botĂ«s, pĂ«rzier me angazhime; pastaj me ngadalĂ«, nĂ«pĂ«rmjet njĂ« rrĂ«shqitjeje drejt prozĂ«s, merr formĂ« vĂ«shtrimi qĂ« do ketĂ« Kadarea pĂ«r botĂ«n fokale tiranike, qĂ« shkakton njĂ« Weltanschauung, i cili, nga romani nĂ« tregim, do tĂ« kompozojĂ« me penelata tĂ« njĂ«pasnjĂ«shme njĂ« portret tĂ« ShqipĂ«risĂ« e tĂ« botĂ«s. Shkrimtari kalon nĂ« revistĂ« etapat e mĂ«dha tĂ« historisĂ« shqiptare, por pa vepruar si historian : pĂ«rçarja katolike/ortodokse, dyndja osmane, qĂ«ndresa e SkĂ«nderbeut, largimi i arbĂ«reshĂ«ve drejt ItalisĂ«, rĂ«nia e Ali PashĂ«s, hapat e para pas pavarĂ«sisĂ«, periudha zogiste, lufta, çlirimi i TiranĂ«s prishjet me disa, pastaj me tĂ« tjerĂ«, masakrat e KosovĂ«s, rĂ«nia e stalinizmit shqiptar
 MegjithatĂ«, nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r tekste « shqiptaro-qendĂ«rzuese Â». Vendi i tij, dhe qĂ« kĂ«ndej Perandoria otomane nuk janĂ« veçse pretekste pĂ«r tĂ« lartĂ«suar debatin, pĂ«r t’u dhĂ«nĂ« librave cilĂ«sorin misterioz tĂ« gjithanshmĂ«risĂ«. NĂ«se Kadarea Ă«shtĂ« para sĂ« gjithash shqiptar, Ă«shtĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ«n e emrave tĂ« mĂ«dhenj tĂ« Rilindjes** tĂ« kthyer drejt PerĂ«ndimit, tĂ« armiqĂ«suar ndaj njĂ« arkaizmi dhe njĂ« tradicionalizmi, pĂ«rgjegjĂ«s i tĂ« cilĂ«ve bĂ«het Perandoria otomane.
 
TĂ« shkruarit nĂ« « ShqipĂ«rinĂ« e re Â»
 
PavarĂ«sisht nga cilĂ«sia letrare e veprĂ«s sĂ« tij, ShqipĂ«ria, herĂ«t a vonĂ«, do duhet t’i rinjohĂ« shkrimtarit tĂ« saj mĂ« « ndĂ«rkombĂ«tar Â» meritĂ«n se nĂ« orĂ«t mĂ« tĂ« zeza tĂ« vendit ka dashur tĂ« hartojĂ« njĂ« proçesverbal pĂ«r atĂ« qĂ«, para tij, po rrĂ«nohej : pĂ«r vetĂ« ShqipĂ«rinĂ«. MenjĂ«herĂ« pas luftĂ«s, brezi nĂ« ngjitje qĂ« jetonte vitet e veta  mĂ« tĂ« ndritshme, i kishte kĂ«nduar ndĂ«rtimit tĂ« njĂ« ShqipĂ«rie tĂ« re, bazuar mbi çlirimin e vendit nga partizanĂ«t komunistĂ« pa ndihmĂ« tĂ« jashtme. ShkrimtarĂ« e artistĂ« kĂ«rkoheshin (me tĂ« madhe) tĂ« bashkonin zĂ«rin e tyre nĂ« atĂ« kor. ShumĂ« prej tyre tregoheshin tĂ« çiltĂ«r, sepse mĂ« shumĂ« nga aksiomat socialiste, kemalizmi i udhĂ«heqĂ«sve tĂ« rinj, dĂ«shira e tyre pĂ«r ta ngritur ShqipĂ«rinĂ« nĂ« radhĂ«n e kombeve evropiane duke i dhĂ«nĂ« fund AzisĂ«, dhe lustroja demokratike me tĂ« cilĂ«n ishin zbukuruar mĂ« 1945 dhe 1946, nuk kishin si tĂ« mos shkaktonin joshje. HerĂ« pas here, regjimi e lironte disi darĂ«n dhe bashkĂ«sia e vdekatarĂ«ve sikur merrte atĂ«herĂ« frymĂ« mĂ« lirshĂ«m ; shtĂ«pitĂ« botuese kalonin nĂ« shtypshkronjĂ« dorĂ«shkrime tĂ« rikthyera nĂ« gjendje tĂ« tolerueshme. Frika sikur sprapsej njĂ«farĂ«soj. QetĂ«sia e pĂ«rkohĂ«shme e fundit e kĂ«tij lloji u shfaq nĂ« fillim tĂ« viteve 70. Pastaj, u rikthye frika, mĂ« 1973, nxitur nga filipiket* e hierarkĂ«ve kundĂ«r dekadencĂ«s borgjeze : duhet vrarĂ« krimbi i PerĂ«ndimit futur nĂ« frutin e ShqipĂ«risĂ« sĂ« re ! Dekada 1973-1983, ishte me sa duket mĂ« e ashpra qĂ« ka njohur vendi : i sĂ«murĂ«, me shqetĂ«sime kardiake dhe me diabet, tirani korri « miqtĂ« Â» e tij njĂ« pas njĂ«, e dĂ«rrmoi krejt vendin me ndĂ«rtimin e bunkerĂ«ve, shpalli mĂ« 1976 njĂ« KushtetutĂ« qĂ« e izolonte edhe mĂ« shumĂ« vendin, ndĂ«rpreu marrĂ«dhĂ«niet me aleaten e fundit tĂ« ShqipĂ«risĂ«, KinĂ«n. 1973-1983 : pikĂ«risht, gjatĂ« kalimit tĂ« kĂ«tij tuneli, Kadarea nxori kryeveprat e tij, qĂ« buronin nga dashuria qĂ« kishte pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« nĂ« rrezik, sepse  kishte njĂ« mision : « tĂ« restauronte ikonĂ«n Â», atĂ« ikonĂ« qĂ«, nĂ«n petkun e progresit, regjimi kishte dashur ta shfytyronte paturpĂ«sisht, si arkeologĂ«t e Sadam Huseinit, tĂ« cilĂ«t, pa u merakosur fort pĂ«r vĂ«rtetĂ«sinĂ«,  u orvatĂ«n tĂ« rishfaqin BabiloninĂ«.
 
Sfida e kujtesĂ«s  
 
T’i transmetosh krejt njĂ« vendi sĂ«mundjen e Alzeimerit, tĂ« shkatĂ«rrosh qelizat ku ishin gdhendur kujtimet e tij pĂ«r ta zĂ«vendĂ«suar jetĂ«n e Njeriut me atĂ« tĂ« njĂ« qenieje tĂ« re
 pĂ«r kĂ«tĂ«, regjimi nuk i kursente mjetet. PĂ«rballĂ« tij, lufta e njĂ« shkrimtari pĂ«r tĂ« restauruar ikonĂ«n synonte tĂ« shpĂ«tonte jetĂ«n njerĂ«zore nĂ« themelet e saj mĂ« kryesore dhe t’i bĂ«nte ballĂ« iluzioneve orwelline tĂ« pushtetit. ËshtĂ« kjo njĂ« nga arsyet pĂ«r tĂ« cilat Dimri i Madh, shfaqur nĂ« njĂ« çast kritik (nĂ« pranverĂ« 1973), pĂ«soi goditjet e regjimit : funksionarĂ«t, ish-Ă«t, tĂ« dashuruarit e zhgĂ«njyer, njĂ« pjesĂ« e tĂ«rĂ« aktorĂ«sh tĂ« « komedisĂ« sĂ« vogĂ«l njerĂ«zore Â» luajtur nĂ« kĂ«tĂ« roman ishin njĂ« fyerje pĂ«rballĂ« njeriut tĂ« ri.
NĂ« vitet qĂ« pasuan, Kadarea vijoi punĂ«n e tij pĂ«r ruajtjen e kujtesĂ«s kolektive. NĂ« klimĂ«n mjedisore tĂ« paranoiĂ«s, ishte jetĂ«sore tĂ« mos e harroje. Andaj, nĂ«pĂ«rmjet Prillit tĂ« thyer, shkrimtari shpluhuron Kanunin, tĂ« drejtĂ«n e lashtĂ« zakonore qĂ«, nĂ« fillim tĂ« shekullit, e shihje ende tĂ« vepronte nĂ« Veri tĂ« vendit. QĂ« kĂ«tej, ai nxjerr njĂ« nga konceptet e tij madhore besĂ«n** (fjalĂ«n e dhĂ«nĂ«), e cila, nĂ«se s’ështĂ« me zanafillĂ« krejt shqiptare, pĂ«rbĂ«n njĂ« nga degĂ«t e fundit tĂ« njĂ« qytetĂ«rimi mesjetar qĂ« vishte njĂ« pjesĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« krishtĂ«rimit. Ashtu sikurse nuk do rreshti mĂ« duke iu referuar Kanunit, ai do ta bĂ«jĂ« besĂ«n ide kryesore tĂ« shumĂ« romaneve1. NĂ« periudhĂ« tĂ« plotĂ« izolimi, nĂ« njĂ« shtet ku çdo kontakt me njĂ« tĂ« huaj ishte i dyshimtĂ«, Kadarea pĂ«rmend njĂ« kohĂ« kur ishe i lirĂ« tĂ« pĂ«rshkoje EvropĂ«n, kur martoheshe pĂ«rtej kufijĂ«ve !
Pak nga pak, nĂ« rrjedhĂ« tĂ« viteve e tĂ« librave, ikona rigjen ngjyrat e veta : Kadarea nuk e shpjegon njĂ« pemĂ« nga gjethishtja e saj, por nga rrĂ«njĂ«t, nga kripĂ«rat minerare qĂ« e ushqejnĂ« : ai e ndĂ«rmerr analizĂ«n nĂ« çastin kur, nĂ« laboratorĂ«t e ideologjisĂ« staliniane, shegertĂ«t magjistarĂ« kĂ«rkojnĂ« tĂ« ndryshojnĂ« pĂ«rbĂ«rjen e kriprave minerare. Duke parodizuar me titullin e njĂ« vepre tĂ« Enver HoxhĂ«s, mund tĂ« pĂ«rmblidhet njĂ« pjesĂ« e mirĂ« e veprĂ«s sĂ« KadaresĂ« nĂ«n emĂ«rimin : « Kur hidheshin themelet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« pĂ«rjetshme Â». Duke dashur ta izolojĂ« elementin e pĂ«rjetshĂ«m, Kadare e thjeshtonte periudhĂ«n socialiste nĂ« njĂ« epifenomen, tĂ« pĂ«rkohshĂ«m por tĂ« frikshĂ«m, nĂ«pĂ«rmjet pushtetit tĂ« vet venitĂ«s. Pa dashur tĂ« mahnisĂ« kritikĂ«t letrarĂ« tĂ« njĂ« çasti tĂ« dhĂ«nĂ«, ai regjistrohej nĂ« kohĂ« dhe kandidonte pĂ«r tĂ« mĂ«tejshmen. Ikona e restauruar do tĂ« ishte garanci pĂ«r tĂ«, ndĂ«rsa vetĂ« historia mund tĂ« gjykonte mbi pjesĂ«t. Por çfarĂ« ikone do merrte pĂ«r garanci ? A Ă«shtĂ« e sigurt se ajo Ă«shtĂ« restauruar me besnikĂ«ri tĂ« plotĂ« ? Sepse paradoksi Ă«shtĂ« i tillĂ« qĂ« Kadarea nuk pranon nĂ« tekstet e tij etiketĂ«n e romaneve historikĂ«. Jemi njĂ«qind lega larg natyralizmit.
Para se tĂ« jetĂ« estet apo roje i muzeut ShqipĂ«ri, Kadarea Ă«shtĂ« njĂ« krijues, dhe ngasja duhet tĂ« jetĂ« e madhe pĂ«r tĂ« ndĂ«rhyrĂ«, pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« shpjegimin e vet tĂ« ikonĂ«s, madje edhe pĂ«r ta pĂ«rdorur mitin nĂ« shĂ«rbim tĂ« pĂ«rfytyrimit tĂ« tij tĂ« botĂ«s ; dhe Kadarea bĂ«n pjesĂ« ndĂ«r ata shkrimtarĂ« qĂ« kanĂ« krijuar njĂ« grilĂ« leximi, nĂ«pĂ«rmjet sĂ« cilĂ«s ata filtrojnĂ« historinĂ«, dukuritĂ« e saj, zbulojnĂ« lĂ«vizjet bazĂ« ku mbĂ«shtetet evolucioni i gjĂ«rave. Ai duhet gjithashtu tĂ« joshĂ«, duke u shtuar miteve, herĂ« pas here, njĂ« tĂ« dhĂ«nĂ«, njĂ« trup tĂ« huaj pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« mit hibrid, tĂ« ripĂ«rpunuar. Ka qĂ«lluar qĂ« lexuesit shqiptarĂ« tĂ« pĂ«rshĂ«ndesin faktin qĂ« Kadarea u rijep jetĂ« legjendave, « hambari i lashtĂ« mitik Â» i ShqipĂ«risĂ« dhe qĂ« po kĂ«ta lexues e kritikojnĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« pĂ«r njĂ« trajtim tepĂ«r subjektiv tĂ« legjendave, pĂ«r njĂ« penelatĂ« tendencioze nĂ« pĂ«rpjekjen pĂ«r restaurim. Tek rizgjon legjendat, shkrimtari ka ndĂ«rmarrĂ« hapin e zvetĂ«nimit, tĂ« çmistifikimit, tĂ« çeljes sĂ« tyre para botĂ«s, duke pĂ«rfshirĂ« nĂ« debat tĂ« dhĂ«na tĂ« reja, madje tek Kush e solli DorintinĂ«n ? duke thyer njĂ« tabu, inçestin (edhe pse nuk pĂ«rshkohet veçse si telish), gjĂ« qĂ« thjesht do shkaktonte skandal nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e viteve 70. « Variante tĂ« tjera sipas KadaresĂ« Â» tĂ« kĂ«tyre miteve pothuaj nuk kanĂ« shkaktuar dallgĂ«. Kadare nuk mund tĂ« kĂ«naqet me interpretimet zanafillĂ«se dhe sipas tij, miti, edhe pse mund tĂ« vishet me maskĂ«n e njĂ« tabuje, priret tĂ« shpjegojĂ« tĂ« tashmen. Debatet, indinjata qĂ« shkakton tek disa tregimi i tij DritĂ« hĂ«ne, mĂ« 1985, janĂ« njĂ« dĂ«shmi e tillĂ« : me t’u botuar, teksti u ndalua, kopjet u tĂ«rhoqĂ«n nga shitja. NĂ« atĂ« ShqipĂ«ri qĂ« do varroste HoxhĂ«n dhe ende nuk i kish larĂ« tĂ«rĂ« hesapet me njĂ«farĂ« « turpi shtetĂ«ror Â», Kadarea kishte shkuar tepĂ«r larg.
 
Marrëdhënie të dykuptimta me Partinë
 
Vija e angazhimit kadarean ka mundur tĂ« shfaqet po aq e spĂ«rdredhur sa njĂ« rrugĂ« shqiptare, pĂ«r tĂ« njĂ«jtat arsye madje, sepse duhej doemos t’u bihej qark disa pengesave tĂ« pakapĂ«rcyeshme. MegjithatĂ«, ashtu sikurse vetĂ« rruga nĂ« njĂ«farĂ« distance, angazhimi i tij merr mĂ« sĂ« miri tĂ« njĂ«jtin drejtim me vitet, ndjek njĂ« fill, pavarĂ«sisht nga shmangiet : shkrimtari nuk endet nĂ« njĂ« labirint ; çka Ă«shtĂ«, Ă  posteriori, me interes pĂ«r t’u studjuar, Ă«shtĂ« pikĂ«risht rruga qĂ« ka pĂ«rshkuar. Kadarea, qĂ« nga mosha dhjetĂ« vjeç, nuk ka njohur veçse komunizmin dhe nĂ« atĂ« botĂ« u rrit e mori edukim. NĂ« mbarim tĂ« studimeve, ende nuk e ka teserĂ«n e anĂ«tarit tĂ« PartisĂ« sĂ« punĂ«s, por shkruan poema lĂ«vduese pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« e re, atĂ« qĂ« ngre lart propaganda. Si çdo poet filiz, njeh dhe duron rregullin sipas tĂ« cilit pĂ«r tĂ« botuar njĂ« pĂ«rmbledhje, duhet t’i kushtosh tĂ« paktĂ«n njĂ« poemĂ« lavdisĂ« sĂ« PartisĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ«, lirizmi i rinisĂ« sĂ« tij shpreh njĂ« dashuri pĂ«r idealet progresiste, por poeti nuk ndihet rehat nĂ« kornizat e ngushta tĂ« realizmit socialist. Ai parapĂ«lqen t’i kĂ«ndojĂ« kohĂ«s sĂ« qĂ«ndrimit tĂ« tij nĂ« BRSS, nĂ« Jalta, nĂ« MoskĂ« apo mbi bregun balltik ; nĂ« vitet 60, shpreh daljet e tij tĂ« para nĂ« PerĂ«ndim nĂ«pĂ«rmjet pĂ«rshtypjeve poetike, ka guximin tĂ« flasĂ« pĂ«r vendin ku njĂ« shqiptar nuk shkon dot ; gjetiu, kampet borgjeze e revizioniste qĂ« ekzistojnĂ« veç « tĂ« diabolizuara Â», nxirĂ« nga shtypi zyrtar. Ikja ! Kjo ide kthehet nĂ« mendim tĂ« ngulĂ«t pĂ«r çdo shqiptar, qĂ« pĂ«r nga funksioni mund tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« ndonjĂ« delegacion. Ç’duhet bĂ«rĂ« atĂ«herĂ« pĂ«r tĂ« qenĂ« nĂ« listĂ«n e « tĂ« deleguarve ? Â» Prania e Ismail KadaresĂ« nĂ« disa lista nisĂ«sish jashtĂ« shtetit u acaronte nervat disave, ngacmonte smirat, dhe nĂ« atmosferĂ«n e « rretheve tĂ« gjera Â» si ajo e intelektualĂ«ve tĂ« TiranĂ«s, njĂ« hiç merrte pĂ«rmasa gjigande. Çuçuritej midis fisnikrucĂ«sh tĂ« Iluzioneve tĂ« humbura tĂ« Balzakut : « Kadarea ka njĂ« veturĂ« Â»â€Š apo « njĂ« vend nĂ« avionin pĂ«r Zyrih Â», apo « pĂ«r nĂ« Paris Â»â€Š E megjithatĂ«, çdo nisje pĂ«r jashtĂ« shtetit ishte thikĂ« me dy presa dhe kish rrezik tĂ« kthehej nĂ« drejtim tĂ« pĂ«rfituesit. NjĂ« intervistĂ« me ton tepĂ«r tĂ« lirshĂ«m, apo njĂ« artikull tepĂ«r mburrĂ«s nĂ« shtypin perĂ«ndimor, do tĂ« mjaftonin qĂ« nĂ« ShqipĂ«ri menjĂ«herĂ« tĂ« lehnin qentĂ« besnikĂ« dhe tĂ« shembeshin marrĂ«dhĂ«niet e ndĂ«rtuara. AtĂ«herĂ«, gjaku i shkrimtarit gati sa nuk ngrinte ; njĂ« « maskĂ« ashpĂ«rsie Â» zinte vend nĂ« fytyrĂ«n e tij.
Fati i tij tĂ« kujton atĂ« tĂ« Shostakoviçit. Rrethuar nga brenda prej pronarit, nga jashtĂ« prej kureshtarĂ«ve, vitrinĂ« e bukur, fliste nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« dykuptimtĂ« pĂ«r tĂ« qenĂ« brenda pa e mbajtur veten kurrĂ« pĂ«r tĂ« parĂ«, detyrohej tĂ« tregohej i matur sa herĂ« qĂ« i dilte rasti pĂ«r tĂ« marrĂ« njĂ« ditĂ« avionin
 « Vendi im nuk mĂ« duket dhe aq i izoluar sa ç’thonĂ« Â», do t’i shpjegonte kĂ«sisoj gazetĂ«s le Monde, mĂ« 1986, kur regjimi ende e detyronte tĂ« mos merrte pjesĂ« nĂ« Apostrophes, pĂ«r shkak tĂ« pranisĂ« tĂ« njĂ« autori anglo-sakson. Kontakti me shtypin e huaj mund tĂ« kthehej nĂ« mundim, aq shumĂ« i duhej zhonglonte pa e shitur shpirtin, tĂ« vetçensurohej para se tĂ« mendonte nga vetvetja, tĂ« tregohej mĂ« finoku qĂ« tĂ« mund tĂ« dekodohej prej disave, por pa i thartuar tĂ« tjerĂ«t
 MĂ« pas, kthimi nĂ« vend ishte si njĂ« ushtrim tjetĂ«r akrobacie
 MegjithatĂ«, nĂ« PerĂ«ndim, sikurse nĂ« ShqipĂ«ri, ai qĂ« dilte periodikisht nga Vendi i Shqipeve mbahej pĂ«r i privilegjuar. MĂ« 1972, Kadarea ishte bĂ«rĂ« anĂ«tar i PartisĂ« sĂ« punĂ«s, nĂ« moshĂ«n tridhjetĂ« e katĂ«r vjeçare. ThotĂ« se nuk kish nga t’ia mbante, nĂ« fund tĂ« viteve 60 – duke shkruar romanin Dasma qĂ« tani e hedh poshtĂ«,  – pĂ«rballĂ« sulmeve tĂ« dogmatizmit rrethues. AsnjĂ« entuziazĂ«m nuk e shtyu tĂ« marrĂ« teserĂ«n e PartisĂ«, por ndoshta thjesht presionet e jashtme dhe njĂ« instikt mbijetese, qĂ« e shtynin tĂ« mendonte se me t’u bĂ«rĂ« « anĂ«tar Â», do kishte mĂ« hapĂ«sirĂ«, siguri nĂ« jetĂ«, nĂ« zhvendosje apo pĂ«r botimin e librave. E ku ka gabuar atĂ«herĂ«, nĂ«se vĂ«rtet kjo ishte pĂ«rllogaritja qĂ« bĂ«nte ! Sepse, pikĂ«risht, duke filluar nga kjo periudhĂ«, retĂ« e zeza nisin tĂ« grumbullohen

MĂ« 1970, kur ende nuk Ă«shtĂ« anĂ«tar partie, Kadare Ă«shtĂ« zgjedhur deputet i TiranĂ«s. NĂ« Lindje, le ta rikujtojmĂ«, parlamentet nuk ishin veçse dhoma regjistrimi dhe funksioni i deputetit qĂ« Kadarea « ka pasur Â» deri mĂ« 1982 nuk i dha mundĂ«si veprimi pĂ«r kurrfarĂ« gjĂ«je dhe as mundĂ«sinĂ« mĂ« tĂ« vogĂ«l pushtetore. Me veprĂ«n e tij dhe vetĂ«m me tĂ«, ai ka qenĂ« dhe mund tĂ« jetĂ« ende dobiprurĂ«s pĂ«r kombin shqiptar. I zgjedhur deputet : pa njĂ« ditĂ« tĂ« bukur emrin e tij nĂ« njĂ« listĂ« tĂ« tĂ« « zgjedhurve Â» pa e kĂ«rkuar ndonjĂ«herĂ« kĂ«tĂ« post ; sipas njĂ« metode tĂ« errĂ«t pĂ«rqindjeje tĂ« paracaktuar, regjimi ja qĂ« kish nevojĂ« pĂ«r njĂ« shkrimtar, meqĂ« vendet e tjera nĂ« Kuvend ishin zĂ«nĂ« nga ingjinierĂ«, punĂ«torĂ«, etj. Ç’duhej bĂ«rĂ« ? TĂ« kundĂ«rshtonte ? Do ishte gabim i rĂ«ndĂ« me pasoja, veprim subversiv ! Kush nuk ish hapur pro, dyshohej thjesht pĂ«r kundĂ«r. Mendimi i Robespierit, futur nga vetĂ« Hoxha, sundonte nĂ« vend. NĂ« parathĂ«nien e tij pĂ«r pĂ«rkthimin frĂ«ngjisht tĂ« Proçesit tĂ« KafkĂ«s, Bernard Groethuysen e pĂ«rmblidhte tĂ«rthorazi, duke folur pĂ«r Joseph K., atĂ« çka do tĂ« ishte rregulli bazĂ« te Kadarea : « QĂ« nuk jeni i lirĂ«, gjithçka e provon kĂ«tĂ«. PĂ«rpiquni atĂ«herĂ« tĂ« thoni jo pĂ«r çfarĂ« tĂ« mundni. Gjithçka tĂ« detyrohet, gjithçka Ă«shtĂ« atje. Â»
AtĂ«herĂ«, pranimi ? Apriori, kjo nuk tĂ« zotonte pĂ«r asgjĂ«, e megjithatĂ«, – po kush mund ta merrte me mend ? – ishte si tĂ« fusje njĂ« kĂ«mbĂ« nĂ« grackĂ«n qĂ« regjimi ngrinte pĂ«r tĂ« kompormentuar tĂ« gjithĂ« ata qĂ« guxonin tĂ« pretendonin pĂ«r njĂ« famĂ« « ekstra-revolucionare Â». « Populli dhe Partia ju ngrejnĂ« nĂ« majĂ« tĂ« Olimpit, por nĂ«se nuk i qĂ«ndroni besnikĂ«, ju hedhin nĂ« greminĂ« Â», do t’i ketĂ« thĂ«nĂ« njĂ« ditĂ« KadaresĂ« Ramiz Alia. Gremina ! Fare mirĂ« do e kish njohur nga afĂ«r pasi i dorĂ«zoi pa kujdes botuesit njĂ« poemĂ« titulluar PashallarĂ«t e kuq, mĂ« 1975, ata « pashallarĂ« tĂ« kuq
qĂ« çojnĂ« nĂ« varr arkivolin e Revolucionit Â». Do qe flakur nĂ« tĂ« edhe gjatĂ« verĂ«s e vjeshtĂ«s sĂ« vitit 1973, gjatĂ« fushatĂ«s sĂ« shtypit qĂ« shpĂ«rtheu kundĂ«r Dimrit tĂ« Madh, orkestruar nga Enver Hoxha. LĂ«vizja nisi nga provinca pĂ«r tĂ« mbĂ«rritur mĂ« pas nĂ« TiranĂ«. VetĂ« Hoxha u shpreh pĂ«r romanin nĂ« vjeshtĂ«, gjatĂ« njĂ« fjalimi nĂ« Elbasan. Por kush e ndĂ«rpreu befas fushatĂ«n ? NjĂ« mirĂ«si e papritur e tiranit, qĂ« deshi tĂ« shmangte nĂ« PerĂ«ndim dhuratĂ«n e njĂ« PastĂ«rnaku tĂ« ri duke « e hidhĂ«ruar Â» kĂ«shtu ShqipĂ«rinĂ« me njĂ« çmim Nobel disident ? Ose tĂ« qe vallĂ«, mĂ« prozaikisht, infarkti i ri me tĂ« cilin u godit diktatori nĂ« tetor 1973, qĂ« ia largoi KadarenĂ« nga mendimi ? Nga viti nĂ« vit, Kadarea kaloi me sukses njĂ« pistĂ« tĂ« gjatĂ« me pengesa. ËshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« japĂ«sh, nĂ« PerĂ«ndim, shpirtin « fshataresk Â» nĂ« tĂ« cilin ishte zhytur Tirana, ku sundonte njĂ« baraspeshĂ« pushteti midis klaneve, ku thashethemnaja kishte shtruar postiqet, pĂ«rhapur nga vox populi, shĂ«rbimet e fshehta apo smirashĂ«t e tĂ«rĂ« kategorive ; qytet ku inteligjenca, tepĂ«r e mbikĂ«qyrur, ishte katandisur tĂ« takohej nĂ« tre a katĂ«r kafene mbushur me mikrofona ; qytet-Janus, po aq sa stalinian edhe mesdhetar, ku mbretĂ«ronte kallzimi e dyshimi, qytet ku miqĂ«sitĂ« e vĂ«rteta ishin nga pasuritĂ« mĂ« tĂ« çmuara dhe merrnin njĂ« vlerĂ« tĂ« pazakontĂ« pĂ«r PerĂ«ndimin ; qytet i banuar nga nocionet e besĂ«s dhe mikĂ«pritjes, tĂ« cilave regjimi donte t’i zĂ«vendĂ«sonte vetĂ«m me ksenofobinĂ« ; qytet, ku intelektualĂ«t ishin tĂ«rĂ«sisht tĂ« magjepsur pas PerĂ«ndimit, Parisit
 E pamundur tĂ« shprehĂ«sh nĂ« disa rreshta frymĂ«n e kĂ«tij kryeqyteti baritor, qĂ« nuk munĂ«ronte mĂ« shumĂ« se 200 000 frymĂ«, pĂ«rfshirĂ« qĂ« atĂ«herĂ« nĂ« faqet e Dimrit tĂ« Madh dhe tĂ« Koncertit.
 
Drejt  prishjes
 
AsnjĂ«herĂ« Kadarea nuk ra nĂ« greminĂ«n qĂ« i kurdisnin ndoca. NĂ« sytĂ« e disa funksionarĂ«ve tĂ« lartĂ« mediokĂ«r, ai pĂ«rbĂ«nte njĂ« rrezik, por mediokĂ«r tĂ« tillĂ«, nuk bĂ«nin gjĂ« tjetĂ«r veçse nĂ«nvlerĂ«sonin forcĂ«n e shkrimeve tĂ« tij ; pĂ«r mendjet e mbara qĂ« çanin njĂ« shteg drejt sferave tĂ« larta, ai mishĂ«ronte njĂ« vitrinĂ« dobiprurĂ«se pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« nĂ« sytĂ« e botĂ«s sĂ« jashtme, por njĂ« vitrinĂ« qĂ« lypsej tĂ« mbikĂ«qyrej nga afĂ«r.
NĂ« kĂ«tĂ« mjedis tĂ« ngushtĂ«, ku tĂ« gjithĂ« « haheshin me shoshoq Â» apo mbĂ«shtesnin heshturazi njĂ«ri-tjetrin, urrejtjet, smirat dhe simpatitĂ« u desh tĂ« baraspeshoheshin pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« Kadarea t’i shpĂ«tonte greminĂ«s, edhe pse mjaft herĂ«, e shpunĂ« nĂ« buzĂ« tĂ« saj pĂ«r ta kĂ«rcĂ«nuar me rrezikun qĂ« e priste. MegjithĂ«se i qortuar nga kritika, madje dhe nga pushteti (mĂ« 1982), i detyruar nga viti 1975 gjer mĂ« 1978 tĂ« mos botonte romane, shkrimtarit iu propozuan (imponuan) gjithashtu funksione nderi. Ai ishte anĂ«tarĂ«suar nĂ« PartinĂ« e punĂ«s mĂ« 1972. I nderuar jashtĂ«, nuk kish si tĂ« jetonte nĂ« hije nĂ« ShqipĂ«ri, por duke qenĂ« gjithnjĂ« « njĂ« i dyshimtĂ« Â» pĂ«r ministrinĂ« e Brendshme, iu besuan poste nderi. U bĂ« kryeredaktori i Lettres albanaises, botuar nĂ« shqip, por edhe nĂ« frĂ«ngjisht, u emĂ«rua gjithashtu nĂ«nkryetar i Frontit demokratik, funksion tĂ«rĂ«sisht pĂ«rfaqĂ«sues nĂ« gjirin e kĂ«saj organizate mase qĂ« numĂ«ronte katĂ«rmbĂ«dhjetĂ« nĂ«nkryetarĂ« pĂ«r njĂ« presidencĂ« tĂ« gjithfuqishme : Nexhmije Hoxha, Lady Makbeth shqiptare, e veja e tiranit. Si tĂ« kundĂ«rshtonte ? Kur aq shumĂ« do e kish dĂ«shiruar ? Kadarea tashmĂ« e dinte se me kalimin e viteve, rrezikonte veç burgun ; e dinte se njĂ« « aksident Â» ndodh shpejt, se autoritetet mund ta organizonin nĂ« fshehtĂ«si
 Ah ! sikur edhe ai tĂ« kish pasur tĂ« drejtĂ«n e disa muajve pĂ«r errĂ«sirĂ«n e njĂ« qelie ! NdĂ«rgjegja e mirĂ« e vetĂ« PerĂ«ndimit, kapur pas situatash thjeshtĂ«suese, antikomuniste gjer nĂ« palcĂ«, do kish ulĂ«ritur nĂ« kĂ«tĂ« rast kundĂ«r poshtĂ«rimit qĂ« po i bĂ«hej kĂ«tij Solzhenicini ballkanik, dhe ndoshta do krijoheshin komitete, do qarkullonin peticione ! NjĂ« burgosje e tejzgjatĂ« veç do ngjallte detyrimisht respektin e intelektualĂ«ve parizianë  Por burg nuk pati. AtĂ«herĂ«, me artin e skematizmit qĂ« karakterizon disa prej tyre, kĂ«ta intelektualĂ« nuk panĂ« te Kadarea veçse njĂ« « tĂ« afĂ«rm tĂ« sĂ« vesĂ« [tĂ« Enver HoxhĂ«s], deputet nga 1970 gjer mĂ« 19821 Â» dhe konkluduan drejtpĂ«rdrejt se nĂ« bazĂ« tĂ« kĂ«tyre fakteve, « Kadarea Ă«shtĂ« pjesĂ« e sarajeve2 Â». ÇfarĂ« do kish ndodhur nĂ«se shkrimtari do kish hedhur vickla, do kish shpallur hapur armiqĂ«sinĂ« ndaj regjimit ? Me siguri vetvrasja e ngadaltĂ«, nĂ«pĂ«rmjet mbytjes. MeqĂ« do mbahej pĂ«rherĂ« e mĂ« shumĂ« nĂ« njĂ« heshtje shterpĂ«, PerĂ«ndimi do e kish harruar, duke i qĂ«mtuar gjetiu HavelĂ«t dhe Pliuçët e vet. Heshtje shterpĂ«, ndĂ«rkohĂ« qĂ« me botimin aty-kĂ«tu tĂ« Gjeneralit tĂ« ushtrisĂ« sĂ« vdekur, kish filluar tĂ« flitej me terma pozitive pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« dhe kulturĂ«n e saj. Po riflitej pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« e pĂ«rjetshme. PikĂ«risht ky rezultat e nxiti shkimtarin pĂ«r « tĂ« restauruar ikonĂ«n Â» gjer mĂ« 1990.
NjĂ« ikje nĂ« mĂ«rgim, a do t’i kish shĂ«rbyer diçkaje mĂ« 1983, kur ky mendim i erdhi KadaresĂ« gjatĂ« njĂ« vizite nĂ« Paris ? NĂ« gjendjen e atĂ«hershme, mund tĂ« mendohet se regjimi shqiptar do e kish « tretur Â» kĂ«tĂ« dezertim nĂ«pĂ«rmjet shpifjes. MĂ« 1983, tirani kishte hyrĂ« praktikisht nĂ« fazĂ«n e vet tĂ« agonisĂ«, dhe me tĂ« drejtĂ« shpresohej se Ramiz Alia, princi trashĂ«gimtar i nomenklaturĂ«s, do tĂ« bĂ«hej njĂ« despot mĂ« i ndritur. Nuk ndodhi kĂ«shtu, sepse klanet nĂ« pushtet pĂ«rgjonin shoshoqin, neutralizoheshin, dhe nĂ« çdo rast mund tĂ« tregonin se deri nĂ« ç’pikĂ« tjetri qenkĂ«sh i korruptuar dhe « social-tradhtar Â» : llogari nĂ« ZvicĂ«r, pĂ«rvetĂ«sime tĂ« fondeve publike
 Kadarea duroi deri nĂ« tetor 1990 pĂ«r tĂ« ikur nĂ« mĂ«rgim (ose mĂ« mirĂ«, sipas shembullit tĂ« Tomas Manit, nuk u kthye nga njĂ« udhĂ«tim jashtĂ« shtetit). Priti pĂ«r t’u larguar gjersa regjimi tĂ« paraqitej mjaft i dobĂ«suar. GjatĂ« verĂ«s 1990, pas disa hapjeve, pushteti u ashpĂ«rsua. PĂ«r KadarenĂ«, kjo ishte njĂ« disfatĂ« e re e inteligjencies. Kupa ishte plot me atĂ« çka deri atĂ«herĂ« ai kishte kritikuar ashpĂ«rsisht mĂ« shumĂ« : me mediokritet dhe zell tĂ« shĂ«rbenjĂ«sve. Mediokritet i aparatçikĂ«ve, i pĂ«rgjegjĂ«sve tĂ« sigurimit, i intelektualĂ«ve rrogtarĂ«, i smirashĂ«ve. Sipas kĂ«tij shkrimtari tĂ« pamĂ«shirshĂ«m ndaj rĂ«ndomtĂ«sisĂ«, vendi po vdiste nga mediokriteti i udhĂ«heqĂ«sve tĂ« tij. Ajo çka ai pĂ«rllogariste me mendje tĂ« kthjellĂ«t ishte qĂ« tĂ« shkaktonte njĂ« tronditje tĂ« domosdoshĂ«m pĂ«r « rigjallĂ«rimin Â» e vendit. Fare mirĂ« ai mund tĂ« qĂ«ndronte, pĂ«rderisa gjendja po fermentonte. Por nuk mund tĂ« mohohet megjithatĂ« se largimi i tij luajti njĂ« rol katalizatori. Nga njĂ«ra ditĂ« nĂ« tjetrĂ«n, mendjet e zamkosura nĂ« pritshmĂ«ri, veç kur u gjendĂ«n pĂ«rballĂ« problemeve, dhe tĂ« gjithĂ«, nga ishin e s’ishin, u ndodhĂ«n pĂ«rpara urgjencĂ«s pĂ«r t’i bĂ«rĂ« ballĂ«. MĂ«rgimi i KadaresĂ« shpejtoi reformat dhe lĂ«vizja studentore e dhjetorit 1990 ishte zanafilla e rĂ«nies sĂ« stalinizmit. Disa e qortuan se u largua nĂ« njĂ« çast vendimtar : do kish luajtur njĂ« rol mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« vend, thonin ata. Por gjatĂ« lĂ«vizjes studentore tĂ« vitit 1990, emri i tij ishte nĂ« gojĂ«n e tĂ«rĂ« kundĂ«rshtuesve tĂ« regjimit, dhe nĂ« euforinĂ« e atyre ditĂ«ve tĂ« ethshme, disa shihnin tek ai presidentin e njĂ« ShqipĂ«rie demokratike. Duke u larguar, duke e bĂ«rĂ« mbarĂ« botĂ«n tĂ« flasĂ« pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, Kadarea ruante sĂ«rish figurĂ«n e vendit tĂ« tij. TĂ« restaurohej ikona ! Ngrinte lart krenarinĂ« e atij kombi duke pĂ«rcaktuar kufijtĂ« e sĂ« durueshmes. Por tek disa shkaktonte njĂ« shqetĂ«sim. PĂ«rse po ikĂ«n ? Ç’do tĂ« bĂ«jĂ« atje ? Regjimi kĂ«rkonte tĂ« jepte pĂ«r tĂ« pamjen e njĂ« tradhtari.
 
Një ambasador jashtë të zakonshmes
 
I dobishĂ«m nĂ« vend vĂ«rtet, por nuk Ă«shtĂ« se s’u pĂ«rpoq. QĂ«kurse dara kish nisur tĂ« lirohej, Kadare kish pĂ«rdorur ndikimin e tij shumĂ« herĂ« me radhĂ« pĂ«r ta shtyrĂ« regjimin drejt demokracisĂ«. Duke ndjerĂ« se çka ishte e pamundur dikur, po bĂ«hej pak nga pak e mundur, jepte intervista kritike, takonte politikanĂ«, gjer edhe te presidenti Ramiz Alia, pĂ«r ta bindur pĂ«r drejtĂ«sinĂ« e reformave. I duhej dhĂ«nĂ« fund atij kulti tĂ« asketĂ«s kombĂ«tare. NĂ« pranverĂ« 1990, takon Ramiz AlinĂ«. Takim tjetĂ«r me AlinĂ«, mes intelektualĂ«sh, gjatĂ« verĂ«s, kĂ«tĂ« herĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar pluralizmin. Por periudha e hapjes kish pĂ«rfunduar ; pushteti mblidhet nĂ« guaskĂ«, nis tĂ« kĂ«rcĂ«nojĂ« : mos shkoni larg ! GjatĂ« kĂ«tyre muajve tĂ« gjatĂ« pritjeje, romanet e KadaresĂ«, a veprojnĂ« vallĂ« nĂ« ndĂ«rgjegje, apo mos kemi tĂ« bĂ«jmĂ« thjesht me njĂ« hamendĂ«sim? Dhe duhet tĂ« jetĂ« sidoqoftĂ« njĂ« pohim pafuqishmĂ«rie qĂ« e shtyn nĂ« tetor 1990 tĂ« kĂ«rkojĂ« strehim nĂ« FrancĂ« : e pranon se u largua « duke mos pasur asnjĂ« mjet tjetĂ«r pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« tĂ« njohur qartĂ« dhe plotĂ«sisht pikĂ«pamjen [e tij], meqĂ« nuk ekziston nĂ« ShqipĂ«ri mundĂ«sia pĂ«r opozitĂ« legale [
]1 Â». NĂ«se librat do kishin ndikuar mjaft fuqishĂ«m, ai as qĂ« do kish nevojĂ« tĂ« largohej. Kush mund tĂ« masĂ«, dhe me çfarĂ« saktĂ«sie, pĂ«rshtypjen e vĂ«rtetĂ« tĂ« ikjes sĂ« tij nĂ« mĂ«rgim ? Shpifja ishte zĂ«ri i parĂ« qĂ« u dĂ«gjua. KĂ«shtu, njĂ« drejtues i MinistrisĂ« sĂ« jashtme shqiptare thoshte : « Kadarea kishte folur pĂ«r refugjatĂ«t si jashtĂ«qitja e shoqĂ«risĂ« shqiptare ; tani, ai vepron si ta. Â» Pas tre muajve tĂ« ikjes tĂ« tij nĂ« mĂ«rgim, dĂ«shirat qĂ« ai kish shprehur pĂ«r vendin u plotĂ«suan : u rivendos liria e kultit, pluralizmi politik, liria e shtypit, fundi i monopolit tĂ« PartisĂ« mbi Shtetin
 JashtĂ« shtetit, Kadarea nuk mbetet inaktiv, po kthehet nĂ« njĂ« lloj ambasadori lĂ«vizĂ«s i « ShqipĂ«risĂ« sĂ« pĂ«rjetshme Â».
NĂ«se ky ambasador jashtĂ« tĂ« zakonshmes i referohet aq shpesh fondit mitik grek apo ballkanik, nĂ«se i drejtohet aedĂ«ve, Eskilit apo Kanunit, kĂ«tĂ« e bĂ«n jo pĂ«r mungesĂ« argumentesh, por pĂ«r njĂ«farĂ« sprapsjeje qĂ« ia dikton mendimi i tij. PĂ«r tĂ« pasur njĂ« grilĂ« leximi tĂ« botĂ«s lypsen zhalone tĂ« tillĂ« qĂ« e tejkalojnĂ« kohĂ«n. E tashmja nuk Ă«shtĂ« veçse njĂ« kursor zhvendosĂ«s mbi njĂ« ekran tĂ« madh. NĂ«se nĂ« ndonjĂ« rast, konkretisht qĂ« pas rĂ«nies sĂ« stalinizmit shqiptar, mund tĂ« jetĂ« dukur sikur Kadarea s’ka qenĂ« nĂ« sinkron me pragmatizmin e gjithfarshĂ«m tĂ« popullsisĂ« shqiptare, kjo vjen ngaqĂ« ai gjykon nga larg, pĂ«r koherencĂ«, pĂ«r tĂ« mos humbur kohĂ« me epifenomenet. Duke i dhĂ«nĂ« fund mĂ«rgimit tĂ« tij nĂ« pranverĂ« 1992, ai vijon ta kalojĂ« shumicĂ«n e kohĂ«s nĂ« Paris, pĂ«r tĂ« pĂ«rfunduar e lĂ«muar njĂ« vepĂ«r pĂ«rtej-kohĂ«s, pĂ«r tĂ« mos qenĂ« i mbĂ«rthyer nga luftrat ndikuese, pĂ«r tĂ« mbetur disi mĂ«njanĂ« shpĂ«rthimit tĂ« etheve. Me vite, ai luan rolin e njĂ« balize* qĂ« nxjerr rregullisht sinjale, tĂ« dukshme pĂ«r tĂ« gjithĂ«. Duke dalĂ« nga forsepsi* i njĂ« Evrope pĂ«r tĂ« hyrĂ« nĂ« tjetrĂ«n, qĂ« nuk e do veçanĂ«risht atĂ«, ShqipĂ«ria nuk po i jep dot fund mundimeve tĂ« veta, dhe megjithĂ« evolucionet politike tĂ« kohĂ«ve tĂ« fundit, disa nyje tĂ« lidhura ende nuk janĂ« zhbĂ«rĂ«, si ai i KosovĂ«s, sĂ« cilĂ«s Kadarea i ka kushtuar tregimin Vargu i dasmorĂ«ve ngriu nĂ« akull, qĂ« i bĂ«n jehonĂ« ngjarjeve tĂ« pĂ«rgjakshme tĂ« PrishtinĂ«s nĂ« pranverĂ« 1981. Kadare i rikthehet shpesh fatit tĂ« kĂ«tij rajoni populluar nĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe nga shqiptarĂ«, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje faktin se nĂ« EvropĂ«, nuk ekzistojnĂ« mĂ« kombe tĂ« tjerĂ«, qĂ« tĂ« kenĂ« gati gjysmĂ«n e popullsisĂ« nĂ«n sundimin e njĂ« shteti, SerbisĂ«, e cila ia mohon krejt tĂ« drejtat. Shkrimtari kĂ«rkon tĂ« trondisĂ« opinionet, tĂ« shmangĂ« harresĂ«n dhe nuk ngurron tĂ« flasĂ« pĂ«r « tragjedinĂ« Â» e KosovĂ«s, pĂ«r « ferrin qĂ« rĂ«ndon mbi shpatullat e dy milionĂ« shqiptarĂ«ve Â». MbrojtĂ«s i flaktĂ« i tĂ« drejtave tĂ« shqiptarĂ«ve, ai e qorton PerĂ«ndimin pĂ«r heshtjen e tij ndaj KosovĂ«s, sĂ« cilĂ«s serbĂ«t i hoqĂ«n autonominĂ« mĂ« 1989. Ndaj qarqeve pushtetore tĂ« Beogradit, ndaj Titos dhe veprimeve tĂ« tij mashtruese, ai nuk i kursen fjalĂ«t mĂ« tĂ« ashpra.
 
Besnik ndaj vetvetes   
 
Qëndrimi i tij, që ka të bëjë me prapsjen, për të analizuar të tashmen nëpërmjet filtrit të së shkuarës, është në fund të fundit shumë koherent me konceptin e kohës që ai zhvillon në veprën e tij, bazuar, për ta përmbledhur, mbi nocionin e rikthimit të përjetshëm. E ardhmja është një formë e së shkuarës, e tashmja nuk është veçse një pllakë e ndjeshme, sikurse çdo tjetër, për të kapur e fiksuar mitin.
RĂ«nia e stalinizmit nuk pati vetĂ«m pasoja pozitive pĂ«r shkrimtarĂ«t shqiptarĂ«. Pasi qenĂ« kĂ«rkuar me ngulm – tĂ« paktĂ«n ata qĂ« nĂ« shpirt nuk ishin shĂ«rbĂ«torĂ« – pasi qenĂ« pĂ«rkĂ«dhelur kur shpresa kalonte nĂ«pĂ«rmjet tyre, ja tek i shohim tĂ« ribien nĂ« hije. Statuti i shkrimtarit zhvleftĂ«sohet. TĂ« tjera vlera marrin stafetĂ«n, mĂ« pragmatike, pĂ«r t’i rĂ«nĂ« grepit tĂ« peshkimit : paraja dhe pushteti, Ă«ndrrat me çmim tĂ« lirĂ« importuar nga PerĂ«ndimi. Me zhvillimin e njĂ« shtypi « tĂ« lirĂ« Â», secili mund tĂ« shajĂ« tjetrin nĂ«pĂ«rmjet rrugĂ«s sĂ« shtypit. NĂ« njĂ« botĂ« nĂ« hapje tĂ« plotĂ«, letrĂ«sia nuk Ă«shtĂ« ajo qĂ« sjell Ă«ndĂ«rrat : ajo sillte atĂ« pjesĂ« tĂ« botĂ«s qĂ« u ishte ndaluar shqiptarĂ«ve. PĂ«rplasjet e ashpra midis politikanĂ«ve e zhgĂ«njejnĂ« shpejt KadarenĂ«, e bindin nĂ« qĂ«ndrimin e tij pĂ«r tĂ« mbetur pĂ«rmbi trazirĂ«n. Ashtu sikurse kishte deklaruar nĂ« fund tĂ« vitit 1990, se mĂ«rgimi i tij nuk do tĂ« ndikonte pothuaj apo aspak nĂ« mĂ«nyrĂ«n e tij tĂ« tĂ« shkruarit dhe nĂ« « lirinĂ« e tij tĂ« brendshme Â», ai gati s’e ka ndryshuar mĂ«nyrĂ«n e tij tĂ« tĂ« menduarit tĂ« botĂ«s. Disa shpresa janĂ« zhgĂ«njyer, ndĂ«r ato qĂ« ai shihte tek njeriu. Por fati i tij nuk Ă«shtĂ« i vetĂ«m. Krejt vendet e ish bllokut socialist i zhvleftĂ«suan intelektualĂ«t e tyre. Rikthimi i Solzhenicinit u bĂ« nĂ« kuadrin e njĂ« indiference relative.
ShqipĂ«ria nuk u hodh nĂ« gjueti shtrigash ndĂ«r ata qĂ« i llogariste si shkrimtarĂ« apo artistĂ«. DritĂ«ro Agolli, qĂ« kryesoi Lidhjen e shkrimtarĂ«ve gjatĂ« pesĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjetĂ«ve dhe ishte anĂ«tar i Komitetit qendror tĂ« PartisĂ«, ruajti njĂ« figurĂ« shkrimtari tĂ« vlerĂ«suar, si dhe Kadarea. Veçse nĂ« kĂ«to kohĂ«ra, kur ekonomikja dhe politikja janĂ« primare, a lexohet vallĂ« shumĂ« ? Mes katrahurĂ«s, Kadarea ndjek me ritĂ«m tĂ« barabartĂ« njĂ« refleksion pĂ«r baraspeshat e reja qĂ« po vendosen, pĂ«r atĂ« tĂ« shkuar qĂ« rizgjohet parreshtur dhe pĂ«r historinĂ« qĂ« pĂ«rsĂ«ritet ; makineria e rikthimit tĂ« pĂ«rjetshĂ«m rrotullohet e rrotullohet. Tregimet Muri i Madh (1993) dhe Kisha e ShĂ«n-SofisĂ« (1994) bĂ«jnĂ« pjesĂ« nĂ« atĂ« grilĂ« leximi qĂ« e bĂ«jnĂ« Ismail KadarenĂ« njĂ« « ndĂ«rgjegje Â», moskokëçarĂ«se ndaj mĂ«nyrave tĂ« gatshme-tĂ«-mendimit. Cilatdo qofshin dredhat e fatit tĂ« tij pĂ«rmes viteve tĂ« plumbta, duhet t’i njihet merita se ka kundĂ«rshtuar pushtetin (e vĂ«rtetĂ«) kur Ă«shtĂ« shfaqur tek ai, dhe se nuk e ka braktisur rrugĂ«s kryqin qĂ« ka zgjedhur pĂ«r ta mbajtur qĂ« nĂ« rininĂ« e vet.
 
ShqipĂ«ria utopi – Me dyer tĂ« mbyllura nĂ« Ballkan,
Paris, 1996.       
 
Maurice DRUON
 
ISMAIL KADAREA ËSHTË NJË NDËRGJEGJE
 
Fjala e Z. Moris Dryon, Sekretar i pĂ«rhershĂ«m i AkademisĂ« Franceze dhe Kryetar i JurisĂ« pĂ«r Çmimin BotĂ«ror Cino del Duca, gjatĂ« ceremonisĂ« pĂ«r dhĂ«nien e kĂ«tij Çmimi Z. Ismail Kadare, mĂ« 28 tetor 1992. 
 
NĂ« çastin e parashtrimit tĂ« arsyeve qĂ« na çuan pĂ«r dhĂ«nien e Çmimit botĂ«ror Del Duca Ismail KadaresĂ«, mendova se s’kish pse tĂ« zija e t’i numĂ«roja ato kur gjithçka ishte e qartĂ«. Dhe kjo qartĂ«si e ka njĂ« emĂ«r : Ismail Kadarea Ă«shtĂ« njĂ« ndĂ«rgjegje.
Ai mishëron dhe ilustron funksionin më të lartë të shkrimtarit kur ky, me penë për të vetmen armë, ndërhyn në historinë e vendit të tij, pra të njerëzimit, që të bëj të dëgjohet, nën kapën e zezë të shtypjes, fillimisht murmurima, më pas zëri i qartë dhe më në fund klithja e lirisë.
Gjirokastra është një qytet i vogël në Jug të Shqipërisë. Aty lindi Kadarea më 1936, në një shtëpi gjysmë të rrënuar që i ati dhe një fqinj përpiqeshin ta mbanin më këmbë. Ky qytet i vogël mbeti i shtrenjtë në zemrën e Kadaresë, dhe shfaqet shpesh në veprën e tij, si një simbol.
ËshtĂ« tetĂ« vjeç kur diktatura, e vetmja gjatĂ« njĂ« historie mijĂ«vjeçare, mbĂ«rthen vendin e tij. Ndjek detyrimisht njĂ« arsimim dozuar sipas metodĂ«s marksiste, makinĂ« konformuese e mendjeve. Por shpejt sheh se ka njĂ« botĂ« tjetĂ«r, njĂ« atdhe tjetĂ«r qĂ« i duket « mĂ« i fuqishĂ«m, i ngjyruar e magjepĂ«s Â». Kjo hapĂ«sirĂ« e lirĂ«, kjo tokĂ« strehuese Ă«shtĂ« letĂ«rsia.
Ndjek studimet nĂ« Fakultetin e Letrave tĂ« TiranĂ«s dhe i pĂ«rfundon ato nĂ« MoskĂ«, nĂ« Institutin Gorki, ku formohen shkrimtarĂ«t dhe kritikĂ«t. PĂ«rherĂ« i njĂ«jti kallĂ«p zyrtar e totalitar. Po ku gjetkĂ« do mund tĂ« shkonte ? MegjithatĂ«, i hyn letĂ«rsisĂ«. Kjo, sipas tij, nuk ka veç njĂ« qĂ«llim : tĂ« ruajĂ« tempullin. « PĂ«r atĂ« tempull, ka thĂ«nĂ« ai, shkrimtari duhet tĂ« jetĂ« gati pĂ«r t’i bĂ«rĂ« ballĂ« kujdo. Madje edhe kohĂ«s sĂ« gjithfuqishme. Madje edhe popullit mosmirĂ«njohĂ«s. Madje edhe historisĂ« Â».  Tempulli, tĂ« merremi vesh, Ă«shtĂ« njeriu, individi.
NĂ« moshĂ«n shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjeçe, Kadare, talent çuditĂ«risht i hershĂ«m, boton vĂ«llimin e tij tĂ« parĂ« me poezi, dhe romanin e parĂ« : KronikĂ« e njĂ« qyteti tĂ« gurtĂ«**, ku shfaqen tashmĂ« temat dhe procedimet qĂ« do formojnĂ« unitetin e veprĂ«s sĂ« tij.
Pas prishjes midis Shqipërisë dhe Bashkimit sovjetik, Kadare kthehet në tokën e tij të lindjes, ku bëhet gazetar për të jetuar. Shqipëria është atëherë krejt e shkëputur nga pjesa tjetër e botës. Asnjë këmbim, thuajse, madje as me Lindjen. Ky shtet i vogël kthehet kështu në një botë mbyllur në vetvete dhe nënshtruar ndaj tërë recetave të tiranisë. Megjithatë, revista letrare Les lettres albanaises, që drejton Kadarea, do të shfaqet në frëngjisht, gjë që tregon më së miri se nga Parisi pritet rrezja e dritës që depërton në këtë qilar.
Ismail Kadarea ka shumë të drejtë të besojë në fuqinë e letërsisë. Talenti çan kufijtë.
Gjenerali i ushtrisĂ« sĂ« vdekur, roman pĂ«rkthimi i tĂ« cilit botohet nĂ« FrancĂ« mĂ« 1970, i njofton botĂ«s letrare tĂ« vĂ«mendshme se atje, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e shtrĂ«nguar, Ă«shtĂ« shfaqur  njĂ« shkrimtar i madh. Dhe kjo, para njĂ«zet e dy vjetĂ«ve.
Që atëherë, rëndësia e Kadaresë dhe fama e tij nuk kanë rreshtur së shtuari, në të njëjtën kohë që zhvillohej vepra e tij, e konsiderueshme dhe e larmishme.
Trembëdhjetë romane, nga Prilli i thyer te Piramida që u botua këtë vit, përmbledhje tregimesh, vëllime me poema, një antologji e prozës shqiptare, një ese e gjatë mbi Eskilin, apo këtë humbës të madh, mjaft tekste të tjerë, të gjitha këto të botuara në dymbëdhjetë vende a më shumë.
Ismail Kadarea është një shkrimtar kontrabande. Dua të them me këtë se fabulën, mitologjinë, legjendat e vjetra turke a shqiptare, apo legjendat e trillëta që i sajonte vetë, ai i ka përdorur si ambalazhe të padëmshëm a të sigurt për të kaluar rrëshqanthi mjetet mendore të lirisë nën hundën e doganës intelektuale.
E dimë nga përvoja, duke qenë se kemi jetuar edhe vetë nën pushtimin, se sa situatat e historisë së largët apo personifikimet e lashta të revoltës mund të jenë, përballë çensurës, mjete ndihmëse për të denoncuar shtypjen dhe për të zgjuar ndërgjegjet.
Nën këto strehëza, dhe falë një përfytyrimi pjellor, Kadarea ka ditur të zbërthejë pamëshirshmërisht mekanizmat me anë të të cilave një pushtet arbitrar mund të rëndojë mbi shpirtrat e të vendosë terrorin.
Kam parasysh librin e tij Pallati i ëndrrave, ku një tiran fabrikon një polici të tërë për të zbuluar deri edhe në gjumin dhe ëndrrat e qytetarëve, të shtetasve, më mirë të themi, çdo shenjë që do mund të kundërshtonte apo kërcënonte pushtetin e tij.
Kam parasysh gjithashtu atĂ« tregim tĂ« shkurtĂ«r, ku me njĂ« urdhĂ«resĂ« shpallej kĂ«rkimi dhe eliminimi i tĂ« gjithĂ« njerĂ«zve qĂ« kanĂ« « syrin e keq Â». Dhe gjithkush heton fqinjĂ«t, familjen, kalimtarĂ«t qĂ« kryqĂ«zon nĂ« udhĂ« ; dhe kallĂ«zimet lulĂ«zojnĂ« ; dhe arrestimet vijojnĂ« ; dhe ankthi depĂ«rton nĂ« shpirtra, e gjithsecili veç kur shihet nĂ« pasqyrĂ« duke pyetur vetveten nĂ«se edhe vetĂ« ka « syrin e keq Â». PĂ«rkryerje e tiranisĂ« : ta bĂ«sh popullsinĂ« tĂ« jetojĂ« nĂ«n kĂ«rcĂ«nimin e pĂ«rhershĂ«m e hutues tĂ« njĂ« fajĂ«sie tĂ« beftĂ« pĂ«r njĂ« krim tĂ« papĂ«rcaktuar. Mezi mund tĂ« flitet pĂ«r simbol a alegori. E dimĂ« fare mirĂ« se si Stalini dhe tĂ«rĂ« konkurruesit e tij nĂ« botĂ« kanĂ« shpĂ«nĂ« drejt gulakut apo ekzekutimeve kapitale anĂ«tarĂ« tĂ« rrethit tĂ« tyre thjesht pĂ«r njĂ« kĂ«mbim vĂ«shtrimi.
Kadarea pĂ«rgĂ«njeshtron – siç e thotĂ« edhe vetĂ« – « klishenĂ« sipas sĂ« cilĂ«s nuk mund tĂ« krijohej letĂ«rsi e vĂ«rtetĂ« nĂ«n njĂ« diktaturĂ« komuniste Â». Duke e marrĂ« rrezikun nĂ« sy, ai krijoi njĂ« letĂ«rsi klandestine, jo pĂ«r nga shpĂ«rndarja, por pĂ«r nga vetĂ« pĂ«rmbajtja ; ai krijoi njĂ« mbretĂ«ri letrare, duke e ditur fare mirĂ« se « shkrimtari Ă«shtĂ« ndĂ«r sovranĂ«t mĂ« i godituri lehtĂ«sisht Â». I izoluar, e ka ndjerĂ« veten « si njĂ« pemĂ« shĂ«nuar me kryq pĂ«r t’u prerĂ« Â».
Nuk i ndodhi kështu.
Historia ktheu.
Dëshmitar i Shqipërisë, dëshmitar për Shqipërinë, Kadarea u bë universal. Këtë çast, jeton në Paris, ku mori strehim politik. Por, tashmë shkon edhe në vendin e tij, ku admirohet dhe, le ta theksojmë, që është një nga vendete Evropës ku frëngjishtja praktikohet më shumë. Dhe Kadarea vijon veprën e tij.
Kjo vepĂ«r i pĂ«rgjigjet mĂ« sĂ« miri vetĂ« frymĂ«s sĂ« çmimit Cino del Duca : tĂ« nderojĂ« njĂ« kontribut qĂ« shquhet pĂ«r humanizmin e kohĂ«s.
Andaj, nĂ« kĂ«tĂ« vit 1992, juria qĂ« kam nderin tĂ« kryesoj parapĂ«lqeu, i talentuari Ismail Kadare, qĂ« ju kam lexuar shumĂ«, por qĂ« ju shoh pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, t’ju zgjedhĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« Çmim qĂ« do t’ju jepet nga vetĂ« themeluesja e tij bujare.
 
Alain PLANTEY
 
Alan Plante (1924), Kryetar i Akademisë Franceze dhe i Institutit të Francës që nga viti 1996, me karierë të ndritur shkencore, juridike, diplomatike dhe autor i mbi njëzet veprave e punimeve akademike.
 
ROMANCIER I MADH E I HERSHËM
 
Ceremonia solemne për anëtarësimin e Z. Ismail Kadare në Akademinë franceze të Shkencave Morale e Politike. Seanca e ditës së hënë, 28 tetor 1996, Paris, Pallati i Institutit të Francës.
 
Fjala e Z. Alain PLANTEY, President i Institutit, Kryetar i Akademisë,
 
Zoti Ministër,
 
Shkëlqesia e Tij Z. President i Republikës së Shqipërisë ju ka deleguar për ta përfaqësuar në ceremoninë gjatë së cilës Z. Ismail Kadare do të zërë vendin në cilësinë e anëtarit shok të Akademisë sonë.
Akademia është e ndjeshme ndaj nderit që po i bën Shkëlqesia e Tij Presidenti Sali Berisha dhe nderit që po i bëni ju vetë. Ajo ju përshëndet në mënyrë të veçantë, si dhe Shkëlqesinë e Tij Z. Ambasador të Shqipërisë në Paris dhe kryetarët e tjerë të misioneve diplomatike që nderojnë me praninë e tyre këtë seancë solemne.
Mesazhi qĂ« ShkĂ«lqesia e Tij Z. President i RepublikĂ«s sĂ« ShqipĂ«risĂ« na ka dĂ«rguar Ă«shtĂ« si mĂ« poshtĂ« :
« Zoti President Berisha e konsideron futjen e shkrimtarit tĂ« madh Kadare nĂ« AkademinĂ« e Shkencave morale e politike si njĂ« ngjarje me rĂ«ndĂ«si tĂ« veçantĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« kulturĂ«n shqiptare dhe si njĂ« dĂ«shmi e pĂ«rpjekjeve fisnike qĂ« bĂ«n Franca pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« tĂ« njohur kulturĂ«n dhe historinĂ« shqiptare. ShqipĂ«ria do t’i jetĂ« gjithmonĂ« mirĂ«njohĂ«se Â».
Akademia është e ndjeshme ndaj kësaj dëshmie dhe falënderon autorin e saj të shquar.
 
Sipas zakonit, po i drejtohem tani kolegut tonë të ri.
 
Zotëri,
 
Akademia e Shkencave Morale e Politike ju ka thirrur kohët e fundit për të pasuar filozofin dhe moralistin e madh Karl Popper, në cilësinë e anëtarit shok. Ju bashkoheni kështu me personalitete të tjera të larta të huaja, sigurisht në numër tepër të kufizuar, duke pasur parasysh internacionalitetin e kulturës dhe shkencës. Sigurisht, Akademia ju njihte tashmë sepse, duke pasur parasysh meritat tuaja të shkëlqyera, ju kishte zgjedhur, më 1989, korrespondent në seksionin e saj të Historië e Gjeografisë. Pas pak, kolegu ynë Henri Amouroux do ketë misionin e madhërishëm të kujtojë karakteristikat kryesore të personalitetit dhe veprës suaj, ku kudo vihen në dukje cilësitë tuaja.
UnĂ«, nga ana ime, do dĂ«shiroja ta shihja kĂ«tĂ« anĂ«tarĂ«sim tuajin, unanim, nĂ« kontekstin e vet ideologjik e historik. Sepse, ndĂ«rsa jeni, pamĂ«dyshje, shkrimtar, veprat tuaja nĂ« mbarĂ« botĂ«n kanĂ« njĂ« kuptim tĂ« fuqishĂ«m, therrĂ«s nga disa aspekte tĂ« tmerrshme, qĂ« i bĂ«n ato tĂ« jenĂ« akte politike. Autoritetet tuaja kombĂ«tare nuk kanĂ« gabuar. As edhe turma e lexuesve tuaj, tĂ« vĂ«mendshĂ«m pĂ«r shprehjen e anktheve shekullore tĂ« njĂ« pjese tĂ« EvropĂ«s sonĂ« tĂ« vjetĂ«r dhe tĂ« tronditur nga ngjarjet dramatike qĂ« po zhvillohen sot atje. Sepse, duke ju zgjedhur ju, ne zgjedhim sigurisht njĂ« evropian, por njĂ« evropian tĂ« njĂ« lloji tĂ« veçantĂ«, njĂ« ballkanik, njĂ« shqiptar pĂ«r mĂ« tepĂ«r, pĂ«rfaqĂ«suesin e shquar tĂ« njĂ« prej kombeve dhe njĂ« prej kulturave mĂ« saktĂ«sisht ballkanike. Nga « Ballkani Â», domethĂ«nĂ« nga malet, nga gadishulli, morfologjia e tĂ« cilit Ă«shtĂ« me origjinalitet hutues, tokĂ« kalimi pĂ«r klima tĂ« pamata dhe erĂ«ra tĂ« egra, kryqĂ«zim rrugĂ«sh midis stepĂ«s sĂ« ashpĂ«r dhe butĂ«sisĂ« sĂ« brigjeve, kryqĂ«zim qytetĂ«rimesh. ParĂ« nga avioni, pĂ«r njĂ« aziatik, Ballkani Ă«shtĂ« tashmĂ« EvropĂ«, me horizontet e veta tĂ« kufizuara, EvropĂ« me gardhinĂ«, por asnjĂ«herĂ« e padepĂ«rtueshme ; pĂ«r njĂ« perĂ«ndimor, Ballkani prapĂ« Ă«shtĂ« EvropĂ«, por sa i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u njohur, me fusha tĂ« fragmentuara, lugina tĂ« ngushta, rrafshina tĂ« rrepta, maja honesh, fise tĂ« shpĂ«rndara. NĂ« ShqipĂ«ri, mĂ« mirĂ« se kushdo e dini ju vetĂ«, ZotĂ«ri. CopĂ«zimit tĂ« tokave i pĂ«rgjigjet copĂ«zimi i popujve. GjithĂ« vĂ«zhguesit janĂ« nĂ« njĂ« mendje : duke shkuar madje edhe nĂ« neolitik, nuk ekziston njeriu ballkanik, i racĂ«s ballkanike. Migrime e invadime mbivendosĂ«n shtresa etnike, pĂ«rzien tipet fizikĂ«, ndĂ«rlikuan karakteret njerĂ«zorĂ« dhe marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore. PellazgĂ«, dorĂ«, galĂ«, ilirĂ«, skitĂ«, romakĂ«, gotĂ«, bizantinĂ«, hunĂ«, bullgarĂ«, serbĂ«, turq u ndeshĂ«n e luftuan. TĂ« gjithĂ« lanĂ« gjurmĂ«, askush nuk unifikoi gadishullin. Feja, si element identiteti popullor, vetĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« fakt ishte njĂ« faktor armiqĂ«sie, fillimisht midis tĂ« krishterĂ«sh me bindje tĂ« kundĂ«rt, mĂ« pas e sidomos midis tĂ« krishterĂ«sh e myslimanĂ«sh kur sovraniteti otoman pĂ«rfitoi nga kĂ«to ndarje pĂ«r t’u ngulur qĂ«ndrueshĂ«m nĂ«pĂ«rmjet forcĂ«s ushtarake, madje dhe nĂ« ShqipĂ«ri, ku nĂ« shekullin XV lufta pĂ«r pavarĂ«si ngadhnjeu pĂ«r njĂ« çast me Gjergj Kastriotin e ndritur, nĂ«n emrin SkĂ«nderbe. QĂ« pĂ«rpara kĂ«tij shpĂ«rthimi, tĂ«rĂ« fuqitĂ« evropiane u joshĂ«n nga aventura ballkanike, secila pĂ«r hesap tĂ« vet, natyrisht. Italia romake, sigurisht, pastaj veneciane, dhe mĂ« nĂ« fund fashiste. Duke ardhur nga Danubi, gjermaniteti austriak e aleman, katolik, por herĂ«-herĂ« aleat me myslimanĂ«t, shoqĂ«ruar nga dinamizmi hungarez ; thalasokracia angleze qĂ« dominonte ishujt dhe portet mesdhetare ; pansllavizmi rus e ortodoks duke u pĂ«rpjekur tĂ« vasalizojĂ« kombet e shfaqura pĂ«r t’iu afruar porteve ; kultura e lirisĂ« gjithashtu, simbolizuar nga Franca, nga letĂ«rsia, drejtĂ«sia, filozofia e saj dhe pĂ«rfaqĂ«suar po ashtu nga sakrifica e ushtarĂ«ve tĂ« saj, varret e tĂ« cilĂ«ve janĂ« piketat e pĂ«rparimit tĂ« trupave çlirimtare tĂ« Franchet d’Esperey.
KĂ«shtu, zĂ«nkat qĂ« pĂ«rçajnĂ« popujt ballkanikĂ« i kanĂ« bĂ«rĂ« vendet e tyre fusha betejash, ku tĂ« huajt kanĂ« ardhur pĂ«r t’u ndeshur gjatĂ« shekujve. Rivalitetet u shtuan menjĂ«herĂ« pas shpĂ«rbĂ«rjes dhe shuarjes sĂ« mbisundimit otoman. NjĂ« çast, sunduesit u quajtĂ«n « fuqi me interesa tĂ« pĂ«rgjithshme Â» dhe u shfaqĂ«n si anĂ«tarĂ« tĂ« pĂ«rhershĂ«m tĂ« njĂ« koncerti evropian, por qĂ« shpejt u thye. Problemet strategjike tĂ« kĂ«saj pjese tĂ« botĂ«s janĂ« aq ngulmuese, saqĂ« pĂ«rballĂ« Ballkanit, nuk ka EvropĂ« tĂ« bashkuar. BallkanikĂ«t e dinĂ«, dhe e vĂ«nĂ« kĂ«tĂ« kartĂ« nĂ« veprim.
PĂ«rmenda rolin politik, diplomatik e kulturor tĂ« FrancĂ«s nĂ« kĂ«tĂ« EvropĂ« ende duke u bĂ«rĂ«. Me ju, ZotĂ«ri, bĂ«het fjalĂ« pikĂ«risht pĂ«r njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ«. NĂ« fakt, popujt ballkanikĂ«, secili nĂ« gjuhĂ«n e vet ringjallur nga murgjit, poetĂ«t, oratorĂ«t, nĂ« periudhĂ«n dhe shembullin e zgjimeve hungareze, polake, çeke, gjetĂ«n forcĂ«n pĂ«r tĂ« hedhur poshtĂ« sundimin osman. Pas veprĂ«s sĂ« Sirilit e Metodit, gjuha liturgjike u vendos tek sllavĂ«t, dhe mĂ« pas gjetiu. MegjithatĂ«, ishin gjuhĂ«t e folura Iaike tĂ« lashta qĂ«, falĂ« letĂ«rsisĂ« sĂ« shkruar a gojore, u lartuan nĂ« godina kulturore gjatĂ« shekullit tĂ« kaluar : konkretisht, rumanishtja, serbo-kroatishtja, bullgarishtja, shqipja. Por kĂ«to gjuhĂ« tĂ« folura jetojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« autonome, aq sa nĂ« kĂ«tĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« vogĂ«l bashkĂ«jetojnĂ« katĂ«r alfabete tĂ« ndryshĂ«m, secili nĂ« shkrimin e vet. KĂ«shtu gjuha, dukuri e natyrshme, erdhi nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« prirjeve kombĂ«tare nĂ« njĂ« gĂ«lim tĂ« ri, ku ShqipĂ«ria dha shembullin. Dukuria kombĂ«tare gjeti shprehjen e vet me shfaqjen e shteteve, tĂ« brishtĂ« pĂ«r aq kohĂ« sa pĂ«rzjerja e popullsive pengoi pranimin e kufijĂ«ve tĂ« vĂ«rtetĂ«. Fe e gjuhĂ« u bashkuan pĂ«r tĂ« krijuar zĂ«nka tĂ« pafunda. E vetme, trashĂ«gimtare e popullit ilir tĂ« LashtĂ«sisĂ«, por nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« mĂ« tĂ« kufizuar nga ajo qĂ« zinte, ShqipĂ«ria diti, qĂ« para LuftĂ«s sĂ« ParĂ« botĂ«rore, tĂ« afirmojĂ« nĂ« tĂ«rĂ«si, identitetin e vet territorial, institucional e gjuhĂ«sor mbi themelin e formave organizative dhe shprehĂ«se patriarkale, me origjinĂ« indo-evropiane, dhe ndikuar gjerĂ«sisht nga trashĂ«gimia latine.
MegjithatĂ«, kujtesa kolektive e popujve tĂ« Ballkanit, dhe konkretisht e popullit shqiptar, mbart gjurmĂ«t e shekujve tĂ« sundimit otoman, duke qenĂ« se Turqia ushtroi aty njĂ« qeverisje politike tĂ« ngushtĂ«, tek pĂ«rzgjidhte drejtues qĂ« i vinte nĂ« krye tĂ« punĂ«ve nĂ« krejt perandorinĂ« dhe nĂ« krye tĂ« ushtrive, por edhe tek bĂ«nte vjelje taksash, tĂ« lashtash si dhe djemsh rekrutĂ«. Me t’u shmangur njĂ« shtypje e tillĂ«, pasoi, pĂ«r fat tĂ« mirĂ« jo pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, shtypja e konformizmit  komunist, stalnian ose jo, njĂ« nga viktimat e sĂ« cilĂ«s ishte edhe ShqipĂ«ria. E krishterĂ« para se tĂ« bĂ«hej myslimane nĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe, mĂ« pas gjerĂ«sisht laike, ky komb kishte ruajtur nĂ« gjirin e perandorisĂ« osmane origjinalitetin e vet falĂ« forcĂ«s sĂ« traditave dhe karakterit tĂ« popullit tĂ« tij. Romanet tuaja dĂ«shmojnĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«. Por atdheu juaj nuk mundi t’i shpĂ«tojĂ« diktaturĂ«s sĂ« njĂ« oligarkie qĂ« tregohej maoiste dhe qĂ«, mĂ« 1967, shkoi gjer aty sa ndaloi praktikat fetare.
Tek ju, ZotĂ«ri, shtypja karakterizon njeriun dhe veprĂ«n. Ajo ju shtyu pĂ«rpara, ju dhe talentin tuaj. Ajo ju drejtoi drejt vĂ«rtetĂ«sisĂ« dhe fuqishmĂ«risĂ«. Romancier i madh e i hershĂ«m, ju lĂ«shuat njĂ« mesazh me pĂ«rmbajtje mobilizuese, duke sjellĂ« nĂ« botĂ«, dhe konkretisht kĂ«tu, provĂ«n e forcĂ«s dhe tĂ« efektshmĂ«risĂ« sĂ« thirrjes drejt lirisĂ« kur Ă«shtĂ« e çiltĂ«r dhe gjithĂ« talent. « Vendi i Shqipeve Â» ishte vendi i diktaturĂ«s sĂ« fundit marksiste regresive. KĂ«tĂ« diktaturĂ«, ju e luftuat. Vepra juaj e luftoi, vepĂ«r tĂ«rĂ«sisht e drejtuar kundĂ«r totalitarizmit, formave tĂ« tij tĂ« shumta e tĂ« ndryshme. NĂ«se sot, si shumĂ« nĂ« EvropĂ«n qendrore e ballkanike, ShqipĂ«ria sheh drejt PerĂ«ndimit liberal, ky PerĂ«ndim, prej tĂ« cilit nĂ« fakt komunizmi kishte frikĂ«, Ă«shtĂ« sidomos falĂ« jush. KĂ«tĂ« thirrje Franca e dĂ«gjoi. Jehona e saj oshĂ«tin nĂ« njĂ« periudhĂ« turbullire tĂ« madhe, kur tĂ« gjithĂ«, dhe konkretisht popujt e Ballkanit kĂ«rkojnĂ« tĂ« dinĂ« se ç’fat mbijetese do njohin pavarĂ«sia dhe qytetĂ«rimi i kĂ«tyre kombeve. MĂ« shumĂ« se gjetiu, nĂ« Ballkan pĂ«rplasjet kulturore kanĂ« qenĂ« nga mĂ« mizoret. A nuk na ka trashĂ«guar vetĂ« Greqia e lashtĂ« llahtarĂ«n e tragjedive mĂ« tĂ« kĂ«qija ? Por, nga kĂ«to drama mizore, a nuk bĂ«ri tĂ« lindĂ« bukuria mĂ« e kulluar ?
Tani, në vend të kultivohen kundërshtitë dhe rivalitetet, le të kërkojmë ngjashmëritë. Të përbërë ose jo në kombe, madje në shtete përreth kryeqytetesh të bukur, popujt ballkanikë nuk kanë bashkëjetuar gjatë shekujsh, madje mijëvjeçarësh, mbi të njëjtën tokë, pa përngjasuar doket dhe zakonet e tyre. Kudo, dashuria për një tokë të vështirë, forca e traditave familjare, kundërvënia midis fshatarëve e qytetarëve, kulti i nderit çuar gjer në krim, shija e lirisë, zelli romantik, lindur pjesërisht nga ilirizmi napoleonian, tërësi karakteresh, ku konstatojmë, mjerisht, fuqinë eksplozive e anarkike, ndërkohë që mund të themelojnë aty paqen, sidomos kur shoqëria moderne e ka zvogëluar forcën e aristokracive dhe të feudaliteteve, ka futur shijen e informacionit të mediatizuar dhe të të mirave të konsumit, ka stimuluar laicitetin në marrëdhëniet midis bashkësive.
E vĂ«rteta Ă«shtĂ« se qĂ« prej njĂ« shekulli, Ballkani ka dhĂ«nĂ« e vazhdon tĂ« japĂ« shembullin e veçantĂ« tĂ« njĂ« rizgjimi politik mbĂ«shtetur mbi ringjalljet kulturore, energjike e spontane. Urrejtja nuk Ă«shtĂ« aty njĂ« traditĂ«, ajo Ă«shtĂ« ndĂ«rtuar nisur nga njĂ« larmi e ligjshme, e respektueshme, pĂ«r mĂ« tepĂ«r mbrojtur nga kozmopolitizmi turk. KĂ«tyre popujve tĂ« lĂ«nduar, elitat e tĂ« cilĂ«ve ndihen tĂ« braktisura, Ă«shtĂ« koha t’u lĂ«shohet njĂ« mesazh shprese. Kush mĂ« mirĂ« se Franca mund t’u shprehĂ« vlerĂ«simin qĂ« meriton secili prej qytetĂ«rimeve tĂ« tyre, nxitjen nĂ« rrugĂ«n e lirisĂ« demokratike dhe dashurinĂ« pĂ«r njĂ« PerĂ«ndim evropian sot tĂ« bashkuar, paqĂ«sor e paqĂ«sues, po qe se ky vetĂ« nuk bie, nga ana e tij, nĂ« njĂ«farĂ« tribalizmi ngjallur nĂ« mĂ«nyrĂ« inkoherente ?
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim gjithashtu, zgjedhja juaj nĂ« gjirin e ShoqĂ«risĂ« sonĂ« ka vlerĂ« morale, atĂ« tĂ« respektit qĂ« secili i detyrohet identitetit dhe origjinalitetit tĂ« tjetrit. QoftĂ« pĂ«r persona, qoftĂ« pĂ«r fise apo shtete, parimi Ă«shtĂ« i njĂ«jtĂ« : paqja nuk vendoset as nĂ« tokĂ«, as nĂ« zemra pa njĂ« rikthim nĂ« themelet e shoqĂ«rive. NĂ« Ballkan, Ă«shtĂ« fjala pĂ«r atĂ« lidhje pas njĂ« qoshku tokeje, pĂ«r atĂ« zell tĂ« solidariteteve tradicionale, por edhe pĂ«r atĂ« tolerancĂ« tĂ« fetarĂ«ve e feve, pĂ«r hapje tĂ« rrugĂ«ve komunikuese, aq tĂ« domosdoshme pĂ«r mirĂ«kuptimin e ndĂ«rsjelltĂ« tĂ« njerĂ«zve, pĂ«r rikthimin e elitave, shumĂ« prej tĂ« cilĂ«ve janĂ« formuar nĂ« FrancĂ«, pĂ«r kĂ«mbimin e vlerave dhe ideve.
Cilido qoftĂ« ndĂ«rmjetĂ«simi i kĂ«tij apo atij institucioni ndĂ«rkombĂ«tar, cilado qoftĂ« diplomacia e kĂ«saj apo asaj fuqie tĂ« jashtme, vepra nuk mund tĂ« jetĂ« veçse sipĂ«rfaqĂ«sore dhe e pĂ«rkohĂ«shme nĂ«se pĂ«rpjekja pĂ«r disiplinĂ« dhe tejkalim tĂ« antagonizmave nuk vjen nga popujt e interesuar dhe veçanĂ«risht nga elitat e tyre. PerandoritĂ« janĂ« zhdukur, por kush nuk e sheh se sa kanĂ« mbetur tĂ« ndĂ«rvarur popujt e Ballkanit ? NĂ« tĂ« ardhmen, fati i tyre do tĂ« jetĂ« po aq i lidhur sa nĂ« tĂ« shkuarĂ«n. Fati i tyre i vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« pra tĂ« qĂ«ndrojnĂ« e jetojnĂ« nĂ« harmoni. Ka ardhur pra çasti tĂ« sinjalizohet kundĂ«rshtia ndaj thjeshtimeve fanatike e tĂ« dhunshme, tĂ« rikthehet mikĂ«pritja shekullore dhe e shenjtĂ« pĂ«r tĂ« huajin, tĂ« bashkohen fiset e kombet brenda respektit tĂ« ndĂ«rsjelltĂ« tĂ« interesave, kulturave dhe feve. AtĂ«herĂ«, origjinaliteti  i gjithkujt mund tĂ« pĂ«rbĂ«jĂ« forcĂ«n e aleancĂ«s sĂ« tyre.
Ju keni treguar, Zotëri, fuqinë etike e politike të mesazhit letrar, kur ky mesazh mbështetet mbi kurajon dhe talentin. Vendi juaj është më së miri mes nesh.
 
Henri AMOUROUX
 
Henri Amuru (1920), gazetar, shkrimtar e historian i njohur, anĂ«tar i Institutit tĂ« FrancĂ«s, Kryetar i AkademisĂ« sĂ« shkencave morale e politike, Çmim BotĂ«ror Cino del Duca pĂ«r krejt veprĂ«n e tij, Kryetar i Çmimit “Albert Londres”.
 
Fjala e Z. Henri AMOUROUX, në ceremoninë solemne për anëtarësimin e Ismail Kadaresë në Akademinë franceze të Shkencave Morale e Politike.
 
Cilin presim sot nĂ« gjirin tonĂ« ? Romancierin Ismail Kadare, njĂ«rin nga mĂ« tĂ« mĂ«dhenjtĂ« e kohĂ«s sonĂ«, qĂ« po zĂ« vend midis anĂ«tarĂ«ve shok tĂ« huaj nĂ« ShoqĂ«rinĂ« tonĂ« ? Pa dyshim. MirĂ«po, mĂ« 1989, Ismail Kadare ishte zgjedhur anĂ«tar korrespondent i Seksionit tĂ« historisĂ« e gjeografisĂ« tĂ« AkademisĂ« sonĂ«. NjĂ« romancier nĂ« Seksionin e historisĂ« e gjeografisĂ« ? MĂ« takoi atĂ«herĂ«, Ismail, t’u thoja kolegĂ«ve tĂ« mi, tĂ« bindur nĂ« çast, se krejt vepra juaj ishte e pandashme nga gjeografia e njĂ« vendi qĂ« Ptolemeu, i pari, e quajti Albanoi, fjalĂ«, pĂ«r tĂ« cilĂ«n mendohet se ai i referohej nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« maleve, pikĂ«risht atyre maleve qĂ« zĂ«nĂ« dy tĂ« tretat e territorit dhe kanĂ« qenĂ« strehĂ« jo vetĂ«m e tĂ«rĂ« qĂ«ndresave ndaj gjithĂ« pushtimeve, por edhe tĂ« muzikĂ«s, valleve, kostumeve, zakoneve dhe, çka Ă«shtĂ« themelorja, e gjuhĂ«s shqipe.
Ju i pĂ«rkisni, Ismail « Vendit tĂ« Shqipeve Â», njĂ« vend, shkruani ju, veshur me male shkĂ«mbore dhe re zemĂ«rimi, male tĂ« larta e tĂ« ftohta, sfond i njĂ« dekori tragjedie – kĂ«shtu fillon Gjenerali i ushtrisĂ« sĂ« vdekur – male tĂ« cilat – si te Iliada, ku nimfat hyjnore jetojnĂ« mbi SiflĂ«n, mes shkrepeve vetmitare – janĂ« njĂ« mjet pĂ«r njeriun pĂ«r tĂ« hyrĂ« nĂ« kontakt me hyjnitĂ«. Ju jeni skenaristi i reve tĂ« cilat, duke mbushur qiellin me njĂ« gjĂ«mim bubullime, duke zbritur, duke zbritur pĂ«rherĂ« e mĂ« shumĂ« si tĂ« kĂ«rkonin tĂ« vdekurit, janĂ« nĂ« harmoni mortore me masakrĂ«n me tĂ« cilĂ«n pĂ«rfundon Komisioni i festave. Ju luani me muajt e stinĂ«t, romanet tuaja quhen Dimri i Madh, Prilli i thyer, PranverĂ« shqiptare.
Shiu dhe mjegulla, qĂ« janĂ« miqtĂ« tuaj, shfaqen qĂ« nĂ« faqet e para tĂ« romanit qĂ« ju bĂ«ri tĂ« njohur nĂ« botĂ« : Gjenerali i ushtrisĂ« sĂ« vdekur, dhe njĂ« nga personazhet tuaja vĂ« nĂ« dukje se ngjarjet mĂ« tĂ« çuditshme ndodhin pĂ«rherĂ« nĂ« vjeshtĂ«. Pra gjeograf. Por edhe historian.
Romanet tuaja nuk janĂ«, sikurse Ă«shtĂ« pranuar tĂ« quhen, romane historike, mbĂ«shtetur nĂ« dokumente arkivore dhe rindĂ«rtime tĂ« mprehta. Ato janĂ« romane ushqyer nga historia juaj kombĂ«tare dhe traditat gojore, njĂ« histori qĂ« ju e organizoni dhe e modeloni sipas shijes suaj me ndihmĂ«n e kujtimeve tĂ« pĂ«rziera, me ndihmĂ«n e legjendave, ato legjenda qĂ« luajnĂ« rol aq tĂ« madh nĂ« jetĂ«n sentimentale tĂ« ShqipĂ«risĂ«, njĂ« histori ku takohen si nĂ« mjegull – siç shkruani ju – mitologjitĂ« greke, egjiptiane, bizanine e asiriane.
Ju nuk ngurroni t’i lĂ«vizni shekujt. Kur ju shkruani Daullet e shiut, e ç’rĂ«ndĂ«si ka qĂ« Zhorzh Kastriota, i mbiquajtur Skander Beg, princ i ShqipĂ«risĂ« dhe i Epirit, para tĂ« cilit dĂ«shtuan dy sulltanĂ« dhe heroizmin e tĂ« cilit e kĂ«ndoi Ronsari :
 
O nder i shekullit tĂ«nd ! O shqiptar prej fatit sjellĂ« !
Dora tënde, turqit mundi njëzet e dy herë,
Tmerr i radhëve të tyre, llahtarë e kështjellave të tyre,
 
po, e ç’rĂ«ndĂ«si ka qĂ« SkĂ«nderbeu jetoi nĂ« shekullin XV. MĂ« shumĂ« dhe nga vetĂ« luftimi i fundit, ai i vitit 1468, rĂ«ndĂ«si pĂ«r ju ka vazhdimĂ«sia e shtypjes dhe vazhdimĂ«sia e qĂ«ndresĂ«s. Sepse, Ismail, duhet tĂ« dish t’ju lexosh.
NjĂ« ditĂ«, keni thĂ«nĂ« njĂ« fjali me njĂ« vĂ«rtetĂ«si tĂ« hidhur ! E kam njohur letĂ«rsinĂ« pĂ«rpara, shumĂ« mĂ« pĂ«rpara se tĂ« njihja lirinĂ«. ËshtĂ« letĂ«rsia ajo qĂ« do t’ju udhĂ«heqĂ« - dhe shumĂ« tĂ« tjerĂ« me ju, falĂ« jush -, drejt lirisĂ«.
Keni thënë po ashtu : Kushdo e di se në një regjim tiranik, një shkrimtar i madh i izoluar është si ajo pema që i është vënë syri për ta prerë. Më 1989, zgjedhja juaj si korrespondent i Akademisë sonë, përveç që përputhej me romancierin-historian-gjeograf, kishte nga ana tjetër për qëllim të mbronte një shkrimtar të madh, që ajo Polici e Mendimit, e asaj bije të ministrisë të së Vërtetës, për të cilën flet Orwell në librin e vet të admirueshëm 1984, mbikëqyrte e kërcënonte. Botuesi juaj, shumë shkrimtarë, në Francë dhe jashtë, dega londoneze e Amnisty, vënë në lëvizje prej njërës nga admirueset tuaja, e pranishme sot këtu, shqetësoheshin, protestonin, vepronin.
Ne u bashkuam me ta, me shpresĂ« se, pĂ«rmes lidhjeve tĂ« mbajtura midis Quai de Conti dhe TiranĂ«s, kĂ«to mesazhe, qĂ« pothuaj javore, ju sillnin jehonĂ«n e debateve tona, do tĂ« ndryshonin persekutimet qĂ« ju bĂ«heshin, duke ua bĂ«rĂ« tĂ« qartĂ« vijĂ«n qĂ« s’duhej kurrsesi tĂ« tejkalonin.
Mburoja jonë, a ishte e efektshme? Ne e kemi dëshiruar të tillë. Eryc Faye, bashkëshoqërues i tërë librave tuaja, që i pajis me parathënie dhe shpjegime, komentues i shquar dhe i vlerësuar me çmim jo më vonë se katër ditë më parë nga fondacioni Del Duca, komentues i një vepre me të cilën është i lidhur me zemër e me shpirt, vëren me të drejtë se Orwell, Huxley, Nabokov nuk kanë shkruar për totalitarizmin e mirëfilltë, sepse nuk kishin si të futeshin në atë që ai e quan lëndë e parë, por për përfytyrimin që kishin ndaj tij në Perëndim.
VetĂ« disidentĂ«t sovjetikĂ« kanĂ« botuar pas destalinizmit, kur njĂ« regjim i zbutur autorizoi, nĂ« Novy Mir, botimin e NjĂ« ditĂ« e Ivan Denisoviçit. NdĂ«rsa ju, Ismail, ju jetonit, shkruanit nĂ« njĂ« qytet ku ngrihej e lartĂ« mbi dhjetĂ« metra, njĂ« statujĂ« e njĂ« stalinisti qĂ« nuk do tĂ« zhdukej veçse mĂ« 22 dhjetor 1990 ; ju jetonit, ju shkruanit, nĂ« njĂ« vend qĂ« do tĂ« jetĂ« i fundit, para jo mĂ« shumĂ« se gjashtĂ« vjetĂ«sh, qĂ« do tĂ« çlirohej nga njĂ« totalitarizĂ«m qĂ« kish lindur me çlirimin – çlirim/totalitarizĂ«m, sa tmerr ngjall vetĂ« çiftĂ«zimi i kĂ«tyre fjalĂ«ve! – nĂ« gati gjysmĂ«n e EvropĂ«s mĂ« 1945, çlirim qĂ« do tĂ« thoshte thjesht ndryshim padroni.
Lindur mĂ« 1936, ju keni njohur pra 45 vjet totalitarizĂ«m nĂ« krejt shfaqjet e tij. Sepse totalitarizmi nuk ka asgjĂ« me njĂ« vijĂ« e drejtĂ« ; Ă«shtĂ« njĂ« vijĂ« me pĂ«rthyerje, vijĂ« e lakuar, qĂ« herĂ«-herĂ« i lĂ« tĂ« qetĂ« pĂ«rkohĂ«sisht tĂ« durueshmit. XhelatĂ«t e MesjetĂ«s i vinin nĂ« pĂ«rdorim gjendje tĂ« tilla qetĂ«simi. Midis dy torturave, ata tĂ«rhiqnin nga viktima hekurin e skuqur, lironin zinxhirĂ«t dhe litarĂ«t pĂ«r t’ia rifilluar mĂ« pas. Totalitarizmat e shekullit XX mĂ«suan edhe ato t’i bĂ«jnĂ« metodat mĂ« tĂ« larmishme. I ri, pĂ«rfituat njĂ« bursĂ« pĂ«r Institutin Gorki tĂ« letĂ«rsisĂ« nĂ« MoskĂ«. Sepse pĂ«r pushtetin, qĂ« zbuloi talentin e gjimnazistit, rĂ«ndĂ«si kishte qĂ« ju tĂ« bĂ«heshit njĂ« shkrimtar i mirĂ«, domethĂ«nĂ« njĂ« shkrimtar qĂ« mendon mirĂ«. Duke qenĂ« se letĂ«rsia e mirĂ«, ashtu siç mĂ«sohej nĂ« MoskĂ« nuk ju tĂ«rhoqi, ju pritĂ«t atĂ«herĂ« vitet 1960 dhe 1962 pĂ«r tĂ« botuar nĂ« ShqipĂ«ri, nĂ« revistĂ«n letrare Drita, tekste qĂ« menjĂ«herĂ« do tĂ« kritikoheshin sepse nuk i referohen PartisĂ« sĂ« punĂ«s, nuk i pĂ«rshtaten asnjĂ« prej dogmave tĂ« nderit. Kur ShqipĂ«ria zyrtare ndĂ«rroi dashuri, duke hedhur poshtĂ« BRSS-nĂ« post-staliniste qĂ« e konsideronte tepĂ«r liberale dhe duke u martuar e vetme nĂ« botĂ«, pĂ«rtej mijĂ«ra e mijĂ«ra kilometrave e shekujve qytetĂ«rues, me ashpĂ«rsitĂ« mĂ« karikaturale tĂ« librit tĂ« vogĂ«l tĂ« kuq, ju do tĂ« dĂ«rgoheshit dy vjet me radhĂ« nĂ« malet e Jugut nĂ« takim me popullin... sikur ju s’e njihkeshit popullin, popullin tuaj !
Me tĂ« rĂ«nĂ« tensioni, pa e kĂ«rkuar, veç kur emĂ«roheni deputet mĂ« 1970. Sa e kollajtĂ« Ă«shtĂ« pĂ«r ata qĂ« janĂ« larg rreziqeve tĂ« japin si shembull guximin e tyre arrogant pĂ«r ata qĂ« ndodhen nĂ« kafaz, ku i mban rob pushteti absolut. Po qe se kĂ«ta kundĂ«rshtojnĂ« nderimet, atĂ«herĂ« pĂ«rjashtohen, burgosen, apo, dhe kemi tĂ« bĂ«jmĂ« kĂ«tu me njĂ« formĂ« burgimi, ndalohen tĂ« botojnĂ«, gjĂ« qĂ« do tĂ« jetĂ« pĂ«r ju, Ismail, fati juaj disa herĂ«. Po qe se i pranojnĂ« kĂ«to pĂ«rfitime, nderime, atĂ«herĂ«, ja ku e shohin veten tĂ« kompromentuar, bashkĂ«fajtorĂ«, tĂ« penguar nga zinxhirĂ« tĂ« butĂ«, por detyrues. Sa i vĂ«shtirĂ« Ă«shtĂ« raporti i shkrimtarit me pushtetin totalitar. Pothuaj detyrimisht, midis mendimit dhe forcĂ«s, duhet tĂ« vendoset njĂ« lojĂ« e dyfishtĂ«. NĂ« njĂ« vend mburrĂ«sisht e frikĂ«sisht tĂ« mbledhur nĂ« vetvete, qĂ« nuk do tĂ« njohĂ« asgjĂ« nga fetĂ« – ato u ndaluan mĂ« 1967 –, qĂ« nuk do tĂ« dijĂ« asgjĂ« dhe tĂ« mĂ«sojĂ« asgjĂ« nga njĂ« PerĂ«ndim i pranishĂ«m nĂ« ballkonet e dritareve, ju do tĂ« jetonit kĂ«shtu midis shpresĂ«s dhe dĂ«shpĂ«rimit, midis periudhave tĂ« lirive tĂ« matura me kujdes – njĂ« udhĂ«tim nĂ« Shtetet e Bashkuara nĂ« kuadrin mbikĂ«qyrĂ«s tĂ« njĂ« misioni, udhĂ«timi juaj i parĂ« nĂ« Paris, mĂ« 1971, botimi i pĂ«rshĂ«ndetur gjithĂ« lavdĂ«rime i Gjeneralit tĂ« ushtrisĂ« sĂ« vdekur, – dhe periudhave tĂ« ftohjes, pas botimit tĂ« Dimrit tĂ« Madh dhe mos botimit tĂ« asaj poeme PashallarĂ«t e kuq, qĂ« do t’ju kushtojĂ« njĂ« dĂ«nim tĂ« ri me punĂ« fizike dhe ndalimin, pĂ«r njĂ« kohĂ«, tĂ« çdo vepre romaneske. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, persekutimet nuk vijnĂ« vetĂ«m nga ana e njĂ« pushteti, i cili luhatet midis admirimit e frikĂ«s nĂ« personin tuaj. Po aq sa nga pushteti, ju do tĂ« vuanit edhe nga lajkatarĂ«t e pushtetit, tĂ« cilĂ«t, me penĂ«n e tyre bujkrobe nuk bĂ«jnĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse denoncojnĂ« penĂ«n tuaj tĂ« lirĂ« dhe, me sy tĂ« errĂ«t pĂ«rtej çdo caku, i shohin me smirĂ« ato suksese qĂ« ua hanĂ« shpirtin. Tek Qorrfermani, shkruar mĂ« 1984, por qĂ« çensuara do ta lejojĂ« pĂ«r botim mĂ« 1991, ju nxirrni nĂ« skenĂ« gjyqin popullor para tĂ« cilit vihet poeti mĂ« i famshĂ«m i vendit. KolegĂ«t e tij qĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« thirrje pĂ«r kallĂ«zim, dhe qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« edhe vetĂ« kallĂ«zues, e akuzojnĂ« pĂ«r fjalĂ« me dy kuptime, me tĂ« cilat Ă«shtĂ« mbushur vepra e tij. TurmĂ«s sĂ« smirĂ«zinjve nuk i mbetet atĂ«herĂ« veç tĂ« kĂ«rkojĂ« mjetin me tĂ« cilin - si gjithĂ« njerĂ«zit qĂ« kishin syrin e keq, dhe qĂ« po shtoheshin nĂ« vend -, atij do t’i hiqej arma e krimit : sytĂ«. A do pĂ«rdoren shufra hekuri me dy maja, acidi, detyrimi me sytĂ« nga dielli, mbajtja pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« nĂ« errĂ«sirĂ« tĂ« plotĂ«? Dhe ndĂ«rsa diskutohej ethshĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, njĂ« nga funksionarĂ«t, si dha urdhĂ«r qĂ« turma tĂ« heshtte, mbajti, shkruani ju, njĂ« fjalim tĂ« shkurtĂ«r, nĂ« tĂ« cilin theksoi shpirtmadhĂ«sinĂ« e shtetit, qĂ« kĂ«tĂ« herĂ«  kufizohej vetĂ«m me njĂ« qortesĂ«. Veçse, ky Ă«shtĂ« paralajmĂ«rimi i fundit, shtoi ai, duke treguar me gisht nĂ« drejtim tĂ« poetit. KĂ«to fjalĂ«, ky Ă«shtĂ« paralajmĂ«rimi i fundit, ju i keni dĂ«gjuar sa e sa herĂ«, Ismail.
Atëherë, si të realizoni vetveten? Si, me penën tuaj për të vetmen armë, të merrni përsipër, sikurse shkruan Maurice Druon, funksionin më të lartë të shkrimtarit, si, nën atë kapuç të zi të shtypjes të lëshoni fillimisht që të dëgjohet, një murmurimë, pastaj të qartësoni zërin dhe më në fund të lëshoni thirrjen e lirisë?
Thirrjen e lirisë!
Ja, e tëra!
Dhe qĂ« tĂ« dĂ«gjohet thirrja e lirisĂ«, ju thĂ«rrisni pĂ«r ndihmĂ« rrĂ«fenjĂ«n e legjendat ; ju i drejtoheni Homerit, tregimet e tĂ« cilit kanĂ« magjepsur e tronditur – kam parasysh fundin e Hektorit – rininĂ« tuaj; ju i drejtoheni aedĂ«ve dhe rapsodĂ«ve ; ju i drejtoheni vojticave, qĂ« i ndĂ«rpresin dĂ«nesat pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pĂ«rdorim fjalĂ« ngjethĂ«se qĂ« lĂ«vdojnĂ« tĂ« vdekurit ; ju i drejtoheni Shekspirit dhe thirrjeve marrake tĂ« mbretit Lir,
 
Fryni erĂ«ra gjersa faqet t’u shkulen! TĂ«rbohuni.
Gjëmoni rrebeshe e tufane, shpërtheni...
 
dhe sidomos ju i drejtoheni atij PĂ«rbindĂ«shi tĂ« ringjallur, PerandorisĂ« otomane, qĂ« sundoi mbi gjysmĂ« mijĂ«vjeçari nĂ« ShqipĂ«ri, atij PĂ«rbindĂ«shi qĂ« kĂ«rkoni ta mashtroni, meqĂ« e bĂ«ni tĂ« mbajĂ«, pa e shkruar – por askush s’ka si gabon nĂ« kĂ«tĂ« mes – rolin e atij PĂ«rbindĂ«shi pafundĂ«sisht mĂ« i frikshĂ«m nĂ« kohĂ« mĂ« tĂ« afĂ«rta: Bashkimi Sovjetik, me rrjetin e vet tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m prej miliona e miliona tĂ« vdekurish.
Mesjeta e njĂ« ShqipĂ«rie tĂ« tumorizuar nĂ« MesjetĂ«n e PerandorisĂ« osmane ju mundĂ«soi tĂ« demaskonit totalitarizmat e shekullit XX, me sigurinĂ« qĂ« do kuptoheshit menjĂ«herĂ« nga njĂ« popull qĂ« diktatura e kishte “ghetorizuar”, por qĂ«, duke e lĂ«nĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« pa liri, ia kish shmangur ndotjet e botĂ«s moderne dhe tĂ« qytetĂ«rimit tĂ« “fast food-it”. I detyruar nga forca tĂ« mblidhej nĂ« vetvete, populli shqiptar qĂ«ndronte i tĂ«rhequr edhe pĂ«r shkak tĂ« njĂ« historie qĂ« kurrĂ« nuk i shqitej nga kujtesa dhe qĂ« banonte shpirtin e tij. Nga shqiptarĂ«t, ju kuptoheshit menjĂ«herĂ«.
Mirëpo Shqipëria, sa banorë? Tre milionë, po edhe tre milionë nëpër botë, duke folur një gjuhë të vështirë, pa rrezatim jashtë kufijëve, dhe që ju bën të ndiheni krenar meqë pohoni se Aleksandri i Madh betohej në shqip!
Atëherë, le të vimë te mrekullia që i lejoi Maurice Druon-it të deklarojë se dëshmitar i Shqipërisë për Shqipërinë, ju u bëtë i përbotshëm.
Ju u përkthyet në mbi tridhjetë gjuhë dhe më duhet të them se gjysma e këtyre përkthimeve ka për origjinë tekstin francez. Kur japonezët lexojnë Prillin e thyer, kur norvegjianët lexojnë Kush e solli Doruntinën?, kur baskët lexojnë, në gjuhën e tyre, Ura me tri harqe, e kush do mendojë një çast se ata pasionohen për problemet e jetës politike shqiptare? Japonezë, norvegjianë, baskë, italianë, grekë, amerikanë, portugezë, francezë, - francezë që kanë qenë ndër lexuesit tuaj të parë dhe që ju qëndrojnë besnikë -, të gjithë kanë mësuar prej kohësh të dekriptojnë mesazhet që përmbajnë librat tuaja, të gjithë e dinë që legjendat, rapsoditë, vojticat dhe gjeografia e përjetshme janë në realitet materiali i këtij qëllimi të madh : denoncimi falë fabulës, duke qenë se çdo mjet tjetër ju mbetej i ndaluar, denoncimi i totalitarizmit dhe i totalitarëve.
Kur ju shkruani te Dimri i Madh se krejt Evropa ishte zhytur nĂ« mjegull, gjysma e AzisĂ« ishte qĂ« tani e mbuluar nga dĂ«bora dhe temperaturat e presionet ishin tĂ« tilla qĂ« u ndihnin cikloneve pĂ«r tĂ« lĂ«vizur nĂ« zemĂ«r tĂ« shkretĂ«tirave, lexuesi menjĂ«herĂ« e ka kuptuar se meteorologjia juaj ishte politike. Kur, tek Ura me tri harqe, ju shkruani kĂ«tĂ« frazĂ« : pata pĂ«rshtypjen se nĂ«n kĂ«tĂ« dush hĂ«ne, shihja fusha tĂ« tĂ«ra pĂ«rmbytur nĂ« gjak dhe male kthyer nĂ« hi. Shihja hordhitĂ« turke qĂ« zdrugonin botĂ«n pĂ«r tĂ« zgjeruar hapĂ«sirĂ«n islamike. Shihja zjarre e hi dhe kufomat e pĂ«rzhitura  tĂ« njerĂ«zve e kronikave(...). Dhe pĂ«rmbi gjithçka, atĂ« hĂ«nĂ« tĂ« ngrĂ«nĂ«, produkt i Ă«ndĂ«rrave tĂ« stepave shterpĂ«. Kjo natĂ« qĂ« po afrohet do tĂ« jetĂ« e gjatĂ«..., lexuesit e kuptojnĂ« qĂ« nata qĂ« po afrohet nuk do tĂ« jetĂ« vetĂ«m duke filluar nga viti 1378, nata e gjatĂ« otomane, por edhe ajo natĂ« qĂ« do tĂ« mbulonte njĂ« ShqipĂ«ri vendosmĂ«risht tĂ« vetme, shkĂ«putur mĂ« 1978 nga vĂ«llai i madh kinez pasi u shkĂ«put nga padroni sovjetik. Ai padron sovjetik pothuaj pĂ«rherĂ« i pranishĂ«m prapa perdes sĂ« fabulĂ«s apo historisĂ«.
Romani juaj Komisioni i festave Ă«shtĂ« nĂ« dukje ngjarja e njĂ« ftese pĂ«r njĂ« ceremoni pajtimi lĂ«shuar mĂ« 1830 nga Perandoria otomane pĂ«r prijĂ«sat e fundit tĂ« njĂ« prej revoltave tĂ« shumta shqiptare, ceremoni, e cila qĂ« para se tĂ« fillojĂ« festa, pĂ«rfundon me masakrĂ«n e shqiptarĂ«ve naivĂ«. Le tĂ« fshijmĂ« dukshmĂ«ritĂ«. Duke vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« dramĂ«n e vitit 1830, a nuk keni menduar pĂ«r atĂ« dramĂ« qĂ«, mĂ« 1968, kish goditur si rrufe ÇekosllovakinĂ« dhe kish shtangur habie gjithĂ« botĂ«n? Tre javĂ« para se tĂ« arrestoheshin udhĂ«heqĂ«sit çekĂ«, para se tĂ« pushtohej vendi nga tanket sovjetike, para se tĂ« shtypej revolta e krejt njĂ« populli, mĂ« 29 korrik nĂ« Çierna u ngritĂ«n dolli tĂ« zhurmshme dredharake dhe u bĂ«nĂ« pĂ«rqafime hipokrite gjatĂ« njĂ« ceremonie pajtimi tĂ« pĂ«rgatitur edhe ajo nga njĂ« komision festash, fijet e tĂ« cilave i tĂ«rhiqte Byroja Politike!
AparencĂ« sĂ«rish, aparencĂ« pĂ«rherĂ« tek Pallati i Ă«ndrrave, qĂ« do t’ju kushtojĂ« atĂ« dĂ«nim publik nga pasuesi i Enver HoxhĂ«s : Populli dhe Partia ju ngrejnĂ« mbi Olimp, por nĂ« qoftĂ« se nuk u qĂ«ndroni besnik, ata ju hedhin nĂ« greminĂ«... E cili pra qenkĂ«sh krimi juaj ? A nuk patĂ«t kujdes, si zakonisht, tĂ« zhvendosnit romanin tuaj nĂ« kuadrin e PerandorisĂ« otomane? Heroi juaj, Mark-Alemi, a nuk endej nĂ« njĂ« Stamboll, ku nuk kalonin veçse pajtone me perde tĂ« mbyllura duke shpĂ«nĂ« oborrtare nĂ« vendet e tyre tĂ« punĂ«s natore? Dhe qĂ« zhvendosja tĂ« ishte e plotĂ«, a nuk shoqĂ«ronin rapsodĂ«t kĂ«ngĂ«n e tyre tĂ« rĂ«ndĂ« me lahutĂ«n njĂ«telĂ«she? Domosdo. Por, Ismail, Stambolli juaj i rreshkĂ«t, duhet pranuar qĂ« i ngjan tepĂ«r qendrĂ«s modeste tĂ« TiranĂ«s ! Dhe Pallati juaj i Ă«ndrrave, me arkitekturĂ«n e rĂ«ndĂ« sovjetike, a nuk Ă«shtĂ« kopje e selisĂ« sĂ« frikshme dhe tĂ« dyshimtĂ« tĂ« Komitetit Qendror, vendosur aty, nĂ« fund tĂ« bulevardit tĂ« madh tĂ« TiranĂ«s? NĂ« bodrumet e pallatit tuaj... Pallat !... NjĂ« shtet i prekur tashmĂ« nga paranoja e komplotit, mendoi tĂ« burgosĂ« Ă«ndrra pas Ă«ndrrash, Ă«ndrra erotike, Ă«ndrra krizash ekonomike, Ă«ndrra grushtesh shteti, Ă«ndrra pĂ«rçartjesh tĂ« mĂ«dha, Ă«ndrra tĂ« cunguara, qĂ« nuk mbahen mend tĂ« plota nĂ« pĂ«shtjellĂ« tĂ« zgjimit, dhe qĂ« Ă«ndĂ«rrftilluesit do ta kenĂ« disi tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’i zbĂ«rthyer ; po, tĂ« burgosin Ă«ndrrat qĂ« bĂ«n çdo mĂ«ngjes njĂ« popull i tĂ«rĂ«, i bindur se duke u çliruar nga subkonshienca e vet vepronte pĂ«r tĂ« mirĂ«n e atdheut ! Ne nisim kĂ«shtu, shkruan Eric Faye, njĂ« vizitĂ« tĂ« drejtuar nĂ« atĂ« laborator tĂ« sĂ« keqes, ku njĂ« shtet i tĂ«rĂ« vihet nĂ« pĂ«rgjim tĂ« shtetasve tĂ« tij, duke kĂ«rkuar tĂ« kapĂ« sinjale paralajmĂ«ruese pĂ«r tĂ« ardhmen e tij. Sepse nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r brishtĂ«sinĂ« e mrekullueshme tĂ« Ă«ndĂ«rrave, por tĂ« njĂ« makthi, makth, vijon Eric Faye, qĂ« mbĂ«rthen çdo pushtet pĂ«r tĂ« mĂ«suar PARAPRAKISHT, pĂ«r t’i dalĂ« pĂ«rpara gjĂ«rave, pĂ«r tĂ« udhĂ«hequr opinionin duke e kanalizuar, dhe kjo, nĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rat. HĂ«, pra, Ismail, pranoni qĂ« qenkeni fajtor pĂ«r njĂ« imagjinatĂ« tĂ« shfrenuar ! QĂ« njĂ« shtet nĂ« mbrojtje i qepet akteve, fjalĂ«ve tĂ« zeza nĂ« tĂ« bardhĂ«, vetĂ« qĂ«llimeve, asaj qĂ« Ă«shtĂ« parĂ«, asaj qĂ« shihet, asaj qĂ« do tĂ« shihet. Sepse, qĂ« mbledh legjione arkivistĂ«sh dhe regjimente interpretuesish pĂ«r tĂ« klasifikuar e analizuar Ă«ndrrat e njĂ« populli tĂ« tĂ«rĂ«, pĂ«r tĂ« shtĂ«nĂ« nĂ« dorĂ« burra e gra qĂ« na qenkĂ«rkan vizituar prej Ă«ndrrash tĂ« gjykuara nga mĂ« tĂ« rrezikshmet, nĂ« fund tĂ« fundit, ç’kĂ«rkonit ju qĂ« kuturiseni gjer aty, kur dihet qĂ« Pallati i Ă«ndrrave u dĂ«nua ashpĂ«r nga plenumi i Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve, mbledhur mĂ« 1982. Kur dihet qĂ« edhe njĂ« herĂ« ju u ndodhĂ«t buzĂ« greminĂ«s !
Ekziston njĂ« vĂ«nie e mirĂ« nĂ« pĂ«rdorim e sĂ«mundjes. Po a ekziston vallĂ« edhe njĂ« vĂ«nie e mirĂ« nĂ« pĂ«rdorim e persekutimit? ËshtĂ« fjala pĂ«r zemrat e forta, sigurisht. Per i FrancĂ«s, Viktor Hygo nuk do tĂ« kishte qenĂ« Hygo pa grushtin e shtetit tĂ« 2 dhjetorit 1851, pa atĂ« mĂ«rgim prej njĂ«zet vjetĂ«sh, qĂ« do t’i japĂ« rastin tĂ« shprehet : syrgjynosja qĂ« m’u bĂ« ishte e mirĂ« dhe pĂ«r kĂ«tĂ« falĂ«nderoj fatin. Oficeri i artilerisĂ« AleksandĂ«r Isaieviç Solzhnicin, a do tĂ« ishte bĂ«rĂ« Solzhnicin nĂ«se kundĂ«rspiunazhi nuk do t’i kishte kapur letrat qĂ« dyshoheshin pĂ«r jo-dashuri ndaj Stalinit, nĂ«se nuk do tĂ« ishte arrestuar mĂ« 9 shkurt 1945, kur lufta ende s’kish mbaruar, pa gulagun, pa pavionin e kancerozĂ«ve nĂ« spitalin e Tashkentit? MirĂ«po, edhe mĂ« i forti e lĂ«shon veten nĂ«se nuk ka pranĂ« tij njĂ« zemĂ«r besnike. NĂ« Gernesej, pĂ«r HygonĂ« do tĂ« jetĂ« Zhyljeta, kurse Solzhenicini gjeti paqen e shpirtit pranĂ« MatrionĂ«s.  PranĂ« jush, Ismail, pĂ«rherĂ« Elena, ndjeshmĂ«ria si shkrimtare e sĂ« cilĂ«s ishte njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes i sigurt, vendosmĂ«ria e karakterit njĂ« plotĂ«sim i boshllĂ«kut mĂ« tĂ« madh tĂ« vetmisĂ« e tĂ« braktisjeve.
PranĂ« jush, dy vajzat tuaja, qĂ« me tĂ« ardhur koha e konfidencave tĂ« rrezikshme, ju do t’u shprehnit mendimin pĂ«r t’u larguar. MirĂ«po, shumĂ« shpejt, rrethi juaj do tĂ« jetĂ« pafundĂ«sisht mĂ« i gjerĂ« nga rrethi familjar. PranĂ« jush gjithashtu Jusuf Vrioni, pĂ«rkthyesi juaj. Tregohet mjaft mosmirĂ«njohje ndaj pĂ«rkthyesve! Lexuesi i kalon pĂ«rciptazi emrat e tyre. Kujtesa nuk i ruan. E megjithatĂ«, s’ke ç’thua ! QĂ« tĂ« pĂ«rcjellĂ«sh pĂ«rmes fjalĂ«ve, nga njĂ« gjuhĂ« nĂ« tjetrĂ«n, dhe mĂ« shumĂ« akoma, nga njĂ« qytetĂ«rim nĂ« tjetrin, dallgĂ«t e ndjenjave, tĂ« pĂ«rkthesh pa tradhtuar tĂ«rĂ« rrahjet e zemrĂ«s, duhet shumĂ« mĂ« tepĂ«r nga njĂ« punĂ« gjigande, nga njĂ« pĂ«rpikmĂ«ri absolute, duhet njĂ« pasion i fuqishĂ«m dhe mjeshtĂ«ria pĂ«r tĂ« ushtruar me tĂ« vĂ«rtetĂ« dyzimin e personalitetit. NĂ«se mĂ« shumĂ« se gjysma e pĂ«rkthimeve tĂ« veprĂ«s sĂ« Ismail KadaresĂ« Ă«shtĂ« realizuar duke u nisur nga teksti frĂ«ngjisht, ky Ă«shtĂ« njĂ« nder pĂ«r gjuhĂ«n tonĂ«, por Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« nder pĂ«r cilĂ«sinĂ« e pĂ«rkthimit tĂ« Jusuf Vrionit, i cili, ardhur nga Tirana, ndodhet sot mes nesh. Vrioni, pĂ«r tĂ« cilin dua tĂ« kujtoj, me emocionin qĂ« i detyrohemi atyre qĂ« kanĂ« saktifikuar lirinĂ« e tyre pĂ«r vetĂ« lirinĂ«, se u dĂ«nua mĂ« 1947 me trembĂ«dhjetĂ« vjet punĂ« tĂ« detyruar si armik i pushtetit, si agjent i huaj, ky i huaj qĂ« ish Franca, kjo FrancĂ« qĂ« ai e kish dashur dhe ku kish studjuar nĂ« Janson de Sailly, nĂ« HEC, nĂ« fakultetin e drejtĂ«sisĂ«, kjo FrancĂ« qĂ« ai e do vazhdimisht dhe qĂ« me pĂ«rkthimet e tij tĂ« veprĂ«s sĂ« KadaresĂ«, i siguron rrezatimin e gjuhĂ«s. PranĂ« jush, qĂ« prej vitit 1978, datĂ« e botimit tĂ« Dimrit tĂ« Madh, njĂ« botues, i njĂ«jti, i njĂ«jti pĂ«r njĂ«zet e tre tituj. Dhe mĂ« shumĂ«... sepse Fayard boton jo vetĂ«m veprat tuaja tĂ« plota nĂ« frĂ«ngjisht, por edhe nĂ« shqip..., gjĂ« qĂ« i siguron botuesit prestigj, por sigurisht jo tĂ« ardhur. Ne jemi tĂ« shumtĂ« kĂ«tu qĂ« e dimĂ« rĂ«ndĂ«sinĂ« e njĂ« botuesi-mik nĂ« jetĂ«n e shkrimtarit -, qĂ« e dimĂ« sa rĂ«ndĂ«si kanĂ« besnuikĂ«ria e tij ndaj veprĂ«s, miqtĂ« e tij, nxitjet pĂ«r punĂ«, zĂ«ri i tij, thjesht nĂ« çaste dyshimi. Por pĂ«r ju, Ismail, qĂ« jetonit rrethuar nga mosbesimi nĂ« atĂ« qĂ« ish njĂ« nga fortifikatat e fundit tĂ« totalitarizmit, pĂ«r ju, mĂ« shumĂ« se kushdo tjetĂ«r, ne e dimĂ« sa tĂ« çmuara pĂ«r ju ishin miqĂ«sia e fortĂ« e Claude Durand-it, tĂ« cilit i besuat njĂ« dorĂ«shkrim pĂ«r ta botuar vetĂ«m nĂ« rast arrestimi a vdekjeje, vigjilenca e tij dhe e ekipit tĂ« tij.
Pranë jush, miq të vjetër dhe miq të rinj. Shkrimtarë të huaj e francezë, kritikë letrarë, gazetarë dhe midis këtyre gazetarëve Colette Deman, ime shoqe, falë së cilës unë ju njoha, por që para gjashtëmbëdhjetë vjetësh ishte e para që ju i besuat qartë të fshehtën tuaj se i kundërviheshit regjimit.
Kolokiumi i dytĂ« ndĂ«rkombĂ«tar frankofon, i organizuar nga Shoqata e shkrimtarĂ«ve tĂ« gjuhĂ«s frĂ«nge, kryesuar nga Edmond Jouve, kumtesat e tĂ« cilit u mblodhĂ«n nĂ« njĂ« vĂ«llim me 300 faqe; çmimi i fondacionit Del Duca, qĂ« i dha rastin Maurice Druon-it pĂ«r t’ju bĂ«rĂ« njĂ« nderim tĂ« shkĂ«lqyer ; BashkĂ«bisedimet me Eric Faye, botuar mĂ« 1991, Dialogu me Alain Bosquet, botuar mĂ« 1995, do tĂ« lejojnĂ« tĂ« depĂ«rtohet mĂ« mirĂ« nĂ« atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« quajtur Universi Kadare, bota juaj e brendshme, misteri i shkrimit tuaj, sepse Ă«shtĂ« mister i madh ai i shkrimit.
Duke dialoguar me Alain Bosquet, ju na mundĂ«soni tĂ« hyjmĂ« edhe ne nĂ« atĂ« qĂ« ju e quani kalendari juaj i dytĂ«, ai çast kur, me t’u ndezur zjarri, me tĂ« pirĂ« kafenĂ«, mĂ« nĂ« fund me tĂ« rrjedhur koha e domosdoshme pĂ«r tĂ« harruar klimĂ«n politike, terrorin, festat, ju hyni ngadalĂ«, si verbĂ«risht, nĂ« universin tuaj. AtĂ«herĂ« para meje, siç i hapni zemrĂ«n BoskesĂ«, shpaloset njĂ« kohĂ« tjetĂ«r grimcuar si pluhur xhami, njĂ« kohĂ« pa drejtim, paraprometeiane, nĂ« mund tĂ« them, qĂ« pret nga unĂ« t’i jap njĂ« drejtim tĂ« caktuar. Dua s’dua, ditĂ« tĂ« tĂ«ra kalojnĂ« duke u tallandisur nĂ« tĂ« fshehtat e tyre qĂ« pĂ«rpiqem t’i kap, por qĂ« pikĂ«risht atĂ«herĂ« kur mendoj se mund t’u afrohem, mĂ« shpĂ«tojnĂ«. KĂ«shtu, nĂ« mĂ«nyrĂ« instiktive, bĂ«j gati filtrat, veglat, apo gjithçka qĂ« quaj kĂ«shtu pĂ«r aq kohĂ« sa nuk kanĂ« emra nĂ« asnjĂ« gjuhĂ«. Nga ana tjetĂ«r, duhet tĂ« pĂ«rkujdesem pĂ«r vetĂ« gjendjen e gjuhĂ«s : a Ă«shtĂ« e rrjedhshme aq sa duhet, e ngrohtĂ«, elastike, e pĂ«lqyeshme (nĂ« çastin e krijimit, gjuha mĂ« ngjan me njĂ« grua tĂ« zalisur) apo ka humbur nga kĂ«to cilĂ«si dhe gjendet para jush e ngrirĂ«, nĂ« pritje tĂ« njĂ« elektroshoku qĂ« do t’i japĂ« jetĂ«? Kjo vetĂ«timĂ« mund tĂ« shpĂ«rthejĂ« nga truri juaj, por mund tĂ« vijĂ«, pse jo, edhe nga truri i njĂ« gjeniu zhdukur prej shekujsh, por qĂ« ju huazon pĂ«r njĂ« çast kĂ«tĂ« shkarkesĂ« hyjnore...
Si thoni, Ismail, tokĂ«za a u mbyll me kaq? NĂ« dukje. VetĂ«m nĂ« dukje. Sepse mĂ« e vĂ«shtira Ă«shtĂ« ndoshta ende para jush. Duke hyrĂ« nĂ« liri, nĂ« tĂ« gjitha liritĂ«, nĂ« lirinĂ« e mendimit, nĂ« atĂ« liri kundĂ«rshtimi qĂ« s’ka si tĂ« ketĂ« çmim e kuptim kur nuk has mĂ« qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e shtrĂ«ngesave dhe burgjeve, duke mos qenĂ« mĂ« njĂ« pĂ«rjashtim totalitar, ShqipĂ«ria, a do vazhdojĂ« t’ju frymĂ«zojĂ« pĂ«rherĂ« me tĂ« njĂ«jtĂ«n forcĂ«, me tĂ« njĂ«jtin pasion? MeqĂ« diktatura u shemb, meqĂ« kujtimet e pĂ«rgjakshme tĂ« PerandorisĂ« otomane nuk shĂ«rbejnĂ« mĂ« si maskĂ« pĂ«r atĂ« Perandori tĂ« pĂ«rgjakshme sovjetike fshirĂ« nga historia, dhe qĂ« shpejt, shumĂ« shpejt, pa dyshim, do shuhen dhe nga kujtesa, nĂ« ç’burime tashmĂ« do ta gjeni frymĂ«zimin? Kujt do t’i drejtoheni? ËshtĂ« kjo njĂ« pyetje pĂ«r tĂ« nesĂ«rmen. E megjithatĂ«, duke lexuar Spiritus, romanin tuaj tĂ« fundit, botuar para disa ditĂ«sh, kemi tĂ« drejtĂ« ta ndjejmĂ« veten tĂ« siguruar...
NĂ« esenĂ« kushtuar Eskilit, ju pĂ«rmendni lodhjen e atit tĂ« tragjedisĂ« greke strehuar nĂ« brigjet e IlirisĂ«, nĂ« Epidamn, apo edhe mĂ« tutje akoma, nĂ« Siçili... Dhe s’kanĂ« pse venĂ« qĂ« nga Athina e Greqia pĂ«r t’i folur. Ja, pĂ«rsa i pĂ«rket Eskilit ! Dhe s’ka pse vinĂ« qĂ« nga Tirana e ShqipĂ«ria pĂ«r t’i folur kĂ«tij Kadareje, i cili udhĂ«ton tashmĂ« lirisht nĂ«pĂ«r botĂ« dhe Ă«shtĂ« ngulur nĂ« Paris, nĂ« zemrĂ«n qĂ« rreh, nĂ« zemrĂ«n e zhurmshme tĂ« Quartier Latin. HĂ«, pra! Ja, njĂ« nga frazat e fundit tĂ« Eskilit tuaj: KĂ«shtu, ndoshta ai shfreu dufin, por nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, ai ndjente thellĂ« nĂ« shpirt qĂ« Greqia vazhdonte tĂ« rĂ«ndonte me krejt peshĂ«n e vet mbi shtyllĂ«n e tij kurrizore dhe kot qĂ« tĂ« shkumonte nga tĂ«rbimi, kot qĂ« tĂ« lĂ«vizte supet nga inati, kurrĂ« nuk do arrinte tĂ« çlirohej... Ai do mbante GreqinĂ« dhe Greqia do mbate atĂ«.
E pra, Ismail, mjaft tĂ« ndĂ«rrosh emrin e njĂ« atdheu! GjithmonĂ« ju do mbani ShqipĂ«rinĂ« dhe gjithmonĂ« ShqipĂ«ria do t’ju mbajĂ« ju...
Në fund të jetës së tij, Lord Bajroni, i lodhur nga kënaqësitë, por jo nga pasionet, shkoi në atë Shqipëri, që ishte në atë kohë një vend humnerash e cubash. I dhanë një shpurë. Në fund të udhëtimit, i kërkoi atij që ishte prijësi i shpurës sa duhej ta paguante. Mori përgjigjen: Nuk dua asgjë, veç të më doni. Ne ju duam, Zotëri, dhe sepse ju duam Ismail - dhe nëpërmjet jush Shqipërinë e maleve dhe legjendave, të rapsodëve e të aedëve, të qëndresave të përhershme kundër pushtuesve të njëpasnjëshëm, Shqipërinë e të vdekurve dhe të gjallëve, futur falë magjisë së shkrimit tuaj në historinë e përjetshme -, ne ju ftojmë këtë mbrëmje, Zotëri, të zini vend midis nesh.
 
Maurice VINCENT
 
Moris Vincent (1955), President i Universitetit Jean Monet të Sent-Etjenit në vitet 1997-2002, Këshuilltar bashkiak i Sent-Etjenit dhe Këshilltar krahinor i Rhon-Alpeve, autor i disa botimeve.

VEPRA E ISMAIL KADARESË MBART FYRMË EVROPIANE
 
Ceremonia solemne pĂ«r dhĂ«nien e GradĂ«s « Doctorat Honoris Causa Â» Z. Ismail Kadare nga Universiteti Jean Monnet, 10 tetor 1997
 
Fjala e Profesor Maurice Vincent
 
Zonja dhe Zotërinj të zgjedhur,
Zonja dhe Zotërinj dekanë e drejtorë,
Të dashur kolegë, të dashur miq,
 
Manifestim i imigrantĂ«ve shqiptarĂ« mĂ« 7 prill 1939 para BursĂ«s sĂ« PunĂ«s tĂ« Sent-Etjenit pĂ«r tĂ« protestuar kundĂ«r pushtimit tĂ« ShqipĂ«risĂ« nga trupat musoliniane.
Mund tĂ« thuhet me tĂ« vĂ«rtetĂ« se qyteti dhe Universiteti i Sent-Etjenit e prisnin Ismail KadarenĂ« prej kohĂ«sh, se dĂ«shironin t’i hapnin dyert nĂ« mĂ«nyrĂ«n mĂ« zyrtare e mĂ« solemne : Titulli “Doktor Honoris Causa” qĂ« po i japim sot, e qĂ« na nderon edhe ne, sanksionon njĂ« fakt, pĂ«ruron njĂ« urĂ« tashmĂ« tĂ« hedhur midis tij e neve, dhe midis neve e tij. PĂ«r t’iu referuar njĂ« prej librave tĂ« tij mĂ« tĂ« famshĂ«m, do thoja madje qĂ« kjo urĂ« ka mĂ« shumĂ« se tri harqe, konkluzion qĂ« do ta pĂ«rligjia fillimisht me njĂ« pĂ«rmbledhje tĂ« shpejtĂ«.

Manifestim i imigrantëve shqiptarë më 7 prill 1939 para Bursës së Punës
 tĂ« Sent-Etjenit pĂ«r tĂ« protestuar kundĂ«r pushtimit tĂ« ShqipĂ«risĂ«
 nga trupat musoliniane.
 
Pa dyshim qĂ« e dini tashmĂ«, i dashur Ismail Kadare, se qyteti qĂ« po ju pret, ka qenĂ« midis dy luftrave njĂ« nga qendrat e emigracionit shqiptar nĂ« FrancĂ«, dhe pikĂ«risht kĂ«tu, nĂ« BursĂ«n e PunĂ«s tĂ« Sent-Etjenit, mĂ« 1939, u mbajt njĂ« kuvend i paharruar i tĂ«rĂ« punĂ«torĂ«ve dhe studentĂ«ve shqiptarĂ« tĂ« rajonit stefanuaz, lionez dhe grĂ«nobluaz, pĂ«r tĂ« protestuar kundĂ«r pushtimit tĂ« vendit tĂ« tyre nga gjeneralĂ« e ushtarĂ« e “UshtrisĂ« suaj tĂ« ardhshme tĂ« vdekur”.
KĂ«ta emigrantĂ« ishin, nĂ« shumicĂ«n e tyre, me origjinĂ« nga Jugu i ShqipĂ«risĂ«, dhe rajoni i GjirokastrĂ«s, qyteti juaj i lindjes, pĂ«rfaqĂ«sohej mĂ« sĂ« miri. Ata furnizonin njĂ« krah pune pĂ«r tĂ« cilin minierat tona kishin nevojĂ« tĂ« madhe, pas plagĂ«ve tĂ« tmerrshme tĂ« konfliktit tĂ« parĂ« botĂ«ror. Edhe sot mund tĂ« shihen mjaft emra tĂ« njerĂ«zve tuaj skalitur mbi gurĂ«t e varreve nĂ« varrezat tona. PĂ«r kĂ«tĂ« prani shqiptare nĂ« Sent-Etjen, festa e librit mirĂ«pret madje edhe njĂ« dĂ«shmitar tĂ« gjallĂ«, pĂ«r mĂ« tepĂ«r poet, nĂ« personin e Vangjel LekĂ«s, qĂ« na vjen nga Riviera juaj. NjĂ« pelegrinazh i tij i kohĂ«ve tĂ« fundit nĂ« tĂ« lashtin “qytet tĂ« zi”, sipas perifrazimit qĂ« pĂ«rdorej nĂ« atĂ« kohĂ«n pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar qytetin tonĂ«, e ka frymĂ«zuar kĂ«tĂ« poet pĂ«r disa vargje, qĂ« figurojnĂ« tashmĂ« nĂ« njĂ« pĂ«rmbledhje qĂ« ai ka botuar nĂ« FrancĂ«, me pĂ«rkthimin e tij, parathĂ«nien e tĂ« cilit e keni nĂ«nshkruar, siç e dini, ju vetĂ«. MarrĂ« kĂ«shtu, si drejtpĂ«rdrejt nga burimi, ai kujtim i pĂ«rbashkĂ«t ringjallet me mjaft emocion:
 
“... Postjeri vjen dy herĂ« nĂ« javĂ«,
Çdo tĂ« enjte e tĂ« shtunĂ«.
Nuk e di prej sa e sa vitesh
Pres çdo të enjte e të shtunë
Mes erës në sheshin e fshatit
Mes shiut nën degët e zhveshura të rrapit.
Postjeri vjen tetë herë në muaj,
Gjyshi është larg në dhe të huaj,
Postjeri vjen 96 herë në vit,
Sent-Etjeni është larg, shumë larg,
Dhe miniera frymĂ«n po ju zĂ«. [...]”
 
NĂ«se i pĂ«rzgjodha kĂ«to vargje pĂ«r t’i lexuar, kjo sepse nĂ« to bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« postjer, vetĂ« zanati qĂ« ushtronte babai juaj, dhe mund tĂ« mendohet se mĂ«se njĂ«herĂ«, ai u ka çuar me dorĂ«n e tij grave e mĂ«mave tĂ« mbetura vetĂ«m atje, nĂ« GjirokastĂ«r, letra qĂ« mbanin vulĂ«n e Sent-Etjenit apo tĂ« njĂ« prej qytezave tĂ« saj! Kushedi, mbase edhe vetĂ« pasioni juaj i fĂ«mijĂ«risĂ« pĂ«r pullat e postĂ«s, pĂ«r tĂ« cilĂ«n flet njĂ« nga poemat tuaja, ka lindur, pikĂ«risht, nga zanati i babait tuaj tĂ« nderuar dhe paraskiconte çeljen planetare tĂ« universit tuaj poetik e romantik?!
Por, le të kthehemi tek arsyet e takimit të sotëm.
Shkaqe tĂ« tjera, mĂ« pranĂ« nĂ« kohĂ« mund tĂ« parashtrohen nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«. NjĂ« nga pĂ«rkthyesit tuaj, anĂ«tar i Universitetit tonĂ« figuron se rrjedh prej atyre familjeve imigrantĂ«sh qĂ« sapo pĂ«rmenda, dhe dy kolegĂ« tĂ« tjerĂ«, qĂ« qĂ«ndruan gjatĂ« nĂ« TiranĂ«, si lektorĂ« tĂ« frĂ«ngjishtes – emigrim sĂ« prapthi, nĂ« mund tĂ« them – janĂ« bĂ«rĂ« qĂ« nga ajo kohĂ« qytetarĂ« stefanuaz tĂ« adoptuar. KanĂ« shkruar dy libra tĂ« shĂ«nuar pĂ«r vendin tuaj, njĂ«ri qĂ« prek periudhĂ«n diktatoriale – 57, bulevardi Stalin – dhe tjetri, periudhĂ«n e daljes nga komunizmi, me titullin ShqipĂ«ria apo logjika e dĂ«shpĂ«rimit. Si dĂ«shmi tĂ« tretĂ«, qĂ« pĂ«rligj mĂ« sĂ« miri festĂ«n e librit, meqĂ« ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« kĂ«tĂ« vit vendi fener, ata vetĂ« siguruan ekspozitĂ«n fotografike vendosur nĂ« njĂ«rĂ«n prej godinave tĂ« qytezĂ«s universitare, dhe i falĂ«nderoj nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ«, nĂ« emĂ«r tĂ« Universitetit dhe tĂ« gjithĂ« atyre qĂ« do shohin kĂ«tĂ« ekspozitĂ«.
Nga ana juaj, a nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« fund, vetĂ« fjala e dhĂ«nĂ« qĂ« po realizohet me kĂ«tĂ« ceremoni tĂ« sotme? Sepse secilit i kujtohet kĂ«tu njĂ« vizitĂ« e mĂ«parshme tuaja nĂ« Universitetin e Sent-Etjenit, nĂ« maj 1986, kur erdhĂ«t pĂ«r njĂ« bashkĂ«bisedim, nĂ« mbarim tĂ« sĂ« cilĂ«s, siç mĂ« kanĂ« thĂ«nĂ«, ju premtuat tĂ« riktheheni njĂ« ditĂ«, aq shumĂ« admiruesit tuaj stefanuazĂ« e forezianĂ« dĂ«shironin tĂ« vazhdonin atĂ« bisedĂ«, por kĂ«tĂ« herĂ« tĂ« organizuar nĂ« kushte mĂ« tĂ« mira. Prandaj, pĂ«r mĂ« tepĂ«r, i ftojmĂ« tĂ« gjithĂ« t’ju dĂ«gjojnĂ« sĂ«rish nesĂ«r nĂ« mĂ«ngjes nĂ« njĂ« amfiteatĂ«r kĂ«tu pranĂ«. Jam i sigurt qĂ« shumĂ« vetĂ« do donin me shpirt tĂ« bisedonin me ju, tĂ« zgjasnin emocionin e leximit tĂ« librave tuaja, nĂ«pĂ«rmjet njĂ« bashkĂ«bisedimi me vetĂ« personin e gjallĂ« tĂ« autorit. NĂ« emĂ«r tĂ« tyre, ju falĂ«nderoj  qĂ« tani, i dashur Ismail Kadare, pĂ«r kĂ«tĂ« nder, sepse tĂ« gjithĂ« janĂ« nĂ« dijeni tĂ« detyrimeve qĂ« keni.
 
Profesorë të Universitetit Jean Monet përreth Ismail Kadaresë.
Profesorë të Universitetit Jean Monet përreth Ismail Kadaresë.
Harku i njëmijtë i urës që na lidh : ju jeni Kryetar Nderi i Shoqatës humanitare Fëmijët e Shqipërisë, themeluar nga doktor Dzemail Dzemaili, shqiptar për nga origjina, dhe përkrahur nga një prej paraardhësve të mi, Presidenti Lauras, me përkushtimin që i njohim.
Këto fakte e dëshmi flasin tashmë : ardhja juaj në këto anë nuk do jetë pa vijimësi, pa jehonë përcjellëse. Botimi nga Shtypshkronjat tona Universitare të një vepre publikuar nga CIERC, një nga qendrat tona kërkimore, nga Skënderbeu te Kadareja, po çel udhën. Nesër, kolegët dhe studentët e letërsisë së krahasuar do të përkulen mbi këtë apo atë vepër tuajën, përfshirë në programin e këtij viti universitar dhe akoma më shumë pa dyshim.
Ekspozita fotografike dhe bibliografike e drejtuar nga Zonja Achard, konservatore e BibliotekĂ«s Universitare, krahas asaj tĂ« Elisabeth et Jean-Paul Champseix, do tĂ« qĂ«ndrojĂ« e hapur edhe nĂ« ditĂ«t e ardhme. KĂ«shtu, do t’i pĂ«rgjigjemi mĂ« mirĂ« kĂ«rshĂ«risĂ« qĂ« gĂ«zon vendi juaj kudo qĂ« shkoni. TanimĂ«, e çelur pĂ«r publikun, ju pret po ashtu edhe juve, qĂ« sĂ«bashku ta pĂ«rurojmĂ« me kĂ«tĂ« rast tĂ« veçantĂ« tĂ« pranisĂ« suaj.
PĂ«rkim tjetĂ«r, ku nuk shoh thjesht efektin e rastĂ«sisĂ« : Shoqata Euro’Arts, nĂ« bashkĂ«realizim me CinĂ©ma le France organizon nĂ« fillim tĂ« dhjetorit njĂ« festival tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« filmit shqiptar. Ma ka Ă«nda tĂ« jap lajmin e kĂ«saj ngjarjeje si njĂ« stoli ideale pas kremtimit tĂ« letĂ«rsisĂ« shqiptare, pĂ«rqĂ«ndruar rreth personit tuaj dhe pĂ«r shkak tĂ« pĂ«rmasĂ«s sĂ« veçantĂ« qĂ« do ketĂ« manifestimi. NĂ« fakt, zgjatimet e saj do drejtohen edhe nga ana e KinematekĂ«s dhe do na bĂ«jĂ« tĂ« mundur vizitĂ«n e mjaft artistĂ«ve dhe krijuesve tĂ« vendit tuaj. Edhe aty do tĂ« priteni personalisht, dhe Zonja Nicole Cornut, pĂ«rgjegjĂ«se e CinĂ©ma le France do t’jua konfirmojĂ« kĂ«tĂ« dĂ«shirĂ« nga ana e saj, pĂ«r mĂ« tepĂ«r qĂ« disa nga filmat e propozuar janĂ« nxjerrĂ« nga librat tuaja. Dhe a duhet tashmĂ« tĂ« kujtoj qĂ« Prilli i thyer, i Liri Begejas na u dhurua si premierĂ« me tĂ« dalĂ«, dhe kĂ«tu shoh edhe njĂ« hark tjetĂ«r nĂ« urĂ«n tonĂ«, aq shumĂ« prania e regjizores, nĂ«pĂ«rmjet lidhjeve qĂ« ju bashkojnĂ«, nĂ«nkuptonte praninĂ« tuaj.
Java e Kinemasë shqiptare më sjell ndër mend nisma të tjera të mundshme, afatmesme apo afatgjata. E si të mos mendojmë për shembull për kënaqësinë që mund të na japë shfaqja në Sent-Etjen e një pjese teatrore nga Besnik Mustafaj apo një spektakël nga Baleti Preljocaj? Sigurisht, këtu nuk bëj gjë tjetër veçse zgjatoj urën nëpërmjet dëshirave në seri, pa dashur të nxjerr këtu ndonjë sekret në përzgjedhjet që kanë bërë institucionet kulturore simotra të qytetit me institucionin tonë.
Do t’i quaja tĂ« pĂ«rfunduara preludet e ceremonisĂ« sĂ« sotme dhe rrjedhojat e sigurta e tĂ« mundshme tĂ« saj, duke pĂ«rmendur gjithashtu, pozicionuar tashmĂ« nĂ« plan kombĂ«tar, disa lidhje shkencore qĂ« bashkojnĂ« vendet tona pĂ«rkatĂ«se, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ« punĂ«n e arkeologĂ«ve francezĂ« nĂ« qendrat ilire apo greko-romake, qĂ« nga periudha e paraluftĂ«s deri nĂ« kĂ«rkimet e Pierre Cabanes, Profesorit tĂ« Universitetit tĂ« Paris-Nanterre, tĂ« cilit ju vetĂ« pĂ«r mĂ« tepĂ«r i keni hartuar parathĂ«nien e njĂ« vepre tĂ« botuar kohĂ«t e fundit : ShqipĂ«ria, vendi i shqipeve.
Për të mos hequr asgjë nga këto këmbime franko-shqiptare, dua të përshëndes më në fund rolin e shkëlqyer në përhapjen e veprës suaj nëpër botë të Claude Durand-it, botuesit dhe mikut tuaj, e të Jusuf Vrionit, përkthyesit tuaj, i cili është rritur të themi dhe i ka bërë studimet në Paris, aq sa e ka zgjedhur vendin tonë për atdhe të dytë.
Por natyrisht, pĂ«rtej gjithĂ« kĂ«tyre harqeve, Ă«shtĂ« vetĂ« vepra juaj qĂ« na jep arsyet mĂ« tĂ« forta pĂ«r t’ju pritur mes nesh.
Emri i Universitetit tonĂ«, nĂ« fakt nuk Ă«shtĂ« thjesht pĂ«r modĂ« apo pĂ«r parapĂ«lqim: ne dĂ«shirojmĂ« dhe kĂ«rkojmĂ« ta meritojmĂ« emrin e atij qĂ« Ă«shtĂ« cilĂ«suar si “Ati i EvropĂ«s”, Jean Monnet-it, ashtu sikurse dĂ«shirojmĂ« tĂ« zhvillojmĂ« parreshtur Mbrojtjen e tĂ« Drejtave tĂ« Njeriut, tĂ« cilave Universiteti ynĂ« u kushton vĂ«mendje tĂ« veçantĂ«, frymĂ«zuar ndĂ«r tĂ« tjerĂ« nga RenĂ© Cassin.
E tĂ«rĂ« kjo i çelte krejtĂ«sisht dyert njĂ« shkrimtari, krijimtaria e tĂ« cilit, nĂ« njĂ« nga boshtet e veta madhore dĂ«shmon pĂ«r drama bashkĂ«kohore tĂ« kontinentit tĂ« vjetĂ«r, duke synuar njĂ«kohĂ«sisht t’i rijapĂ« vendit tĂ« tij vendin qĂ« i takon nĂ« qytetĂ«rimin perĂ«ndimor qĂ« prej Antikitetit mĂ« tĂ« hershĂ«m. Prova, thjesht trashĂ«gimia e poezisĂ« suaj popullore, nga e cila GĂ«te nĂ« kohĂ«n e vet vlerĂ«soi disa thesare dhe qĂ« ju vetĂ« i keni lartĂ«suar nĂ«pĂ«rmjet shkrimeve tĂ« paharrueshme nĂ« prozĂ«.
Do ta zhvilloj disi këtë aspekt, në më lejoni, duke iu kthyer vetës së tretë, më e përshtatshme për shqyrtime të tilla.
Kjo frymë evropiane që mbart vepra e Ismail Kadaresë duket sikur shkon fare mirë në fakt në drejtim të një tradite, për të cilën ka aftësinë ta amplifikojë, ta bëjë më të larmishte, si për të reaguar ndaj traumatizmave të Historisë.
NĂ« mĂ«nyrĂ«n e vet dhe nĂ« njĂ« kontekst politik tĂ« pabotuar, zĂ«ri i KadaresĂ«, a nuk ritransmeton nĂ« jehonĂ« tĂ« fuqishme, apo nĂ« isso* tĂ« fuqishme, pĂ«r t’iu referuar polifonive tĂ« famshme shqiptare, zĂ«rin e Poetit kombĂ«tar shqiptar Naim FrashĂ«ri, i cili, nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« kaluar i lĂ«shonte kĂ«tĂ« thirrje poetike EvropĂ«s:
 
“Lind mĂ« nĂ« fund o ditĂ« e shumĂ«pritur,
Diell që ngjitesh nga perëndimi!
Ti që të shohin toka të largëta,
Ne kĂ«tu, mos po na harron? “
 
NjĂ« tjetĂ«r poet i Rilindjes kombĂ«tare shqiptare, Andon Zako Çajupit, i vinte keq qĂ« shqiptarĂ«t vinin armĂ«t e tyre nĂ« shĂ«rbim tĂ« vendeve tĂ« huaja – MbretĂ«risĂ« sĂ« Napolit, Venedikut, GreqisĂ«, madje dhe TurqisĂ« – kur duhet tĂ« mendonin pĂ«r fatin e tyre. Sa i revoltuar, edhe i dĂ«shpĂ«ruar, ai u bĂ«nte thirrje bashkĂ«patriotĂ«ve tĂ« tij, sikurse vepron sot, nĂ« rrethana krejt tĂ« tjera, Ismail Kadare. Sepse, duke luftuar mosmirĂ«njohjen dhe mospĂ«rfilljen ndaj vendit tĂ« tij, ai e di se nĂ« njĂ« masĂ« tĂ« madhe, gjithçka varet prej vetĂ« atij pĂ«r t’u parĂ« siç duhet t’i ketĂ« hije, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« nga vendet fqinje. KĂ«shtu, nĂ« esenĂ« qĂ« i ka kushtuar Eskilit, Kadare i bĂ«n thirrje kombit tĂ« tij tĂ« tregohet me pamjen e tij mĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, mĂ« tĂ« mirĂ«... qĂ« edhe Ă«shtĂ« mĂ« evropiania. Dhe, a Ă«shtĂ« rastĂ«si nĂ«se i ka kushtuar po ashtu njĂ« ese tĂ« tĂ«rĂ« – Shfaqja e Migjenit nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe – njĂ« poeti, edhe ky mĂ« pranĂ« nesh, pĂ«rfshirĂ« krejt, gjer nĂ« thellĂ«si tĂ« vetvetes, nga Ă«ndrra perĂ«ndimore?
Por sado i magjepsur qĂ« shfaqet, e shohim autorin tĂ« mbajĂ« qĂ«ndrim ndaj dalldive tĂ« kota, ndaj iluzionit tĂ« barnave magjike. Shkrimtar me pĂ«rgjegjĂ«si, ndĂ«rgjegje e lidhur me fatin e atdheut tĂ« tij, KadaresĂ« i Ă«shtĂ« dashur po ashtu tĂ« zbresĂ« nĂ« arenĂ« mjaft herĂ«, me artikuj apo deklarata pĂ«r t’i paralajmĂ«ruar bashkĂ«qytetarĂ«t e tij ndaj disa demonĂ«ve dhe iluzioneve tĂ« modernitetit perĂ«ndimor, por edhe duke kĂ«rkuar nga Evropa mĂ« shumĂ« vĂ«mendje e mirĂ«kuptim ndaj tyre.
Vepra e Kadaresë, sigurisht, nuk buron vetëm nga historia dhe aspiratat e vendit të tij. Ajo merr përmasa zgjeruese dhe madhështi duke iu referuar në mënyrë të vazhdueshme e me mjaft zhdërvjelltësi dy gjenive të kulturës botërore, thellësisht të rrënjëzuar në Rilindjen evropiane, Dantes dhe Shekspirit. Mbi këtë shtohet edhe një shtresëzim kulturor trashëguar nga lashtësia greke, mishëruar kryesisht tek figura e Homerit, rapsodit origjinal, dhe e Eskilit, atit të tragjedisë.
KĂ«to rezonanca tĂ« larmishme kanĂ« frymĂ«zuar tanimĂ« mjaft shkrime tĂ« komentuesve tĂ« tij, dhe unĂ« nuk kam ç’shtoj mĂ« shumĂ« nga ata. MegjithatĂ«, thjesht sa pĂ«r tĂ« ndezur kĂ«rshĂ«rinĂ« pĂ«r kĂ«to shkrime, do dĂ«shiroja tĂ« ndalesha njĂ« çast mbi disa aspekte madhore tĂ« kĂ«tij humanizmi me tĂ« vĂ«rtetĂ« evropian qĂ« ato kanĂ« nxjerrĂ« nĂ« pah si riaktivizim.
 
Kur Kadare i rikthehet mitit tĂ« Prometeut, kĂ«tĂ« e bĂ«n pĂ«r t’ia kundĂ«rvĂ«nĂ« formave tĂ« tjetĂ«rsimit individual e kolektiv karakteristike pĂ«r shekullin XX, dhe nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« ai ripĂ«rtĂ«rin leximin e kĂ«tij miti. Ese pĂ«r Eskilin e shpreh kĂ«tĂ« mĂ«se qartĂ« : Projekti qĂ« lufton heroi nuk Ă«shtĂ« njĂ« genocid i zakontĂ«, por zĂ«vendĂ«simi i njerĂ«zimit ekzistues me njĂ« njerĂ«zim tĂ« ri. KĂ«tu Ă«shtĂ« e tatĂ«pjeta e çdo tiranie, logjika e thellĂ« e dĂ«shirĂ«s pĂ«r fuqi, sa e verbĂ«r dhe e tĂ«rbuar, nga ku burojnĂ« utopitĂ« mĂ« tĂ« kĂ«qia totalitare. “ Nuk e dimĂ« se me ç’qenie Zeusi do ta kish zĂ«vendĂ«suar njerĂ«zimin e dĂ«nuar, shkruani ju. Por pĂ«r njĂ« gjĂ« jemi tĂ« sigurtĂ«, qĂ« ky njerĂ«zim i ri do kish qenĂ« edhe mĂ« i keq, megjithĂ«se Zeusi mban pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim fjalime tĂ« njĂ« demagogjie tĂ« skajshme qĂ« nga maja e Olimpit”. (Eskili, apo ky humbĂ«s i madh, f. 89-90). Pas kĂ«saj, kuptohen fare mirĂ« faqe tĂ« tĂ«ra nga Koncerti, dhe para tyre, faqe tĂ« tĂ«ra nga Kamarja e turpit, pĂ«r t’iu pĂ«rmbajtur vetĂ«m jehonave mĂ« tĂ« menjĂ«hershme tĂ« kĂ«tij projekti jupiterian qĂ« alegoritĂ« tuaja, por edhe referimet e drejtpĂ«rdrejta pĂ«r historinĂ« e kĂ«tij shekulli nuk rreshtin sĂ« godituri nĂ« krejt format dhe pasojat.
Kjo mbrojtje e parreshtur ndaj tĂ« gjitha dhunimeve qĂ« i bĂ«hen njeriut, mbĂ«shtetet e pasurohet me njĂ« aspekt tjetĂ«r tĂ« veçantĂ«, sipas jush, tĂ« autorit tĂ« OrestisĂ«, tĂ« cilĂ«n ju e keni pĂ«rkthyer :  lidhja e tij me atĂ« çka mund tĂ« quhet, pĂ«r anakronizĂ«m tĂ« vullnetshĂ«m, shtet i sĂ« drejtĂ«s. Kjo fut nĂ« lojĂ« normĂ«n e sĂ« drejtĂ«s dhe tĂ« padrejtĂ«s nĂ« marrĂ«dhĂ«niet individ me individ, po edhe kolektiv me kolektiv apo vend me vend. Edhe kĂ«tu, mĂ« e thjeshta Ă«shtĂ« t’ju citojmĂ« : “NĂ«se Eskili ka universalizuar problemin e sĂ« drejtĂ«s [mund tĂ« themi : tĂ« drejtĂ«sisĂ«], kjo ngaqĂ« problemi, sipas tij, Ă«shtĂ« pjesĂ« e qenĂ«sishme e çdo akti njerĂ«zor.[...] Ka njerĂ«z qĂ« mendojnĂ« se “e drejta” mund tĂ« jetĂ« njĂ«kohĂ«sisht edhe me njĂ«rĂ«n, edhe me tjetrĂ«n palĂ«, por kĂ«ta qĂ« gjykojnĂ« nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« [...] janĂ« moskokëçarĂ«s, mendje tĂ« dobta apo tĂ« zhgĂ«njyera. E drejta nuk mund tĂ« jetĂ« kurrĂ« nĂ« tĂ« dy anĂ«t njĂ«kohĂ«sisht, ajo i takon vetĂ«m njĂ«rĂ«s prej palĂ«ve”. (Po aty, f. 35-36). Kjo ide-forcĂ« nuancohet dhe plotĂ«sohet me atĂ« tĂ« “ShpĂ«rnguljes tĂ« sĂ« drejtĂ«s”, sipas vetĂ« shprehjes suaj, qĂ« e shpjegoni nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« : “Pasioni i tepĂ«rt, qoftĂ« edhe nĂ« gjendje mbrojtjeje tĂ« ligjshme mund tĂ« ngjallĂ« shpĂ«rnguljen e sĂ« drejtĂ«s tek kundĂ«rshtari, i cili, duke pĂ«rdorur tĂ« njĂ«jtat armĂ«, shkakton njĂ« zinxhir krimesh qĂ« do tĂ« vijojnĂ« pafundĂ«sisht, nga brezi nĂ« brez” (Po aty, f. 36-37). Dhe pak mĂ« poshtĂ«, shtoni : “NĂ« bazĂ« tĂ« kĂ«saj aftĂ«sie tĂ« natyrshme shpesh karakteristike tek autorĂ«t antikĂ«, pĂ«r tĂ« universalizuar dukuritĂ«, nocioni i sĂ« drejtĂ«s, tek Eskili, zgjerohet nĂ« krejt rrafshin e njĂ« vendi, madje edhe nĂ« marrĂ«dhĂ«niet apo konfliktet midis shteteve”.
KĂ«rkesa juaj pĂ«r drejtĂ«si, ngulmimi juaj pĂ«r rend tĂ« ligjshĂ«m – pikĂ«risht tek ju, kur dihet  qĂ« vendi juaj pĂ«rjetoi, pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« nĂ«n arbitrarizĂ«m, forcĂ«n e njĂ« tĂ« ashtuquajture “drejtĂ«si klasore”, e cila zĂ«vendĂ«soi tĂ« drejtĂ«n apo mori pĂ«rparĂ«sinĂ« – pĂ«rbĂ«jnĂ« njĂ« temĂ« tjetĂ«r kyç tĂ« veprĂ«s suaj, atĂ« tĂ« BessĂ«s*, term dhe nocion i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u pĂ«rcaktuar, qĂ« mbulon gjithçka qĂ« ka tĂ« bĂ«jĂ« me fjalĂ«n e dhĂ«nĂ« a pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ«, njĂ« virtyt ndĂ«rgjegjeje qĂ« i jep gjithsecilit dinjitet, vĂ«rteton madje ekzistencĂ«n e tij, njĂ« kuptim i mprehtĂ« i normĂ«s pĂ«r tĂ« udhĂ«hequr realizimin e saj. Ky ligj i BessĂ«s pĂ«rbĂ«n gurin themeltar tĂ« njĂ« konstruksioni gjigand juridik, tĂ« cilit pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« i Ă«shtĂ« nĂ«nshtruar jeta e shqiptarĂ«ve, veçanĂ«risht e atyre tĂ« Veriut : Kanuni*.  Ai shĂ«rben gjithashtu si bazĂ« e legjendave tĂ« famshme, nga ku dy nga romanet tuaja – Ura me tri harqe dhe Kush e solli DoruntinĂ«n? – qĂ« paraqesin rikompozime, tĂ« cilat i pasurojnĂ« edhe mĂ« shumĂ«, krahas aktualizimit  nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«. Do kufizohem, i detyruar, vetĂ«m duke pĂ«rmendur disa nga faqet tuaja qĂ« kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me Kanunin, ku ndihet madhĂ«shti, sa e trazuar, aq edhe magjepĂ«se.
NgaqĂ« Prilli i thyer, nĂ« njĂ« kuptim, nxjerr tragjikisht nĂ« skenĂ« vdekje sa absurde e mizore aq edhe tĂ« paradokohshme nĂ« zinxhirin e verbĂ«r tĂ« gjakmarrjeve, duke i penguar djemtĂ« e rinj t’i shkojnĂ« gjer nĂ« fund pranverĂ«s sĂ« tyre, e drejtat kanunore paraqitet fillimisht si njĂ« sistem i pamĂ«shirshĂ«m dhe çnjerĂ«zor. VetĂ« ju, nĂ« Dialogun me Alain Bosquet, nuk mungoni tĂ« zbuloni efektin vrasĂ«s tĂ« njĂ« cikli tĂ« tillĂ«, pa harruar tĂ« saktĂ«soni, megjithatĂ«, qĂ« kodi mbulon tĂ«rĂ« fushat e jetĂ«s dhe qĂ« vetĂ« gjakmarrja nuk shihet aspak nĂ« kuptimin e njĂ« nxitjeje apo pĂ«lqimi ndaj dhunĂ«s. Kanuni parashtronte mundĂ«si faljeje, pa cĂ«nuar nderin dhe dinjitetin e familjeve.
NĂ« fakt, duke lexuar Kush e solli DoruntinĂ«n? tĂ« krijohet me tĂ« vĂ«rtetĂ« pĂ«rshtypja qĂ« dishepujt e Konstandinit i referohen asaj fryme tĂ« thellĂ« tĂ« Kanunit, kur pĂ«rpiqen tĂ« rikthejnĂ« atĂ« vizion tĂ« njeriut e tĂ« jetĂ«s qĂ« shfaqte i zoti i tyre: “Çka mendonte ishte diçka qĂ« ia kish gjetur farĂ«n pĂ«rhapur andej-kĂ«ndej nĂ« jetĂ«n e shqiptarĂ«ve, dhe pĂ«r tĂ« cilĂ«n thosh se duhej zhvilluar, duhej inkurajuar e ngritur nĂ« sistem. BĂ«hej fjalĂ« pĂ«r njĂ« sistem ku nuk do kish mĂ« nevojĂ« pĂ«r ligje tĂ« shkruara, pĂ«r gjyqe, burgje e polici”. Askush nuk çuditet, pasi lexon kĂ«to radhĂ«, pĂ«r çka thoni lidhur me gjenezĂ«n e Prillit tĂ« thyer: “ E kam shkruar Prillin e thyer nĂ« njĂ« kohĂ« kur ShqipĂ«ria, ashtu si tĂ«rĂ« pjesa tjetĂ«r e botĂ«s komuniste i nĂ«nshtroheshin njĂ« drejtĂ«sie e njĂ« kodi penal nga mĂ« çnjerĂ«zorĂ«t qĂ« mund tĂ« mendohet. Krahasuar me kĂ«tĂ« “drejtĂ«si”, sĂ« cilĂ«s ia njihni krimet po aq mirĂ« sa unĂ«, Kodi i vjetĂ«r zakonor shqiptar [...], nĂ« vend tĂ« duket barbar [...] duket çuditĂ«risht demokratik” (f. 106).
Ja tek e shohim veten në kryqëzimin e madh të veprës suaj, në atë pikë lidhjeje ku përputhen e sotmja dhe e pakohëshmja, e veçanta dhe universalja, dëshmia e saj thelbësore për atë përbindësh të paparë : universi totalitar. Më shumë se kushdo tjetër, keni ditur të paraqisni ligjet dhe mekanizmat e tij të lindjes nën dritën e një kulture evropiane, të miteve e legjendave të vendit tuaj dhe do shtoja, të kujtesës suaj si shqiptar.
Edhe pse intensiteti i kĂ«saj vepre Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« na parashtrojĂ« mori objektesh pĂ«r anketim, do dĂ«shiroja tani, pĂ«r tĂ« mos e zgjatur, tĂ« pĂ«rmendja dy prej komentuesve tĂ« veprĂ«s suaj, tĂ« cilĂ«t janĂ« interesuar nga afĂ«r pĂ«r kĂ«tĂ« aspekt madhor tĂ« frymĂ«zimit tuaj. Eseja e Eric Faye titulluar NĂ« laboratoret e totalitarizmit mĂ« tĂ« egĂ«r dhe trill letrar nĂ« shekullin XX nuk mungon t’ju japĂ« njĂ« vend nderi dhe Gilles Banderier, nga ana e tij, i ka kushtuar njĂ«  studim tĂ« tĂ«rĂ« ferrit tuaj – Pallati i Ă«ndrrave – nĂ« pĂ«rqasje me atĂ« tĂ« Dantes.
NĂ« kĂ«tĂ« ferr, pikĂ«risht, pĂ«rbĂ«rĂ« nga njĂ« diktaturĂ« totalitare, siç e keni thĂ«nĂ« edhe ju, “ TĂ« shkruash normalisht Ă«shtĂ« njĂ« nga shkallĂ«t mĂ« tĂ« larta tĂ« qĂ«ndresĂ«s, dhe kur shkrimtari arrin tĂ« botojĂ«, ai e ndan lirinĂ« e vet me tĂ« tjerĂ«t. NdĂ«rton [atĂ«herĂ«] njĂ«farĂ« kĂ«shtjelle lirie”.
Faleminderit i dashur Ismail Kadare për këtë kështjellë të ngritur me durim për vite me radhë, faleminderit për këtë vepër shqiptare e universale, faleminderit për protestën tuaj aq të dashur dhe plotësisht humane.
 
Botim i posaçëm i Universiteti Jean Monnet të Sent Etjenit,
 â€œDoctorat Honoris Causa Ismail Kadare”,10 tetor 1997.
 
* Lloj valleje në modë ne shek. XIX, me ekzekutime figurash të ndryshme.
* Titulli frëngjisht i romanit Kështjella të Ismail Kadaresë.
1 Ismail Kadare, Vepra Letrare 1, Tiranë, 1981, f.332.
1 Gjenerali i ushtrisë së vdekur, f.9, Vepra letrare 3, Tiranë, 1981.
* Titulli në frëngjisht i librit Kronikë në gur të Kadaresë.
1 Gjenerali i ushtrisë së vdekur, f.215.
2 Po aty, f. 139.
3 Po aty, f. 143.
* Shqip në origjinal.
1 Gjenerali i ushtrisë së vdekur, f. 10.
2 Parathënie e Aleksandër Zotos për Urën me tri harqe, botim frëngjisht i Garnier Flammarion, f. 43.
 
1 Ura me tri harqe, f. 128, bot. fr.
1 Prilli i thyer, f. 25.
* 300 ishujt e Bermudeve, arqipel britanik në Atlantik.
2 Viti i mbrapshtĂ«, f. 299, “Ismail Kadare, Koha e shkrimeve”, bot. shqip, TiranĂ«, 1986.
3 Prust, pasuar nga Stendal, Balzak, Flober, Zola, shkruar nga Zhylien Grak, f.41, Edition Complexe.
2 Koncerti, f. 11, bot fr.
* Nënë Zhigonja apo Zonja Zhigonjë, personazh teatri krijuar më 1602 që përfaqëson një grua gjigande nga palat e fundeve të së cilës dalin një mori fëmijësh. Në formë mbiemërore, thuhet gjithashtu për objekte të ngjashëm, madhësia e të cilave vjen duke u zvogëluar, dhe që mund të futen brenda njëri-tjetrit.
** Që ka të bëjë me manikeizmin, botëkuptimin dualist të së mirës e së keqes.
* Në ekologji, mjedisi biologjik i përcaktuar, që i jep një biosenoze kushte banimi relativisht të qendrueshme.
** Shqip në tekst.
* Fjalim i ashpër.
** Shqip në tekst.
1 Kush e solli Doruntinën?, Muzgu i perëndive të stepës, Hija.
1 Sipas Valeurs actuelles, 12 mars 1990.
2 Po aty.
1 Deklaratë e botuar nga Ismail Kadarea më 25 tetor 1990.
* ShenjĂ« nĂ« det pĂ«r t’u treguar udhĂ«n anijeve.
* Instrument obstetrikal nĂ« formĂ« pince, qĂ« shĂ«rben pĂ«r tĂ« kapur kokĂ«n e fetusit me qĂ«llim qĂ« tĂ« lehtĂ«sojĂ« daljen e tij nĂ« disa raste lindjesh tĂ« vĂ«shtira.  
** Titulli në frëngjisht i romanit Kronikë në gur.
* Shqip në origjinal.
* Shqip në origjinal.
Përgatiti për Zemra Shqiptare: prof.Kadri Mani


Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13160 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Tue Sep 29, 2009 10:25 pm
Subject: Nga Nga kritikja e mirenjohur Dhurata Hamzai Shkrimtari amerikan Tom Sleigh fiton "Unazen" Poeteka 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 

Amerikani Tom Sleigh fiton “UnazĂ«n POETEKA”

Nga Dhurata Hamzai
 
- Poeteka
? Më mirë të mos besohet!

Festivali POETEKA, aktiviteti mĂ« i madh letrar i vitit nĂ« ShqipĂ«ri, drejtuar nga Arian Leka dhe njĂ« staf asistentĂ«sh, pĂ«rkthyesish e moderatorĂ«sh tĂ« specializuar sot po udhĂ«ton drejt 20 shteteve tĂ« botĂ«s, ashtu e mbartur nĂ« zemrĂ«n e poetĂ«ve. POETEKA, festivali i madh ndĂ«rkombĂ«tar, qĂ« nga sot njĂ« akademi e shpirtrave tĂ« zgjedhur, Ă«shtĂ« zhvilluar e ndjekur me interes pĂ«r njĂ« javĂ« rresht me aq kĂ«rshĂ«ri sa poetja spanjolle Blanka Andreu do t’i quante kĂ«to ditĂ« poezie si 7 DitĂ«t e Krijimit. ËshtĂ« ndjekur dhe zhvilluar me sukses festivali nĂ« TorrĂ«n Veneciane, nĂ« Amfiteatrin Romak, nĂ« Muzeun Etnografik, nĂ« qendrat e tjera arkeologjike tĂ« DurrĂ«sit, Ă«shtĂ« ndjekur e zhvilluar me sukses nĂ« Elbasan, nĂ« KishĂ«n e Selcanit, nĂ« KalanĂ« e Elbasanit, nĂ« Muzeun Etnografik tĂ« tij. ËshtĂ« pritur festivali POETEKA nga Bashkia e Elbasanit, nga kĂ«ngĂ«tarĂ«t mĂ« tĂ« zotĂ« tĂ« kĂ«tij qyteti, Ă«shtĂ« freskuar nga poetĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« kĂ«tij qyteti. ËshtĂ« ndjekur e zhvilluar me sukses nĂ« Berat, nĂ« KalanĂ« e Beratit, Ă«shtĂ« freskuar sĂ«rish me poezinĂ« e mirĂ« tĂ« poetĂ«ve tĂ« Beratit, duke shkuar mĂ« pas nĂ« kantinĂ«n e famshme dhe luksoze tĂ« verĂ«s “Çobo”, ku dehjes me fantazi, pĂ«rshtypje, procese shpirtĂ«rore krijimtarie, tĂ« shkĂ«putura nga dikur dhe aty pĂ«r aty, u ka dhĂ«nĂ« poetĂ«ve tĂ« mbarĂ« botĂ«s edhe dehjen fluide qĂ« tĂ« jep njĂ« verĂ« e mirĂ«. Nga Berati POETEKA Ă«shtĂ« kthyer sĂ«rish nĂ« DurrĂ«s nĂ« Bar Isamus “6 Kançi” ashtu si çdo vit dhe çdo ditĂ« tĂ« frymĂ«marrjes sĂ« saj, çeljen ose mbylljen e ditĂ«s poetike dhe Kuarteti Muzikor Insamnus flladiti shpirtin e poetĂ«ve nĂ« kĂ«tĂ« lodhje tĂ« gjatĂ«. POETEKA shkoi nĂ« TiranĂ«, i dha edhe njĂ«herĂ« kuptim Teatrit Metropolitan tĂ« TiranĂ«s, shĂ«titi nĂ« GalerinĂ« KombĂ«tare ku “Motra Tone”, piktura e KolĂ« Idromenos, e cilĂ«suar nga kritika europiane si “Mona Liza shqiptare” arrinte tĂ« na shihte me ata sytĂ« e butĂ«, gjithĂ« lĂ«ng e droje mirĂ«sie emocionale. E kur themi shkurt POETEKA, kuptohet se kemi thĂ«nĂ« poetĂ«t.

Poeteka merr pasaportën


Poeteka tashmĂ« Ă«shtĂ« çertifikuar me shtetĂ«sinĂ« shqiptare dhe emrin: DurrĂ«s-Durracium. Poeteka ka udhĂ«tuar dhe Ă«shtĂ« ushqyer me imazhe e mite ShqipĂ«rie, tĂ« mbartura edhe nga larg; poeti turk Onur Caymaz nga Turqia e kujton mirĂ« qĂ« nĂ«na e tij me origjinĂ« shqiptare i kĂ«ndonte kĂ«ngĂ«n “gishtat me kajmak
” dhe greku Dimostenes Agrafiotis, qĂ« nuk e mĂ«soi kurrĂ« pse nĂ«na e tij kĂ«ndonte kĂ«ngĂ«t e Beratit. DurrsakĂ«t mĂ« nĂ« fund i kanĂ« pasuruar bukuritĂ« e kĂ«tij qyteti me njĂ« flamur blu me njĂ« emĂ«r tĂ« bardhĂ« simbolik POETEKA. Nga viti nĂ« vit, ky flamur shoqĂ«rohet me njĂ« poster tĂ« madh, qĂ« do tĂ« shfaqet si njĂ« vepĂ«r e re arti nĂ« rrugĂ«t e kĂ«tij qyteti. JanĂ« recituar vargje, janĂ« bĂ«rĂ« edhe promovime librash, janĂ« bĂ«rĂ« dialogje me kulturat qĂ« lidhin popujt, janĂ« thĂ«nĂ« tĂ« pathĂ«na e tĂ« padĂ«gjuara, janĂ« shkelur rrugĂ« tĂ« parrahura e tĂ« patreguara nga njeriu. ËshtĂ« thĂ«nĂ« gĂ«zuar e plot fjalĂ« dashurie nĂ« kaq shumĂ« gjuhĂ« tĂ« botĂ«s, atje nĂ« lokalet dhe restorantet e DurrĂ«sit, sa tĂ« dukej vĂ«rtetĂ« ashtu si thoshte poetja spanjolle “si tek Kulla e Babelit”, kur Zoti tha: NgatĂ«rrohu gjuhĂ«t!

Politikanët- obligim për shpirtqërim

JanĂ« qasur politikanĂ«, kĂ«tĂ« herĂ« kaq shumĂ« politikanĂ«, pĂ«rfshi kryetarĂ«t e bashkive tĂ« DurrĂ«rsit, Beratit, Elbasanit dhe TiranĂ«s, qĂ« s’i kanĂ« lĂ«nĂ« gjĂ« mangut obligimit pĂ«r shpirtqĂ«rim- fjalĂ« e bukur shqipe qĂ« e çau lĂ«vozhgĂ«n nĂ« kokĂ«n e njĂ« poeti dhe lindi e mbeti nĂ« vend tĂ« fjalĂ«s sĂ« huaj katarsis nĂ« kĂ«to ditĂ« tĂ« festivalit. E megjithĂ«se janĂ« bĂ«rĂ« shumĂ«, prapĂ« s’do na kĂ«naqnin, e s’do na vlenin shumĂ«, vetĂ«m pĂ«r fatktin se do tĂ« duken tĂ« pabesueshme. Epo
, pĂ«r tĂ« mos e vĂ«nĂ« nĂ« dyshim, mĂ« mirĂ« tĂ« mos besohet, siç i ka hije çdo gjĂ«je fantasike, ose gati-gati hyjnore. POETEKA 5 qe njĂ« mrekulli, njĂ« sfidĂ« nga mĂ« tĂ« rrallat e projekteve kulturore nĂ« ShqipĂ«ri. Sa shumĂ« janĂ« sjellĂ« mĂ« memorie tĂ« poetit dhe qytetit ato elementĂ« tĂ« çmuar tradicionalĂ« tĂ« artit dhe etnografisĂ«. KanĂ« qenĂ« ekzaltuese panelet me tĂ« ftuar nga personalitete tĂ« gazetarisĂ« dhe artit. Ishin atje me shpirt, me zemĂ«r, me trup, poetĂ« tĂ« rrallĂ«, e para poetja dhe arkeologia Edi Shukriu nga Kosova, poeti Tom Sleigh nga SHBA, poeti Ales Debeljak nga Sllovenia, Sasha Iliç nga Serbia, Tomislav Bilosniç nga Kroacia, Jovan Nikolaidis nga Mali i Zi, Kim Mehmeti dhe Bogumil Gjyzel nga Maqedonia, Onur Caymaz nga Turqia, Cvetanka Elenkova nga Bullgaria, etj, etj, qĂ« bĂ«hen pa pĂ«rjashtim protagonistĂ« tĂ« shfaqjeve, spektaklit, kĂ«naqĂ«sisĂ« dhe mundimit pĂ«r tĂ« pĂ«rcjellĂ« energjinĂ« e tyre tĂ« mirĂ«, sĂ« cilĂ«s nĂ« mos nĂ« njĂ«rin çast nĂ« tjetrin, ia kemi nevojĂ«n.

Kush do të dijë për fundin e festivalit

E kush do donte tĂ« dinte pĂ«r fundin e kĂ«tij festivali nĂ« edicionin e pestĂ« tĂ« tij. Sado i madh qĂ« qe ai, nĂ«se nuk do tĂ« takoheshin aty kultura qĂ« lidhin mes tyre popujt, nĂ«se nuk do tĂ« pĂ«rshkoheshin rrugĂ«t mĂ« magjike tĂ« ShqipĂ«risĂ« nga ato zemra, sy e mendje tĂ« dherave tĂ« planetit qĂ« e njohin kaq mirĂ« bukurinĂ« e hijeshinĂ«. Kush do donte tĂ« dinte. Sado i madh tĂ« qe ky festival, kujt do t’i interesonte mbyllja me sukses, nĂ«se nuk do tĂ« ishte njĂ« javĂ« rresht me poezitĂ« e fjalĂ«n e tij tĂ« mençur poeti i shquar amerikan Tom Sleigh, i cili Ă«shtĂ« cilĂ«suar si njĂ« nga mĂ« tĂ« mĂ«dhenjtĂ« e poezisĂ« amerikane bashkĂ«kohore, ky shkrimtar i njohur qĂ« me essenĂ« e tij pĂ«r poezinĂ« shqipe dhe poezinĂ« ballkanike e rizbulon Ballkanin nĂ«pĂ«rmjet poetĂ«ve tĂ« kĂ«tij rajoni. Sado me vlerĂ« tĂ« ishin ditĂ«t e festivalit POETEKA kush donte tĂ« dinte nĂ«se pĂ«rveç veprimtarive tashmĂ« tĂ« njohura tĂ« leximeve autoriale dhe intervistave, kafeve tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta nuk do tĂ« bĂ«heshin debate me poetĂ«t e ftuar, nĂ«se nuk do tĂ« na hipnotizonin ata me performancat poetike. PĂ«rurimet e librave, koncertet, ekspozitat e artit dhe panairet e librit poetik, nuk do tĂ« ishin asgjĂ« nĂ«se festivali nuk do tĂ« niste me vetĂ« majanĂ« e poezisĂ«, Ballkani ky Piter Pan i EuropĂ«s. Kush do tĂ« dĂ«gjonte, nĂ«se gjuha turke, malazeze, greke, maqedonase, ruse, kroate, italiane, spanjolle, portugeze, franceze nuk do tĂ« dĂ«gjoheshin si krisjet e buta e tĂ« pĂ«rnatshme tĂ« verĂ«s POETEKA, asaj ngjyre tĂ« rubinit qĂ« poetĂ«ve u hidhej nĂ« transparencĂ«n e gotave. KĂ«to shtegtime poetike kush do t’i kuptonte nĂ«se nĂ« natĂ«n e parĂ« nĂ« atĂ« çelje tĂ« madhe festive mĂ« 21 gusht, poetĂ«t dhe kritikĂ«t e njohur letrarĂ« nga Ballkani si Fatos Lubonja, Kim Mehmeti, Bogomil Gjuzel dhe Jovan Nikolaidis tĂ« mos e kishin thĂ«nĂ« fjalĂ«n nĂ« prezantimin e madh tĂ« kĂ«tij festivali.

Spiritus - Ad Honores

Pastaj se si rrodhi mbrĂ«mja SPIRITUS - AD HONORES kushtuar poetit nobelist polak Cesllav Millosh nĂ« 5 vjetorin e vdekjes dhe se si erdhi pĂ«rurim i librit i librit “Qyteti pa emĂ«r”, qĂ« i referohet Jaroslaç Mikolajeçski, Poloni. “Tespihet prej fosfori” ishin njĂ« ritual mistik pĂ«r marrĂ«dhĂ«niet mes fqinjĂ«ve me autor Jovan Nikolaidis. Tom Sleigh, fituesi i UnazĂ«s POETEKA, çmimit prestigjioz tĂ« kĂ«tij festivali ishte edhe amerikani nĂ« oborrin e mbretit Monun, ashtu si vitin e kalur qe njĂ« holandez. Rock&read e solli nĂ« ShqipĂ«ri poeteshĂ«n e shquar libaneze Joumana Haddad, e cila nuk erdhi dot pĂ«r fat tĂ« keq. Shtegtimi i festivalit nĂ« kishĂ«n e Onufrit Shelcan, nĂ« KalanĂ« e qytetit Elbasan, nĂ« Muzeun Onufri, nĂ« TeqenĂ« e Madhe tĂ« Beratit, nganjĂ«herĂ« i lodhte poetĂ«t, por ata nuk u ankuan, si anijet qĂ« ulin velat nĂ« çdo mbrĂ«mje, ata i ngrenĂ« sapo erĂ«rat e shpirtit fryjnĂ«. PoetĂ« shqiptarĂ« dhe tĂ« huaj e lanĂ« sot qytetin e DurrĂ«sit, por i dhanĂ« atij manifestimin mĂ« tĂ« madh tĂ« poezisĂ« me festivalin ndĂ«rkombĂ«tar "POETEKA". ShqipĂ«ria e meriton festivalin e poezisĂ«, sepse Ă«shtĂ« e pasur me faktorin shpirtĂ«ror, thotĂ« poetja kosovare Edi Shukriu, e cila zbulon gjurmĂ«t e kĂ«tij faktori ndĂ«r qytetĂ«rimin tonĂ«.

Nëse do të ishte ndryshe

NĂ«se do tĂ« ishte ndryshe, jo kaq magjike, gara e madhe e poezisĂ« nuk do tĂ« kishte ardhur deri mĂ« 27 shtator, aq shpejt, ashtu si njĂ« poezi e brishtĂ«, e ndjerĂ« dhe e jetuar deri nĂ« ditĂ«n e djeshme ku u dhanĂ« çmimet “Pena e qytetit”, “Nositi”, “Liburna” dhe “Unaza POETEKA”. E pĂ«r nĂ« fund dhe fati i Zotit u shfaq pĂ«rbri, qĂ« i largoi retĂ« e mbledhura turfulluese e tĂ« vranĂ«ta tĂ« ditĂ«s sĂ« e parĂ«, e paqtoi detin, e lau ajrin. Jo nĂ« pak raste janĂ« dĂ«gjuar rrugĂ«ve tĂ« DurrĂ«sit tingujt e poezisĂ« sonore tĂ« poetit portugez Americo Rodrigues. Po poezia e italo-arbĂ«reshit me autorĂ« Aldo Dramis dhe Cosimo Cerigone, a thua nuk na tregoi rrugĂ«t e bardha tĂ« gjakut tĂ« ArbĂ«rit. Po Francis Chenot, i ardhur pĂ«r herĂ« tĂ« dytĂ« nĂ« kĂ«tĂ« festival nga Belgjika dhe poeti i talentuar Adrian Saliaj, i cili thyen koracĂ«n e vjen pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nga Vlora nĂ« POETEKA, a thua tĂ« kenĂ« ardhur ashtu rastĂ«sisht, a thua tĂ« kenĂ« ardhur i pari pĂ«r tĂ« ndarĂ« mallin e vitit tĂ« kaluar dhe i dyti pĂ«r ta dhuruar poezinĂ«, pĂ«r ta nxjerrĂ« nga vetja.
Po Natasha Bega, piktorja dhe poetja shqiptare aq magjike, e cila me energjinë e saj e bënte më të depërtueshëm e komunikueshëm shpirtin e çdo poeti, përmes performancash fantastike.
Po nata e dytĂ« e festivalit poetik, qĂ« iu dedikua krejtĂ«sisht poezisĂ« amerikane, a thua se nuk e plotĂ«soi dot antologjinĂ« e vlerave mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« poezisĂ« botĂ«rore me projektin e dashurisĂ« humane, duke iu shtuar kĂ«saj dhe poeti grek Agrafiotis, i cili shkronjat e bukura greke, me ortografinĂ« dhe hijeshinĂ« e çmuar tĂ« tyre, i solli nĂ« njĂ« Master Class aq elegant, nĂ«pĂ«rmjet prezantimit tĂ« poezisĂ« sĂ« tij vizuale, saqĂ« u duk si njĂ« shenjtor roje i gjuhĂ«s amĂ«, nĂ« çastin e mbramĂ« kur Microsoft desh e zhduku nga pĂ«rfshirja nĂ« internet. E natyrshĂ«m do tĂ« vinte ajo POETEKA nĂ« fundin e saj dje nĂ« qytetin e TiranĂ«s me dy Master Class pĂ«r t’i bĂ«rĂ« mĂ« tĂ« pranishme kĂ«to dy mĂ«nyra tĂ« shprehuri poetik pak tĂ« lĂ«vruara nĂ« ShqipĂ«ri, tĂ« drejtuara nga poeti grek Demosthenes Agrafiotis me poezinĂ« vizuale, dhe poeti portugez Americo Rodrigues me poezinĂ« sonore. U desh njĂ« vesh i stĂ«rmadh si gjiri i DurrĂ«sit pĂ«r t’i rrokur tĂ« gjitha kĂ«to, e njĂ« zemĂ«r e madhe si e detit pĂ«r t’i mbartur sepse njeriu, pjesĂ«marrĂ«si mundet ende tĂ« jetĂ« i hipnotizuar. KĂ«shtu poetĂ«t e festivalit ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« poezisĂ«, kanĂ« lĂ«nĂ« pas zĂ«rin e tyre, intervistat, mesazhet, krijimtarinĂ«, e cila do tĂ« na lĂ«rĂ« njĂ« shije tĂ« mirĂ« nĂ« ditĂ«t nĂ« vijim e pasquruar nĂ« faqet e gazetĂ«s “TemA”, atashuar gjatĂ« gjithĂ« ditĂ«ve pranĂ« kĂ«tij festivali qĂ« shkĂ«lqeu nĂ« DurrĂ«s.


Çmimet e POETEKA-s

1- Tom Sleigh fiton Çmimin UNAZA POETEKA (qĂ« jepet pĂ«r personalitetin poetik me tĂ« spikatur nĂ« Festivalin Poeteka)
2-Robert Elsie fiton Çmimin NOSITI (qĂ« jepet pĂ«r pĂ«rkthimin mĂ« tĂ« mirĂ« poetik tĂ« vitit nga gjuha e huaj nĂ« shqip, apo nga shqipja nĂ« gjuhĂ« tĂ« huaj)
3- Zija Çela fiton Çmimin KRITERION (qĂ« i jepet njĂ« organi letrar pĂ«r kontributin nĂ« dobi tĂ« kulturĂ«s dhe artit)
4-Bardhyl Londo fiton Çmimin LIBURNA (i cili i akordohet njĂ« poeti shqiptar pĂ«r kontribute nĂ« vite)


Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13159 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Tue Sep 29, 2009 10:18 pm
Subject: Histori e sajuar nga Blendi Fevziu 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 
Histori e sajuar


Nga Blendi Fevziu

MĂ« 1991, kur unĂ« u diplomova pĂ«r letĂ«rsi, isha brezi i fundit i studentĂ«ve tĂ« deformuar ideologjikisht. I pĂ«rkisja njĂ« brezi qĂ« e studionte letĂ«rsinĂ« botĂ«rore plot gropa, qĂ« e mbyllte atĂ« nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« XIX–tĂ« dhe qĂ« konsideronte si librin mĂ« tĂ« afĂ«rt nĂ« kohĂ« “Xhek London” e Martin Idenit. GjithĂ« letĂ«rsia e shekullit tĂ« XX konsiderohej dekadente, nuk studiohej, ose thjeshtĂ« kritikohej nĂ« bllok, pa ditur se çfarĂ« kritikonim realisht.
LetĂ«rsia nuk ishte e vetmja. PĂ«r 12 vjet rresht unĂ« kisha pĂ«rsĂ«ritur po ato shabllone tĂ« njĂ« historie tĂ« manipuluar; e kisha mĂ«suar atĂ« sipas deformimit ideologjik edhe pse brenda vetes e dija se kjo nuk ishte e vĂ«rtetĂ«. 20 vjet mĂ« parĂ«, unĂ« isha nga ata studentĂ«, qĂ« nuk e pranonim dot kĂ«tĂ« deformim dhe u ngritĂ«m kundĂ«r tij. 20 vjet mĂ« pas, kam ndjerĂ« tĂ« skuqem duke lexuar tekstin e HistorisĂ« sĂ« Popullit Shqiptar XII! NĂ« atĂ« kohĂ« justifikohej! NĂ« kĂ«tĂ« kohĂ«, as nuk falĂ«t dhe as nuk justifikohet. E vetmja fjalĂ« qĂ« mĂ« erdhi nĂ«pĂ«r mend ishte turp, edhe pse ky nuk Ă«shtĂ« rasti i parĂ«. NĂ« 20 vjet rresht, historia merr ngjyrimin dhe tonet e forcĂ«s politike nĂ« pushtet dhe kjo jo thjesht pĂ«r aktualitetin, por edhe pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si gjykohet kryengritja e Haxhi Qamilit, lufta e dytĂ« botĂ«rore, renditja e forcave nĂ« tĂ«, apo ai qĂ« ne jemi mĂ«suar ta quajmĂ«: revolucioni demokratiko–borgjez i qershorit. NĂ« rastin konkret e shkuara duket se ka gjetur njĂ« lloj kompromisi tĂ« kĂ«naqshĂ«m (me pĂ«rjashtim tĂ« mungesĂ«s sĂ« plotĂ« tĂ« dĂ«nimit tĂ« kryengritjes dhe figurĂ«s sĂ« Haxhi Qamilit), ndĂ«rsa e sotmja vuan thellĂ« nga pasaktĂ«sia dhe komentet selektive. Nuk dua tĂ« merrem me njĂ« tekst qĂ« fillon tek pellazgĂ«t dhe mbaron tek â€œĂ§Ă«shtja Fazlliç”! MĂ« duket absurde qĂ« debatet dhe thashethemet e gazetave tĂ« bĂ«hen pjesĂ« e tekstit tĂ« historisĂ« qĂ« gjimnazistĂ«t mĂ«sojnĂ« nĂ« shkollĂ«. Teksti qĂ« duhet tĂ« jetĂ« mĂ« seriozi dhe mĂ« i sakti, sepse Ă«shtĂ« historia e vendit dhe ai qĂ« ndikon mĂ« shumĂ« nĂ« formimin e nxĂ«nĂ«sve. Dua tĂ« ndalem nĂ« dy pika: e para nĂ« pasaktĂ«sinĂ« e fakteve dhe e dyta nĂ« interpretimin e gabuar apo selektiv tĂ« tyre.
E para duket më shumë një mungesë kujdesi dhe vëmendje. Po shënoj vetëm periudhën kohore nga viti 1990 deri më 2009.
NĂ« shpalljen e pluralizmit dhe ngjarjet e dhjetorit 1990, autorĂ«t shkruajnĂ«: “NĂ« dhjetor 1990 shpĂ«rthyen demonstratat e popullsisĂ« sĂ« qyteteve tĂ« mĂ«dha si Tirana, DurrĂ«si, Shkodra, Elbasani, Kavaja. KĂ«to ngjarje treguan se udhĂ«heqjes komuniste i kishte dalĂ« situata jashtĂ« kontrollit. I ndodhur pĂ«rballĂ« trysnisĂ« ndĂ«rkombĂ«tare dhe grevave e protestave brenda vendit, Ramiz Alia nĂ« njĂ« takim me pĂ«rfaqĂ«suesit e studentĂ«ve tĂ« Universitetit tĂ« TiranĂ«s, u detyrua tĂ« pranonte kĂ«rkesĂ«n pĂ«r vendosjen e pluralizmit politik nĂ« ShqipĂ«ri
”
Në fakt, çdo tekst deri tani, kur bëhet fjalë për një moment të ndryshimit të sistemit siç është ai i dhjetorit 1990, sqaron se protesta nisi në 8 dhjetor në qytetin Studenti dhe se prej pamundësisë për ta frenuar atë, erdhi pluralizmi politik. Protestat dhe grevat nëpër qytete, nuk erdhën para, por pas pluralizmit dhe kjo është një pasaktësi historike. Deri atë ditë, grevat dhe demostratat nuk lejoheshin.
SĂ« dyti, emri i Azem Hajdarit, drejtues i lĂ«vizjes sĂ« studentĂ«ve, themelues dhe kryetar i parĂ« i PD nuk pĂ«rmendet fare, ndĂ«rkohĂ« qĂ« njĂ« paragraf i tĂ«rĂ« i kushtohet suksesit tĂ« “diplomacisĂ« parlamentare tĂ« Jozefina Topalli” dhe “ndryshimeve qĂ« solli nĂ« politikĂ«n e vendit, zgjedhja President e Bamir Topit”!
NĂ« ngjarjet e 14 shtatorit tĂ« vitit 1998 thuhet: “NĂ« kĂ«tĂ« ditĂ« u pushtuan me forcĂ« institucionet qendrore tĂ« vendit, radiotelevizioni publik dhe Kryeministri i vendit u largua nga ShqipĂ«ria. Me tĂ«rheqjen e forcave qĂ« mbĂ«shtesnin opozitĂ«n, qeverisjen e vendit e mori Ilir Meta, njĂ« nga drejtuesit e PS.” Çdo njeri e di qĂ« nĂ« fund tĂ« shtatorit 1998, KryeministĂ«r u bĂ« Pandeli Majko dhe jo Ilir Meta. Madje, Pandeli Majko ka qenĂ« dy herĂ« KryeministĂ«r i ShqipĂ«risĂ«, njĂ« herĂ« gjatĂ« luftĂ«s sĂ« KosovĂ«s dhe nuk pĂ«rmendet fare nĂ« tekst, ndĂ«rkohĂ« qĂ« pĂ«rmendet edhe Bexhet Pacolli edhe Damir Fazlliçi.
PĂ«r periudhĂ«n e qeverisjes sĂ« Fatos Nanos thuhet: “GjatĂ« kĂ«saj periudhe ndodhĂ«n ngjarje tĂ« rĂ«nda. U mbytĂ«n nĂ« Adriatik nga luftanija italiane “Sibila” 84 qytetarĂ« shqiptarĂ«. Gjithashtu, u mbytĂ«n duke u lĂ«nĂ« nĂ« mĂ«shirĂ« tĂ« fatit 19 qytetarĂ« shqiptarĂ« nĂ« janar tĂ« vitit 2004
 Kryeministri dĂ«shmoi nĂ« disa raste se nuk kishte ndjeshmĂ«rinĂ« e duhur ndaj kĂ«tyre fatkeqĂ«sive dhe njerĂ«zve qĂ« ishin prekur prej tyre. PĂ«r t’u shfajĂ«suar para opinionit shqiptar dhe pĂ«r tĂ« ndryshuar disi raportet brenda PS kreu i saj organizoi mbledhjet e famshme tĂ« KPD, ku akuzoi hapur shumĂ« drejtues tĂ« PS dhe anĂ«tarĂ« tĂ« QeverisĂ« pĂ«r gjithçka dhe doli fitimtar
”.
AsnjĂ«ra nga kĂ«to ngjarje nuk ka lidhje me njĂ«ra tjetrĂ«n dhe sĂ« paku njĂ«ra prej tyre as me Fatos Nanon. “I KatĂ«rti i RadĂ«s” u mbyt nĂ« 28 mars 1997, kur Nano nuk ishte KryeministĂ«r. KPD–ja ku Nano fitoi mbĂ«shtetjen brenda PS u bĂ« nĂ« dhjetor 2001 dhe ngjarja e Otrantos nĂ« janar 2004. AsnjĂ« lidhje s’ka mes tĂ« dyjave siç del nĂ« tekst.
E dyta Ă«shtĂ« akoma mĂ« e rĂ«ndĂ«. Interpretimi i ngjarjeve Ă«shtĂ« problematik dhe nĂ« shumĂ« raste i fryn debateve ende tĂ« pakonsoliduara politikisht e jo mĂ« historikisht. AutorĂ«t i quajnĂ« ngjarjet e pranverĂ«s 1997 “rebelim komunist”. Padyshim qĂ« kjo Ă«shtĂ« gjuha qĂ« PD ka ruajtur nĂ« gjithĂ« kĂ«to vite, por njĂ« gjuhĂ« e kontestuar nga kundĂ«rshtarĂ«t e saj. PĂ«rfshirja e njĂ« etiketimi tĂ« tillĂ«, ngjan mĂ« shumĂ« si betejĂ« politike aktuale se sa si pĂ«rfundim historik i nxjerrĂ« nga studimi i fakteve dhe tĂ« vĂ«rtetave.
AutorĂ«t thonĂ« se zgjedhjet e 26 majit u braktisĂ«n nga opozita dhe kanĂ« tĂ« drejtĂ«. Por nuk thonĂ« se deputetĂ«t e opozitĂ«s u rrahĂ«n nĂ« sheshin “SkĂ«nderbej” nga policia mĂ« 28 maj. ThonĂ« qĂ« u shfrytĂ«zua rĂ«nia e firmave piramidale, por nuk thotĂ« asnjĂ« fjalĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« fenomen.
NdĂ«rkohĂ«, vitet 2005–2009 janĂ« po kaq kaotik. Duket sikur ka njĂ« lloj lartĂ«simi pĂ«r maxhorancĂ«n aktuale, por teksti i historisĂ«, mĂ« shumĂ« se sa i tillĂ«, ngjan si njĂ« koleksion gazetash tĂ« zhurmshme. Nuk po bĂ«j asnjĂ« koment, por po lĂ« disa pjesĂ« nga teksti qĂ« tĂ« gjykoni vetĂ«:
“Opozita e majtĂ« pĂ«r disa vjet e akuzoi qeverinĂ« se kishte harxhuar shumĂ« burime financiare pĂ«r rrugĂ«n DurrĂ«s–KukĂ«s, pĂ«r preferenca tĂ« firmave, konkretisht tĂ« firmĂ«s “Bechtel–Enka”, por rruga filloi dhe nĂ« fund tĂ« mandatit ishte gati pĂ«r t’u inauguruar
”
“PjesĂ« e kĂ«saj lufte ishte denoncimi i QeverisĂ« nga opozita pĂ«r korrupsionin gjigand nĂ« rrugĂ«n DurrĂ«s–KukĂ«s duke akuzuar ish ministrin e PunĂ«ve Publike L. Basha si dhe denoncimi i shumĂ« rasteve tĂ« tjera pĂ«r tenderat e KESH
”
“
 Qeveria u ngarkua me njĂ« barrĂ« shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« nĂ« lidhje me kĂ«tĂ« aferĂ«, aq sa gjithnjĂ« e mĂ« shpesh nga opozita po quhej si “qeveria e GĂ«rdecit”. NĂ« kĂ«to debate, u trajtua si njĂ« akt korrupsioni edhe çështja Fazlliç
” Nuk e di nĂ«se çështja Fazlliç apo emri i firmĂ«s qĂ« ndĂ«rtoi rrugĂ«n DurrĂ«s – KukĂ«s, apo debatet pĂ«r tenderat e KESH, meritojnĂ« tĂ« jenĂ« pejsĂ« e njĂ« teksti historie qĂ« fillon me PellazgĂ«t, vijon me TeutĂ«n e Gentin e IlirisĂ«, vijon me SkĂ«nderbeun, rilindĂ«sit, Ismail Qemalin, Zogun, HoxhĂ«n e mbyllet, si pĂ«r ironi tĂ« fatit me Fazlliç. Po kĂ«shtu, qeverisja socialiste e viteve 2001 – 2005 pasqyrohet kĂ«shtu: “NĂ« zgjedhjet e vitit 2001, pĂ«rsĂ«ri nĂ« pushtet erdhĂ«n socialistĂ«t, nĂ«n drejtimin e Fatos Nanos, i cili u bĂ« sĂ«rish kryeministĂ«r. Por vendin e pĂ«rfshiu njĂ« valĂ« e paparĂ« korrupsioni, trafiku dhe njĂ« gjendje e madhe pasigurie, ndonĂ«se ShqipĂ«ria kishte filluar rrugĂ«n drejt NATO-s dhe MSA (MarrĂ«veshja e Stabilizim-Asociimit) pĂ«r nĂ« BE. Ekonomia ecte ngadalĂ«. Biznesi nuk ecte me hapat e duhur. Kreditimi i ekonomisĂ« nuk i pĂ«rshtatej ende nevojave tĂ« zhvillimit”.  ËshtĂ« jo korrekte dhe mbi tĂ« gjitha jo e saktĂ« qĂ« njĂ« moment i historisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ«, tĂ« trajtohet vetĂ«m me anĂ«n e saj negative, duke ju referuar mĂ« shumĂ« politikĂ«s sĂ« ditĂ«s dhe akuzave tĂ« saj se sa realitetit. Kjo pjesĂ« mund tĂ« renditej vetĂ«m me faktet, por historia nuk mund tĂ« komentohet pĂ«r sa kohĂ« ajo nuk Ă«shtĂ« histori, por ende aktualitet. Pa harruar qĂ« ngjarje si hyrja nĂ« Ambasada, pavarĂ«sia e KosovĂ«s, janĂ« trajtuar me thjeshtĂ« njĂ« frazĂ«, ndĂ«rkohĂ« qĂ« personazhe dhe politikanĂ« pa ndonjĂ« vlerĂ« kanĂ« zĂ«nĂ« njĂ« vend qĂ« s’kanĂ« pĂ«r ta pasur kurrĂ« nĂ« historinĂ« e ShqipĂ«risĂ«. Ndaj, mund tĂ« them se 20 vjet mĂ« parĂ«, njĂ« tekst si ky mund tĂ« justifikohej, por 20 vjet mĂ« pas, ky Ă«shtĂ« njĂ« tekst i papranueshĂ«m dhe vetĂ«m kaq. Duhet bĂ«rĂ« gjithçka qĂ« teksti tĂ« korrigjohet, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« nxĂ«nĂ«sit e sotĂ«m, tĂ« mos e mĂ«sojnĂ« historinĂ« tĂ« gjymtuar, ashtu siç e mĂ«suam ne, 20 vjet mĂ« parë 
Panorama


Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13158 From: Kreshnik Ndreu <kndreu56@...>
Date: Sun Sep 20, 2009 11:52 pm
Subject: Fw: Petition for the Freedom of Travel in South Eastern Europe 		kndreu56
Offline Offline
Send Email Send Email
 


--- On Fri, 9/11/09, balkangoeseurope.eu <info@...> wrote:

From: balkangoeseurope.eu <info@...>
Subject: Petition for the Freedom of Travel in South Eastern Europe
To: kndreu56@...
Date: Friday, September 11, 2009, 4:34 PM

Petition for the Freedom of Travel in South Eastern Europe

(Deutsche Version s.u.) 

Dear Madam/Sir,

The support for our online appeal is increasing constantly, as you will have noted on our website. By September, more than 2,000 persons have declared their support to our common concern. Today, we contact you to inform you about the next steps of this campaign and to call for your further support.

1. In the coming weeks, the European Parliament will adopt an opinion on the proposal of the European Commission which will then allow the Council of Ministers of the Interior (possibly in November) to decide on visa-free travel. In view of the political process inside the EU, we broadened and improved the text you have signed. We call on the European Commission to quickly open a visa dialogue with Kosovo and to propose visa free travel for all citizens of Bosnia and Herzegovina as of January 2010. We are confident that the additions to our appeal will strengthen our argumentation and will enhance the chances for success. On Sunday, 13 September 2009, we will publish the revised version (see below). Although we do not expect it, if you feel that you cannot agree to the revised text, please inform us with an email to info@....

2. We are now planning to disseminate the appeal to the decision-makers in the EU capitals and Brussels, aiming also at the broader public. We will primarily address the Ministers of Interior of the EU who will decide on visa free travel in autumn. Responses received we will publish on the website. Please do also write to your Minister of Interior, note that only 24 EU countries will take the decision, as well as Switzerland, Iceland and Norway. Denmark, Ireland and the United Kingdom do not vote on this proposal.

3. Please take the initiative to circulate and disseminate the appeal even further. 2,000 signatures are a lot. Please make your voice heard by writing letters to the editors, blogs and please inform your local Member Parliament and Member of the European Parliament, in particular the member of the Committee of Civil Liberties, Justice and Home Affairs (list of MEP at http://www.europarl.europa.eu/activities/committees/membersCom.do?language=EN&body=LIBE). We have also posted the full text of the Commission proposal on www.balkangoeseurope.eu (Documents). On our website you can find under the heading "Myths and Facts" supporting arguments. 

4. Authorities in Bosnia and Herzegovina will also need to be reminded of their responsibility not to offer an excuse for the EU Member States to exclude their citizens from visa-free travel. Currently, there is a high-level of activity by the responsible Ministries. Those of you who are from Bosnia and Herzegovina should request from the President of the Council of Ministers, Nikola Spiric and all Ministers (http://www.vijeceministara.gov.ba) to finish their work successfully by 18 September and from the Parliamentary Assembly of Bosnia and Herzegovina (http://www.parlament.ba) to pass all necessary legislation in urgent procedure by 25 September 2009. This would mean that a new positive report can be sent to the European Commission by 1 October which will create momentum and pressure to include Bosnia and Herzegovina in the first round of visa liberalization for the Western Balkans.

5. We would also like to draw your attention to a similar initiative, focusing on Germany http://politicalbeauty.de/lethe/Bosnia_into_the_EU who collected more than 1,000  signatures.

With our renewed thanks for your trust and support of our initiative,

On behalf of the initiators,

Tobias BĂŒtow, Berlin
info@...
www.balkangoeseurope.eu

*** 

Sehr geehrte Damen und Herren, 

die Zustimmung zu unserer Online-Petition wĂ€chst rasant, wie Sie auf unserer Homepage sehen können. Mittlerweile unterstĂŒtzen mehr als 2.000 Menschen unser gemeinsames Anliegen.
Wir kontaktieren Sie, um Ihnen den nĂ€chsten Schritt unserer Kampagne vorzustellen und um Ihre weitere UnterstĂŒtzung zu bitten. FĂŒnf Punkte liegen uns am Herzen. 

1) Da sich demnĂ€chst das EuropĂ€ische Parlament und der Innenministerrat mit dem Thema beschĂ€ftigen, haben wir den von Ihnen unterschriebenen Aufruf geringfĂŒgig aktualisiert. Wir bitten nunmehr die Kommission, auch einen Visa-Dialog mit Kosovo zu eröffnen und allen BĂŒrgerinnen und BĂŒrgern in Bosnien und Herzegowina ab Januar 2010 Reisefreiheit zu gewĂ€hren. Wir sind davon ĂŒberzeugt, dass diese ErgĂ€nzungen unser Anliegen und unsere Argumentation stĂ€rken und der Aufruf mehr Aussicht auf Erfolg hat. Am Sonntag, 13.9.2009, wird diese aktualisierte Version (siehe unten) veröffentlicht. Auch wenn wir davon nicht ausgehen: Falls Sie nun nicht mehr zu den Unterzeichnern gehören möchten, schreiben Sie uns bitte eine kurze e.mail an info@... . 

2) Wir werden den Aufruf zeitnah und öffentlichkeitswirksam an die verantwortlichen EntscheidungstrĂ€ger versenden. In erster Linie sprechen wir die EU-Innenminister an. Sie treffen im Herbst die finale Entscheidung. Die Antworten der Innenminister werden wir auf unserer Homepage veröffentlichen. Bitte schreiben Sie ebenfalls Ihren Innenminister an, beachten Sie, dass nur 24 EU Mitgliedstaaten sowie die Schweiz, Island und Norwegen abstimmen. DĂ€nemark, Irland und das Vereinigte Königreich haben in dieser Frage kein Stimmrecht.

3) Bitte verbreiten Sie den Aufruf weiter. 2.000 Unterzeichner sind noch eine kleine Zahl. Versenden Sie ihn weiter, schreiben Sie Leserbriefe an Ihre Tageszeitungen, informieren Sie Ihre lokalen Abgeordneten des Deutschen Bundestages und des EuropĂ€ischen Parlaments, insbesondere die Mitglieder des Ausschusses fuer BĂŒrgerliche Freiheiten, Justiz und Inneres im EuropĂ€ischen Parlament (Liste der MdEPs aufhttp://www.europarl.europa.eu/activities/committees/membersCom.do?language=DE&body=LIBE. Wir haben den vollstĂ€ndigen Text des Kommissionsvorschlag auch auf www.balkangoeseurope.eu (Rubrik: Dokumente) gestellt. Im Menue "Mythen & Fakten" finden Sie weiterfĂŒhrende Argumente und Informationen.

4) Die Behoerden in Bosnien und Herzegowina mĂŒssen auch an ihre Verantwortung erinnert werden, der EU keinen Vorwand zum Ausschluss ihrer BĂŒrger vom visafreien Reiseverkehr zu bieten. Zur Zeit arbeiten die Ministerien intensiv, um die technischen Bedingungen zu erfĂŒllen. Wenn Sie in Bosnien und Herzegowina sind, sollten Sie vom Vorsitzenden des Ministerrats, Nikola Spiric und allen Ministern (http://www.vijeceministara.gov.ba) verlangen, dass sie ihre Arbeit erfolgreich bis zum 18. September zu Ende fĂŒhren. Von der Parlamentarischen Versammlung (http://www.parlament.ba) können Sie einfordern, dass alle Gesetze im Eilverfahren bis 25. September 2009 verabschiedet werden. Nur so kann ein neuer, positiver Bericht am 1. Oktober nach Bruessel geschickt werden. Ein positives Zeichen aus Sarajewo wird helfen, die Dynamik und den Druck aufrechtzuerhalten, damit Bosnien und Herzegowina in die erste Runde der visafreien Laender des westlichen Balkans kommt.

5) Auch ein zweiter Aufruf aus Deutschland widmet sich Bosnien und Herzegowina: http://politicalbeauty.de/lethe/Bosnia_into_the_EU und hat inzwischen ebenfalls ueber 1,000 UnterstĂŒtzer gewonnen.

Haben Sie herzlichen Dank fĂŒr Ihr Vertrauen und Ihre UnterstĂŒtzung!

Im Namen der Initiatoren,
Tobias BĂŒtow, Berlin
info@...
www.balkangoeseurope.eu

***

10 September 2009
European Commission divides South Eastern Europe

We note with great concern the current policy for South Eastern Europe of the European Commission. The visa policy for the successor states of the former Yugoslavia risks to create two classes of citizens in South Eastern Europe, based on ethnicity.

We welcome the fact that the EU is engaged in a process which will lead to visa free travel for Western Balkan countries. We note with concern that Kosovo has been left out of this process so far. We regret that Bosnia and Herzegovina, once ahead of their Western Balkan neighbours in this regard, has not yet fully met the required standards. So citizens of Bosnia and Hercegovina may be denied visa free travel which probably will be granted to citizens of Montenegro, Macedonia and Serbia as of 1 January 2010. But the European Union should not have any excuse to exclude the citizens of Bosnia and Herzegovina from the freedom of travel. We note that it is still possible for Bosnia and Herzegovina to meet the technical conditions before the end of the year. We urge the responsible authorities to undertake all efforts to make this happen and we call upon the EU to take all steps necessary to facilitate and enable this. The European Commission should not ignore the fact that Bosnia and Herzegovina, Serbia and Montegero are almost at the same level with regard to the introduction of biometric passports and a variety of legislative acts agreed on the visa liberalisation road map.

The recommendation on the visa-liberalization is fueling tensions within the fragile post-war societies as the plans of the Commission will formalise ethnic divisions and provide them with dubious legitimacy. A part of the citizens of Bosnia and Herzegovina profits from this travel regime. Hundreds of thousands of Bosnian Croats have already enjoyed visa-free travel to the EU for a couple of years thanks to their Croatian (nonbiometric) passports. But the majority of the citizens experience degrading exclusion. There is a real danger that this practise of privilege and discrimination will intensify. A growing number of Bosnian Serbs and Kosovo Serbs could be able to visit the EU visa-free thanks to their second passport issued by the Republic of Serbia. Humiliating restrictions thus remain in place, for example, for the Bosniak people of Bosnia and Herzegovina. De facto, ethnic criteria and ethnic self-interpretation will decide on whether a citizen is able to visit the EU. In Bosnia and Herzegovina the European Commission is risking that the country’s passport will be considered worthless; thus undermining a key symbol of the country’s unity and international identity.

This summer, 14 years ago, more than 8.000 Muslim boys and men were killed around Srebrenica. We believe the Commission acted both insensitve and showed poor political judgement to announce their recommendation within the painful days of private and public commemoration. Unless the above steps are taken, we fear that the EU will disadvantage Bosniak survivors and relatives of the killed in comparison to the hundreds of suspected perpetrators who committed crimes in Srebrenica and who continue to evade justice.

German post-war history reminds us how important the freedom of travel has been for the peaceful development of a society. With the change of the travel laws in the GDR on 9 November 1989 the wall came down. The East and the West of Europe were able to reunite. All citizens in South Eastern Europe have the same right to freedom of travel. A region still haunted by nationalism needs freedom of exchange of ideas and opinions and also the right to travel. It is not freedom that creates instability, but the suppression of freedom.

We note that all authorities of the Western Balkan states bear an important responsibility to meet EU standards. We urge the European Commission to include Bosnia and Herzegovina in its current proposal for visa liberalisation as of 1 January 2010, provided the country meets the few remaining benchmarks over the coming weeks. We also urge the European Commission to remain flexible to propose visa free travel to Albania as soon as possible and to immediately open a visa-dialogue with Kosovo.

The guiding vision of the visa liberalisation policy of the European Union is to bring South Eastern Europe closer to the EU and to promote European reconciliation and cooperation. In the next weeks, the European Commission, the European Parliament and especially the EU Ministers of the Interior have the choice between a visa policy that is uniting Europe or one that separates people on the basis of their ethnicity. Europe has the unique opportunity to make New Year 2010 a historical date in the history of European understanding!

V.i.S.d.P.: Tobias BĂŒtow, Berlin, Germany.

***

10. September 2009
EuropĂ€ische Kommission spaltet SĂŒdosteuropa

Mit großer Besorgnis beobachten wir die aktuelle SĂŒdosteuropa-Politik der EuropĂ€ischen Kommission. Die Visa-Politik gegenĂŒber den Nachfolgestaaten des ehemaligen Jugoslawiens droht, zwei Klassen von BĂŒrgern in SĂŒdosteuropa auf ethnischer Grundlage zu schaffen.

Wir begrĂŒĂŸen, dass die EU einen Weg eingeschlagen hat, der fĂŒr die BĂŒrger des Westlichen Balkans zur Reisefreiheit fĂŒhrt. Wir sind beunruhigt, dass Kosovo bisher von diesem Liberalisierungs-Prozess ausgenommen wurde. Wir bedauern, dass Bosnien und Herzegowina, das einst in diesen Fragen seinen Nachbarn voraus war, noch nicht vollstĂ€ndig die geforderten Bedingungen der Visa Roadmap erfĂŒllt hat. So könnte den BĂŒrgerinnen und BĂŒrgern Bosnien und Herzgowinas visafreies Reisen in die EU verweigert werden, wĂ€hrend es ab dem 1. Januar 2010 allen BĂŒrgerinnen und BĂŒrgern von Mazedonien, Montenegro und Serbien voraussichtlich gestattet wird. Die EuropĂ€ische Union sollte jedoch keine Ausrede mehr haben, den Menschen in Bosnien und Herzegowina die Freiheit des Reisens ab Neujahr 2010 zu verweigern. Wir begrĂŒĂŸen, dass es Bosnien und Herzegowina möglich ist, die technischen Voraussetzungen der Visa Road-Map vor Jahresende vollstĂ€ndig zu erfĂŒllen. Wir bitten die verantwortlichen AutoritĂ€ten, sich hierfĂŒr mit aller Kraft einzusetzen und wir appellieren an die EuropĂ€ische Union alle notwendigen Schritte zu gehen, um dies zu unterstĂŒtzen und zu ermöglichen. Die EuropĂ€ische Kommission darf nicht missachten, dass Bosnien und Herzegowina, Serbien und Montenegro bei der EinfĂŒhrung biometrischer PĂ€sse und diverser Gesetzesprojekte der Visa-Roadmap mittlerweile nahezu gleich auf sind.

Mit ihrem Visa-Gesetzesvorhaben verschĂ€rft die EuropĂ€ische Kommission die Spannungen innerhalb der fragilen Nachkriegsgesellschaften, indem sie ethnische Trennlinien formalisiert und ihnen zweifelhafte LegitimitĂ€t verleiht. Ein Teil der StaatsbĂŒrger in Bosnien und Herzegowina profitiert bereits von diesem Visaregime. Hunderttausende kroatische Bosnier können schon seit mehreren Jahren aufgrund ihrer kroatischen ZweitpĂ€sse visafrei die EU besuchen. Aber die Mehrheit der Bevölkerung von Bosnien und Herzegowina erfĂ€hrt eine entwĂŒrdigende ZurĂŒckweisung. Es besteht die Gefahr, dass diese Praxis der Privilegierung und Diskriminierung verschĂ€rft wird. Einer wachsenden Zahl serbischer Bosnier und serbischer Kosovaren wird es möglich sein, mit ihrem serbischen Reisepass visafrei die EU zu besuchen. Beispielsweise fĂŒr die Bosniaken aus Bosnien und Herzegowina werden die entwĂŒrdigenden ReisebeschrĂ€nkungen und Reiseverbote weiterhin bestehen. Ethnische Selbstbeschreibung wird somit darĂŒber entscheiden, ob ein Mensch in die EuropĂ€ische Union einreisen darf oder nicht. Die EuropĂ€ische Kommission spielt mit dem Feuer. Der Reisepass von Bosnien und Herzegowina ist ein zentrales Einheits- und IdentitĂ€tssymbol des Staates. Die Bevölkerung könnte es als wertlos betrachten.

In diesem Sommer vor 14 Jahren wurden in der Umgebung von Srebrenica tausende muslimische Jungen und MĂ€nner ermordet. Die EuropĂ€ische Kommission stellte sich ein politisches Armutszeugnis aus, in den schmerzhaften Tagen des privaten und öffentlichen Gedenkens ihre Entscheidung bekannt zu geben. Es ist zu befĂŒrchten, dass die EU die bosniakischen Überlebenden und Hinterbliebenen gegenĂŒber den hunderten, bislang straffreien SchĂŒtzen und Kommandeuren von Srebrenica letztlich benachteiligt.

Die deutsche Nachkriegsgeschichte erinnert uns, wie wichtig Reisefreiheit fĂŒr die friedliche Entwicklung einer Gesellschaft ist: Mit der Änderung der Reisegesetze in der DDR am 9. November 1989 fiel die Mauer. Ost- und Westeuropa wuchsen zusammen. Den Menschen in SĂŒdosteuropa steht die gleiche Reisefreiheit zu. In einer Region, in der das Gespenst des Nationalismus noch immer nicht aus den Köpfen verschwunden ist, brauchen Gedanken- und Meinungsfreiheit auch die Freiheit des Reisens. Nicht Freiheit schafft InstabilitĂ€t, sondern deren UnterdrĂŒckung.

Wir wissen, dass alle EntscheidungstrĂ€ger des Westlichen Balkans eine wichtige Verantwortung tragen, die Standards der EuropĂ€ischen Union zu erreichen. Wir appellieren an die EuropĂ€ische Kommission, auch Bosnien und Herzegowina ab Neujahr 2010 von der Visa-Pflicht zu befreien, insofern das Land die wenigen verbliebenen Forderungen der EU erfĂŒllt. Wir rufen die EuropĂ€ische Kommission dazu auf, sobald es möglich ist, auch Albanien visa-freies Reisen vorzuschlagen und umgehend einen Visa-Dialog mit Kosovo einzuleiten.

Es ist der Grundgedanke der Visa-Liberalisierungspolitik der EuropĂ€ischen Union, SĂŒdosteuropa an die EU heranzufĂŒhren und europĂ€ische VerstĂ€ndigung zu verbreiten. In den kommenden Wochen haben die EuropĂ€ische Kommission, das EuropĂ€ische Parlament und der EuropĂ€ische Rat die Wahl, ob ihre Visa-Politik Europa einen oder auf ethnischer Grundlage spalten soll. Europa hat die einzigartige Möglichkeit, aus dem Neujahrstag 2010 ein historisches Datum in der Geschichte der europĂ€ischen VerstĂ€ndigung zu machen!

V.i.S.d.P.: Tobias BĂŒtow, Berlin, Germany.



Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13157 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Tue Sep 8, 2009 6:59 pm
Subject: Vjeshte (Rainer Maria Rilke) 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 

Vjeshtë 

Gjethet bien, bien si nga larg, 
sikur të vyshkeshin kopshte larg në qiejt; 
bien me një gjest mohues.

Dhe në netët bie dheu i rëndë
nga të gjitha yjet në vetmi.

Ne të gjithë biem. Bie kjo dorë atje. 
Dhe shiko të tjerë: kjo është në të gjithë.

Megjithatë është Njëri, që këtë rënie e mban 
me butësi pa fund në duart e Tija.

             Rainer Maria Rilke


eye candy graphics and design


Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13156 From: Suzana Kuqi <suzana_kuqi@...>
Date: Sun Aug 23, 2009 9:18 pm
Subject: Deti i nje te djele Korriku 		suzana_kuqi
Offline Offline
Send Email Send Email
  
Deti i një të djele korriku

                 Ishte i trazuar atë mëngjes të diele. Pak  të thuash i trazuar.
Dallgët nuk më kishin frikësuar deri atëhere, e kam fjalën... për dallgët e
detit. Ndjeva forcën e ujit tek  përplasej me forcë pas trupit tim sa më
shkaktonte dhëmbje. Të luftosh me dallgët... Pranë bregut kanë më forcë e
mendova të notoja në thellësi ndërsa ato më shtynin me kryeneçësi pas. E unë po
kokëfortë  nuk doja të hiqja dorë. Përparova disi. Befas, një dallgë u ngrit
para syve të mi aq sa nuk kisha parë kurrë një të tillë. U zhyta në të për të
evituar forcën përplasëse. Më përpiu, më rrotulloi e më tërhoqi poshtë. Ndjeva 
krahërorin të haste rërën e fundit të detit e frymën të më mungonte. Në një
pjesëz të sekondës m'u kujtua se ç'kisha lexuar për dallgët. Masë e ujit që
rrotullohet në vend...   spjegonte pse kisha takuar fundin. Kjo nuk më qetësoi
pasi kthyer në sipërfaqe një dallgë
  më e madhe u hodh mbi mua. Mezi arrita të mbushesha me frymë dhe e lashë veten
të lirë në vorbullën përpirëse. Tek krahërori im preku sërish tabanin, para syve
më kaloi imazhi i një trupi që përthithej  me shpejtësi diku në të djathtën
time. Fragmenti i fundit, refleksi i verdhë i flokëve ashtu siç i kanë fëmijët.
U zhyta në atë drejtim por nuk e pashë më. Me vështirësi dhe aq shpejt sa mund
të më lejonin dallgët ju afrova bregut duke kontrolluar përreth se mos pikasja
atë refleks mes shkumës së bardhë e ujit në ngjyrë të turbulluar rëre e kripe të
përhimtë. Vetëm plazhistë që u tregonin gjoksin e shpinën dallgëve, që herë i
sulmonin deri mbi kokë e pastaj  zbrisnin duke u lëpirë gjunjët me  gjuhë të
panumërta shkume.  Askund nuk u duk trupi i vogël dhe ai refleks i artë. Ndenja
nje copë herë  deri sa arrita t'i mbushja mendjen vetes se kish qenë veç një
vegim, një aluçinacion apo
  kushedi se çfarë nga ato lojëra që të bën truri kur i mungon oksigjeni.
Megjithatë...
          Deti... ishte inatçor atë ditë dhe një parandjenjë e keqe kish futur
thellë kthetrat në humorin tim të ditës. Ishte e para herë që deti që e kam
dashur që në vogëli më përcillte ndjesinë e diçkaje të kobshme. Gjithsesi në
mbrëmje pothuaj e kisha harruar...
          Por deti atë të djelë korriku... ndoshta kish dashur vërtet të thosh
diçka, të paralajmëronte. Dikë që të mund ta kuptonte ashtu siç duhej e të
kishte atë kujdes që duhej. E ky dikush nuk e kish kuptuar. Ndryshe nuk kish se
si, mëngjesin në vazhdim, në faqen e parë të gazetës buzëqeshte vajza e vogël e
mbytur  pasditen e një dite më parë. Refleksi i flokëve, i artë dhe i bukur,
ashtu siç e kanë fëmijët edhe kur lagen... si fragmenti i fundit i imazhit të
hidhur në fundin me rërë të trazuar të një deti të tërbuar të një paraditeje të
djelë korriku...

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13155 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Sat Aug 22, 2009 2:40 am
Subject: ...Sikur te kishin gjuajtur Zeusin me gure. Rreth librit "Pika loti" te prof.S.Repishtit 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 

Nga KĂ«ze (Kozeta) Zylo

 

Vuajtje të pafundme, sikur të kishin gjuajtur Zeusin me gurë

 

Botoi gazeta “Tema”

 

            
“PafajĂ«sia frymzuese e nanĂ«s e mirĂ«njohja ime e gjallnueme nga dashuria e saj, u banĂ« dy krahĂ«t e fuqishĂ«m tĂ« qindreses s’ndergjegjshme, dy gurĂ«t themeltarĂ« tĂ« bindjes sime nĂ« kundĂ«rshtim pa kushte tĂ« shtypjes komuniste dhe çnjerĂ«zimit qĂ« ajo solli nĂ« rrethin tonĂ« shqiptar”.

 

MarrĂ« nga libri “Pika Loti” me autor prof. Sami Repishtin

 

            Kopertina gri me kafe tĂ« errĂ«t, dhe hijet e zeza qĂ« ravijĂ«zojnĂ« njĂ« rreth, ku sĂ« largu duket njĂ« dhomĂ« e zezĂ« burgu me njĂ« dritare tĂ« vetme, mĂ« rrĂ«nqeth tĂ« tĂ«rĂ«n, e mollĂ«zat e gishtave mĂ« mpihen, kur filloj tĂ« shfletoj faqet e librit me “Tregime nga burgu”.

            QĂ« nĂ« fillim provova njĂ« ndjesi tĂ« çuditshme, njĂ« dridhje tĂ« brendshme, tĂ« frikshme...

Eshtë brendia e ngjarjeve me ngjyrat e errta përreth, që ka një përqasje gati-gati të njëjtë me Ferrin e Dantes


Duke hapur librin me kujdes, ndalem nĂ« tregimin e parĂ« kushtuar nĂ«nĂ«s sĂ« tij tĂ« shtrenjtĂ« me titull: “TĂ« falem nanĂ«â€!

E kujt më tepër në këte botë i është dhimbsur më shumë se çdo gjë, arratisja e të birit të saj nga Atdheu, ndarja përgjithmonë, përveçse nënës së tij?

            KĂ«saj nĂ«ne shenjtore qĂ« kishte kaluar njĂ« fĂ«mijĂ«ri tĂ« vĂ«shtirĂ«, ngase kishte ngelur jetime, iu desh qĂ« tĂ« pĂ«rballej me burgimin e djalit, me ndarjen e tij pĂ«rgjithmonĂ«, por edhe me persekutimin dhe internimin e saj, pikĂ«risht nga arratisja e djalit.

Vazhdoj tĂ« jem gati-gati nĂ« njĂ« gjendje midis konshiencĂ«s dhe subkonshiencĂ«s, dhe duke lexuar mĂ« tej tregimet e burgut, mĂ« duket sikur pĂ«rpara mĂ« dalin pjesĂ« tĂ« shkĂ«putura nga libri: “Lufta dhe Paqja” tĂ« Tolstoit, ku shkruhet:

“TĂ« gjithĂ«ve ju desha. Nuk ia theva zemrĂ«n askujt.  C’mĂ« batĂ« mue tĂ« mjerĂ«s!”

Tolstoi – Lisa

            Djali e adhuron nĂ«nĂ«n, e ka mbi çdo gjĂ«, autori e ka kujtimin mĂ« tĂ« Ă«mbĂ«l, qĂ« do ta shoqĂ«rojĂ« gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s sĂ« tij, ndaj shpeshherĂ« nĂ« sytĂ« e tij del portreti i saj.

Ai e kujton atë duke punuar gjatë darkës vonë me shtiza, çorape, fanella, e duke marr fijet e ndryshme nga rrobat e shkyeme, për të veshur fëmijët e saj, ndërsa ata bënin detyrat, kurse nëna e tyre ju hidhte vjedhtas shikimin herë tek njeri, herë tek tjetri fëmijë.

E kur fëmijët rreth saj e kapnin këtë shikim, atyre ju dukej sikur ju thoshte:

“Ju jeni gjithçka pĂ«r mue!”

Autorit i dhĂ«mb, i dhĂ«mb shumĂ« vuajtja e nĂ«nĂ«s sĂ« tij, ndaj dhe shkruan: 

“E shkreta nanĂ«!  Sikur ta kishte ditĂ« se fati i saj do tĂ« kishte qĂ«nĂ« ai qĂ« Ă«shtĂ« sot, ndoshta do ta kishte shkime njĂ«herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ« buzĂ«qeshjen qĂ« i ndriste fytyrĂ«n, qĂ« i stoliste buzĂ«t e qĂ« unĂ« i ruej si kujtimin ma t’amĂ«l tĂ« jetĂ«s sime”!

Këto skena të kujtojnë Marien përballë Krishtit, vuajtjet për birin e saj të kryqëzuar


Edhe këtu shohim nënë e bir përballë vuajtjeve torturuese të lotëve të nxehtë të nënës dhe të birit, i cili po arratiset nga dhimbjet e gozhdëve të burgut
!

Në këtë ndarje tragjike vazhdoj të lexoj më tej:

“ U ngrita menjihere.  E mora nĂ« krahĂ«t e mi.  Pa e zbulue fytyrĂ«n e pa e ndalue vajin e dĂ«nesĂ«n, ajo mbĂ«shteti kokĂ«n mbi sup e u lĂ«shue krejtĂ«sisht, si foshnje e pafuqi mbi kraharorin tim.  E mbajta afĂ«r meje e, me nji afsh qĂ« kurrĂ« nuk e jetova pĂ«rsĂ«ri e shtrĂ«ngova nĂ« gji krijesĂ«n ma t’dashtun pĂ«r mue
qĂ« pak ma vonĂ« do ta braktissha pĂ«rjetĂ«..”.   f.40

            Por nuk mjaftoi dhimbja pĂ«r nĂ«nĂ«n, njĂ« tjetĂ«r dhimbje i shtohet brenda gjoksit tĂ« tij ne mĂ«rgim duke e qarĂ« pĂ«r sĂ« gjalli vĂ«llanĂ« e tij.

ËshtĂ« ngjethĂ«se kur lexon rrĂ«fimin: “Elegji pĂ«r vllanĂ«â€ f.143

Autori dëgjoi në mërgim se i kishte vdekur vëllai i pafajshëm në një kamp internimi

komunist. 

Ky kumt i zi ja ka këputur shpirtin autorit ndaj dhe shkruan një nga elegjitë më prekëse të librit.

Ai dhe pse jetonte tashmë në ishullin e begatë, buka i zinte fytin, i ndrydhte zemrën, kur kujtonte fytyrën e vëllaut që vuante, fytyrë e pafajshme ëngjëllore.

Prof. Repishti kĂ«rkon tĂ« kishte frymĂ«n e poetit qĂ« t’i mblidhte me kujdes fjalĂ«t e fshamjet qĂ« nxori pĂ«r vĂ«llaun, dhe pastaj tĂ« shkonte tek argjendari mjeshtĂ«r dhe t’i lutej atij me i gdhendĂ« si petale floriri tĂ« lidhun nĂ« vargje tĂ« gĂ«rshetuara pĂ«r ta varur nĂ« gjoksin e tij si medaljon


            MĂ« vonĂ« autori mori vesh se e gjithĂ« kjo kishte qenĂ« njĂ« shpifje, njĂ« metodĂ« e zezĂ« psikologjike qĂ« pĂ«rdorte regjimi kundĂ«r emigracionit politik. 

Ai e qau për së gjalli vëllaun e tij të dashur.

Kjo torture psikologjike çnjerĂ«zore nuk ka se si tĂ« mos ta bĂ«jĂ« autorin tĂ« mendojĂ« se edhe Shenjtnia padyshim duhet tĂ« ketĂ« kalue nĂ«pĂ«r tĂ« njĂ«jtat shtigje tĂ« vĂ«shtira
e heroizmi i njimendtĂ«!

            I shfletojĂ« me radhĂ« faqet e librit mbushur me tregime tĂ« vĂ«rteta, tĂ« marra nga qielli i zymtĂ«, ku pemĂ«t ulin degĂ«t e tyre nga pesha e dhimbjes si nĂ« gjysmĂ« shtize pĂ«r vdekjet qĂ« i kanĂ« ndodhur popullit shqiptar, pĂ«r varret e harruara


Profesor Repishtin nuk e trondit vetëm vdekja e vëllaut te tij, por atij i dhëmb gjithcka njerëzore, i shpon në kockë dhe vdekja e ish mësuesit të tij të nderuar,

prof. Prenkë Kaçinarit, që regjimi e çoi në vetëvrasje.

            Profesori i filozofisĂ« kishte vazhduar studimet nĂ« Montepellier tĂ« FrancĂ«s, ku aty u njoh me diktatorin Hoxha.

Atë e burgosën sepse ishte në Partinë e Ballit Kombëtar dhe nga terrori psikologjik që ushtruan karshi tij, ai mori vendimin e vetëvrasjes në varrezat e Tiranës.

Letra që i kishte lënë familjes përpara aktit të vdekjes, të çon shpirtërisht si lexuese në një gjendje sa konkrete aq dhe surrealiste.

Vdekja Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« nĂ« paralelizĂ«m figurativ me natyrĂ«n dhe pĂ«rshkruhet mjeshtĂ«risht nga pena e autorit. 

NatyrĂ«n me njĂ« bukuri tĂ« pashoqe nga bardhĂ«sia e borĂ«s qĂ« zbriste me pĂ«rtesĂ« nĂ« qytetin e rĂ«nduar nga mundimet, mund ta shijonin vetĂ«m fĂ«mijĂ«t, tĂ« cilĂ«t hukateshin nĂ« avull tĂ« ngrohtĂ«, e shkriheshin duke qeshur me borĂ«n e bardhĂ«. 

Ndërsa ai profesori i filozofisë, po ikte nga kjo botë, se nuk mund ta përballonte atë torturë psikologjike në trurin dhe trupin e tij.

PĂ«rpara kĂ«saj gjendjeje mĂ« del pĂ«rpara skica e Migjenit, “Bukuri qe vret”, ndĂ«rsa Migjenin e trondit vdekja nga mjerimi, prof.Repishtin e trondit vdekja e njeriut nga njeriu!

Krisma drejt vehtes, pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« fund jetĂ«s i detyruar nga rrethanat, Ă«shtĂ« njĂ« nga dramat mĂ« tronditĂ«se, sa shpesh tĂ« duket sikur ja kanĂ« kaluar dhe dramaturgĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj botĂ«rore, ndoshta, ndoshta do tĂ« vijĂ« njĂ« ditĂ«, qĂ« drama e popullit tim tĂ« nxjerrĂ« njĂ« Shekspir dramaturg, qĂ« tĂ« trondisĂ« botĂ«n, pĂ«r barbarizmat qĂ« u kryen brenda vendit, aty ku i dha fund jetĂ«s, profesori i filozofisĂ«.

Ja drama që lexoj në këtë libër:

Profesori u ndal
dhe natyra heshti dhe në vetminë e një fushe plot kryqe, një krismë e mbytur tingëlloi e vetme.

Autori e vajton dhe nderon ish mësuesin e tij, ai e vajton ashtu sic u ka hije burrave, ndërsa bora vazhdonte të mbulonte trupin e profesorit në varreza


Ky tregim, tĂ« con nĂ« antikitet nĂ« njĂ« thĂ«nie tĂ« AntigonĂ«s se:  “Nuk lindi pĂ«r t’u ngopur nĂ« tryezĂ«n e urrejtjes, por lindi tĂ« ushqehet nga dashuria e tĂ« gjithĂ«ve
”

Rrëfimi mbyllet me letrën origjinale të viktimës shkruajtur më 3 Shtator 1956, në orën pesë mbasdreke, duke ju drejtuar kunatit të tij Mark Lezhjen, dhe që është marrë nga z.Fritz Radovani.

Ja c’shkruante profesori i filozofisĂ« nĂ« letrĂ«n e tij:

“I dashtun Mark (TĂ« dashtunit e mi),


Edhe pse pak çaste mĂ« mbetĂ«n, kur unĂ« pĂ«rfundimisht po shkĂ«putem nga kjo jetë 

Vendosa me krye kĂ«tĂ« akt dobĂ«sije, do ta queni, por pĂ«r mue ky asht akt kurajoz. 

Vuejta tepĂ«r, e tashma s’po mund tĂ« duroj.  Po i nap fund tĂ« gjitha vuejtjeve tĂ« mia


NĂ« vendin ku do tĂ« vras vehten, dĂ«shiroj tĂ« varrosem”


            Profesorit tĂ« filozofisĂ« nuk iu çua amaneti nĂ« fund, njĂ« rit i lashtĂ«, njĂ« rit qĂ« u pĂ«rdhos nga vandalĂ«t.

Atij nuk i mungonte "amor sui" - (dashuria e vetvetes), por e detyroi regjimi gjer në asgjësimin e vehtes.

            Autori nuk e dĂ«shironte kurrĂ« kĂ«tĂ« mallkim pĂ«r mĂ«suesin e tij, as dhe unĂ« si lexuese, por gjatĂ« leximit tĂ« letrĂ«s, mora puls dhimbjesh, duke mĂ« dhĂ«nĂ« çelĂ«sin magjik nĂ« dorĂ«, pĂ«r tĂ« ndjerĂ« se dhe varret flasin, veçanĂ«risht nĂ« MĂ«mĂ«dheun tonĂ« tĂ« shumĂ«vuajtur
!

Endrrat dhe rrëfimi i kujtimeve ngjethëse nëpërmjet lëndës konkrete në këtë libër, zbulon eingmat dhe misteret e pafundme të sistemit.

Ai u çjerr maskĂ«n “Miteve” qĂ« sot dĂ«gjohen si krrokama korbash nĂ« honet e thella, ku mundohen akoma tĂ« djegin foletĂ« e argjendta tĂ« bilbilave.

Pasi e pĂ«rfundoj librin “Pika Loti” tĂ« shkruar mjeshtĂ«risht nga njĂ« autor qĂ« ka qenĂ« i burgosur, internuar, dĂ«buar nga vendi i tij, vĂ«rej se faqet e librit u lagĂ«n dhe nga pikĂ«zat e lotĂ«ve tĂ« mi, ndjej se ka çkycur portat e rĂ«nda tĂ« heshtjes, dhe si njĂ« fĂ«rshĂ«llimĂ« suferinĂ« ulĂ«ritĂ«se tĂ« erĂ«s, trondit vdekjen dhe hap kapakun hermetik tĂ« saj duke thyer copat e akullit tĂ« heshtjes, jo duke u pĂ«rmbytur si titaniku, por duke e nxjerrĂ« titanikun nĂ« sipĂ«rfaqe nga pĂ«rmbytja e madhe...

Në këtë libër prozë poetike, ndjejmë së brendshmi kalvarin e vuajtjes, ku autori operon suksesshëm dhe sheh nga afër se si mbarë një popull po ngjitej në rrugën e Golgotës duke e kryqëzuar pa faj.

Ai pohon se aq shumë ka vuajtur populli shqiptar, sa duket sikur e ka gjuajtur Zeusin me gurë.

 

Gusht, 2009

Staten Island, New York

 

 

 



Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13154 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Fri Aug 14, 2009 8:06 pm
Subject: Nje perle poetike ne letersine shqipe Rreth librit "Lutje ne diten e tete te javes" Nga Shefqet Dibrani 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 

Nje perle poetike ne letersine shqipe

 

Marr nga gazeta “Tema”

 

Nga Shefqet Dibrani

 

PĂ«rmasat e poezisĂ« artistike tĂ« GjekĂ« Marinaj tek “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s”

 

VĂ«llim poetik, botuar nga ShtĂ«pia Botuese “Faik Konica”, PrishtinĂ« 2008

 

            PĂ«rmbledhja poetike “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s”, e GjekĂ« Marinajt, Ă«shtĂ« njĂ« vepĂ«r monumentale. Poezia qĂ« gjejmĂ« aty Ă«shtĂ« njĂ« poezi artistike, komplekse, e shkruar nĂ« njĂ« metodĂ« sinteze unike, ku shtresimet metaforike i kompletojnĂ« edhe mĂ« mirĂ« vlerat e saj letrare. ËshtĂ« fjala pĂ«r ato vlera qĂ« destinohen nga autori si vizione kredo tĂ« shĂ«nuara nĂ« “pentagrame me mĂ« shumĂ« se pesĂ« vija”.

PĂ«rmbledhja poetike “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s”, Ă«shtĂ« e mbushur me figurshmĂ«ri analitike, me ide e vizione poetike, nĂ« tĂ« cilat breshĂ«rojnĂ« njĂ« mori konceptesh filozofike tĂ« shoqĂ«ruara nga njĂ« risi motivuese pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« poezi tĂ« re, moderne dhe me elemente nismĂ«tare nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe. PĂ«r tĂ« parĂ« se sa mund tĂ« lejojĂ« gjuha poetike, ai ka bĂ«rĂ« mjaft manovrime artistike nĂ« poezinĂ« e tij, por pĂ«r tĂ« konkretizuar kĂ«tĂ« mendim po citojmĂ« tre vargje ndarĂ«se tĂ« njĂ« poezie mĂ« tĂ« gjatĂ«: “NatyrshĂ«m, natyrisht, bĂ«mĂ« dashuri nĂ« natyrĂ«/.../ Natyrisht, bĂ«mĂ« dashuri nĂ« natyrĂ«, natyrshĂ«m/.../ BĂ«mĂ« dashuri nĂ« natyrĂ«, natyrshĂ«m natyrisht”, (faqe 67). Ky sintetizim i stĂ«rholluar i fjalĂ«s artistike, ky kolorit ideoartistik i motiveve dhe pĂ«rjetimeve asociaciojnĂ« kah njĂ« vlerĂ« moderne, qĂ« mund ta arrijnĂ« vetĂ«m poetĂ«t qĂ« kanĂ« njĂ« eksperiencĂ« nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«, dhe nga ata qĂ« nĂ« rrethin ku jetojnĂ« ballafaqohen me vlera tĂ« njĂ«mendta poetike, dhe pĂ«rballen me njĂ« konkurrencĂ« tĂ« mirĂ«filltĂ« letrare e artistike nĂ« pĂ«rgjithĂ«si. KĂ«tĂ« konstatim po e ilustrojmĂ« edhe me disa vargje nga poezia “Purgatori”, ku nĂ« mes tjerash poeti shkruan: “Ajo qe njĂ« lule e freskĂ«t/QĂ« priste lejen e mĂ«ngjesit pĂ«r tĂ« çelur/Ai qe i dashuri i saj/ .../ Pa i lexuar njĂ«ri-tjetrit asnjĂ« pjesĂ« nga tregimi / Rreth Lancelotit dhe GuiniverĂ«s,/ U bĂ«nĂ« pjesĂ« e njĂ« dashurie tĂ« ndaluar/ .../ Ç’rĂ«ndĂ«si ka se kush i spiunoi tĂ« dashuruarit!/ .../ Madje as Dantja/ Nuk hodhi dritĂ« mbi dramĂ«n e tyre,/ Nuk e trajtoi atĂ«/ Si njĂ« nga kualitetet e romancĂ«s tragjike, (faqe 25).

            Me tĂ« vĂ«rtetĂ« pĂ«rmbledhja poetike “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s” e ka avancuar vlerĂ«n e poezisĂ« sĂ« sotme shqipe e cila krijohet nĂ« hapĂ«sirĂ«n shqiptare dhe mĂ« gjerĂ«. Ky vĂ«llim kaq i pĂ«rpunuar na vetĂ«dijeson se kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me njĂ« krijues me vlera tĂ« dallueshme qĂ« do t’i japĂ« emĂ«r pozitiv letĂ«rsisĂ« shqipe. Individualiteti i tij krijues, impulset krijuese, aftĂ«sia e vrojtimit, imagjinata e edukuar janĂ« vetĂ«m disa nga tiparet qĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« poezinĂ« e kĂ«tij libri, duke kompletuar edhe mĂ« tej individualitetin krijues tĂ« GjekĂ« Marinajt: “Sa pĂ«r ta/ Dantja mĂ« mirĂ« ta linte/ tĂ« pabotuar “KomedinĂ« Hyjnore”:/ Ata do ia shtonin edhe njĂ« rreth tĂ« ri “Purgatorit”/ QenĂ« aq njerĂ«zorĂ«/ Sa mĂ«katarĂ«t e vĂ«rtetĂ« do tĂ« i rĂ«nkonin me keqardhje”, (po aty, f. 25).

PoezitĂ« edhe si vlerĂ« letrare, edhe si vlerĂ« poetike, por edhe si vlerĂ« estetike ndĂ«rtojnĂ« korrelacionin poetik sepse duke i mbrujtur idetĂ«, ai i ka dhĂ«nĂ« njĂ« lloj zĂ«ri specifik poezisĂ«. Dimensionet dhe qasjet kanĂ« njĂ« strukturĂ« integrale mjaftĂ« funksionale duke realizuar nĂ« planin artistik dhe atĂ« estetik idenĂ« pĂ«r tĂ« konceptuar mĂ« mirĂ« poezinĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« artit dhe letĂ«rsisĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si: “Marlowe mĂ« ka bĂ«rĂ« shumĂ« nder me Faustus;/ Tani i njoh mirĂ« vlerat e shpirtit, kostot e dijes./ E dalloj mĂ« pastĂ«r vijĂ«n e lakuar tĂ« ekuatorit/ Dhe njĂ«simin humano-kafshĂ«ror tĂ« centaurĂ«ve”, (faqe 19).

Evolucion në ndërdijen e poetit

            Poeti GjekĂ« Marinaj me njĂ« pasion tĂ« rrallĂ«, qĂ« nuk mund tĂ« gjendet aq lehtĂ« diku tjetĂ«r, iu ka pĂ«rkushtuar letĂ«rsisĂ«, e veçmas krijimit tĂ« poezisĂ« tĂ« cilĂ«s me vokacionin e vet i jep shije artistike, dhe nĂ« planin estetik ka realizuar “strategjinĂ« e mĂ«symjes” dhe “sistemin mbrojtĂ«s”, qoftĂ« edhe “ nga forca shtytĂ«se e gazeve”, (po aty, f. 19).

NĂ« poezinĂ« mĂ« tĂ« re tĂ« kĂ«tij poeti artikulohen mĂ« mirĂ« dhe sintetizohen mĂ« qartĂ« idetĂ« e motivet qĂ« e bĂ«jnĂ« poezinĂ« e kĂ«tij libri mĂ« tĂ« avancuar, shikuar nga dy librat paraprak: “Nga gjinjtĂ« zebrakĂ« u rrodhi/ shkujdesur filozofia pĂ«r gjykimin human”. Kurse elementet e ndikimit ambiental ai i materializon vetĂ«m si elemente shĂ«rbyese, si shkas pĂ«r t’u futur pastaj thellĂ« e mĂ« thellĂ« nĂ« esencĂ«n e problemit, nĂ« brendĂ«sinĂ« e tij pĂ«r tĂ« parĂ« se si zhvillohet, pĂ«rse ky apo ai fenomen ndryshon nga çasti nĂ« çast. KĂ«to fenomene ai i vĂ« herĂ« nĂ« formĂ« tĂ« metaforave e herĂ« nĂ« trajtĂ« indikacionesh tĂ« thella filozofike, gjithmonĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« letĂ«rsisĂ«, artit dhe poezisĂ« qĂ« krijon. Laboratori pĂ«rpunues i kĂ«tij autori Ă«shtĂ« i futur aq thellĂ« nĂ« ndĂ«rdijen e tij sa rrallĂ« mund tĂ« gjendet qĂ« nga elementet e thjeshta tĂ« nxirret njĂ« ide a mendim kaq i thellĂ« dhe kaq shĂ«rbyes: “Do i laj mĂ«katet/ PĂ«r tĂ« gjitha poezitĂ« qĂ« i lash tĂ« pashkruara,/ dhe pĂ«r vajzat qĂ« nĂ« emĂ«r tĂ« nderit/ dashurinĂ« pĂ«r mua e lanĂ« tĂ« vdesin”, (faqe 33).

Detajizimi i shumĂ« dukurive dhe refleksioni i imazhit tĂ« jetĂ«s urbane tani kundrohet nga brendĂ«sia e zhvillimit tĂ« procesit si njĂ« dukuri nĂ« evulim e sipĂ«r duke i dhĂ«nĂ« shpesh edhe arsyet dhe domosdoshmĂ«rinĂ« e kĂ«tij ndryshimi se: “Jeta na qenka/ mĂ« parĂ« njĂ« frymĂ«nxjerrje, pastaj njĂ« frymĂ«marrje”, (faqe 35), ose “Pjesa skeptike e telepatisĂ« sĂ« fujit,/ Shkruar, fshirĂ« dhe shkruar pĂ«rsĂ«ri/ nĂ« rrĂ«njĂ«t e thinjave tĂ« parakohshme”, (faqe 137), dĂ«shmojnĂ« se te poezia e GjekĂ« Marinajt ka evoluar edhe mĂ«nyra e tĂ« shkruarit, kurse ndikimet e rrethit a shoqĂ«risĂ« mund tĂ« merren vetĂ«m si refleksione a asociacione tĂ« rastit qĂ« kanĂ« ndikuar pozitivisht pĂ«r krijimin e poezisĂ« estetike.

Tani mĂ«, GjekĂ« Marinaj ka kohĂ« qĂ« jeton i shkĂ«putur nga vendlindja dhe njerĂ«zit e tij. E, nĂ«se nĂ« librat e parĂ« tĂ« tij motivet dhe elementet e vendlindjes i gjejmĂ« si mall a kujtim, nĂ« librin e fundit mĂ« shumĂ« e ndeshim si motiv, si njĂ« mendim i suvatuar me petkun filozofik, ku autori ka arrit tĂ« tejkaloi me sukses mĂ«nyrĂ«n e pĂ«rshkrimit si ndijim, tashti ai merret mĂ« shumĂ« me zhvillimin e procesit duke analizuar faktorĂ«t qĂ« çojnĂ« deri nĂ« shpĂ«rthimin motivor tĂ« njĂ« procesi. Pra edhe kĂ«to elemente qĂ« i theksuam janĂ« pĂ«rdorur me maturi duke e bĂ«rĂ« lĂ«ndĂ«n dhe materien e librit funksionale, tĂ« dobishme dhe shĂ«rbyese; elemente kĂ«to qĂ« i gjejmĂ« me bollĂ«k te poezitĂ«: “KomshinjtĂ«, nĂ« Brrut”, “KĂ«ngĂ«tarja e bjeshkĂ«ve” , “ShkodrĂ«s”, “RrĂ«fimi i RozafĂ«s” e ndonjĂ« tjetĂ«r.

I lodhur nën mbikqyrjen e paqes vetëm në letër...

            Poetin GjekĂ« Marinaj gjithmonĂ« e ka shqetĂ«suar fati i njeriut. Preokupimet e tij nĂ« shoqĂ«ri kanĂ« qenĂ« gjithmonĂ« nĂ« funksion tĂ« kĂ«tij qĂ«llimi, pasi duket se poeti Ă«shtĂ« “i lodhur nĂ«n mbikĂ«qyrjen e paqes vetĂ«m nĂ« letĂ«r”. GjekĂ« Marinaj si poet, si intelektual e si njeri, vazhdimisht e ka preokupuar hapĂ«sira dhe shoqĂ«ria, sidomos kur Ă«shtĂ« ndeshur me atĂ« ambientin e shoqĂ«risĂ« sĂ« çrregulluar, streset dhe ngarkesat e shoqĂ«risĂ«, tensionet e pĂ«rditshmĂ«risĂ«, ndasitĂ« racore e hapĂ«sinore, kufizimet dhe devijimet e shumta tĂ« individit a tĂ« shoqĂ«risĂ« nĂ« emĂ«r tĂ« “shkatĂ«rrimit tĂ« njĂ«rit si mundĂ«si e qetĂ«sisĂ« sĂ« tjetrit”.

Elemente tĂ« tjera qĂ« pĂ«rshkruajnĂ« pĂ«rmasat e refleksioneve, ndijimet dhe pĂ«rjetimet e shumta qoftĂ« nga ikjet e shumta, qoftĂ« nga kthimet e traumatizuara, janĂ« konfliktet e paevitueshme, pĂ«rmasat e theksuara tĂ« varfĂ«risĂ«, vobekĂ«sisĂ« tĂ« cilat janĂ« tĂ« mĂ«dha nĂ« shoqĂ«ritĂ« e sotme moderne, por qe mundojnĂ« vazhdimisht poetin, s’ka dyshim. Ai vazhdimisht bĂ«n pĂ«rpjekje qĂ« tĂ« ndikoi dhe pĂ«r aq sa mundet, pse jo edhe t’i ndryshoi, gjithmonĂ« nĂ« dobi tĂ« njeriut, nĂ« shĂ«rbim tĂ« sĂ« ardhmes dhe nĂ« shĂ«rbim tĂ« botĂ«s njerĂ«zore: “TĂ« mĂ« falĂ« Militoni, por pĂ«r mua do tĂ« ishte mĂ« mirĂ«/ tĂ« jesh shĂ«rbĂ«tor nĂ« parajsĂ« se sa sundues nĂ« ferr”, (faqe 19).

Ana tjetër e kësaj poezie, siç theksuam edhe diku më lart, është solidarizimi me të shtypurit dhe popujt e robëruar, zëri i tij poetik e intelektual është kundër shtypjes, racizmit dhe diskriminimit, kundër luftërave dhe shkatërrimeve me përmasa që shkaktojnë dhembje, varfëri dhe diskriminim. Ai gjithmonë, edhe si intelektual, është për investime kulturore, arsimore, sportive, në fushën e turizmit a sektorin industrial, pra për fusha që i afrojnë njerëzit, jo ato që i ndajnë që shkatërrojnë dhe që krijojnë hendeqe e kufij të pakalueshëm.

            NĂ« poezinĂ« e GjekĂ« Marinajt gjejmĂ« nota sentimentale e melankolike, vargje dhembje e mallĂ«ngjimi pĂ«r vende e popuj, se poeti Ă«shtĂ« “loti mĂ« i bukur i EtiopisĂ«/ gjithmonĂ« qan dhe qesh me te”, por vargjet mĂ« elegjiake i dalin kur shkruan pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« e tij: “Sikur tĂ« kisha imunitet shpirtĂ«ror nĂ« ShqipĂ«ri,/ Do mbaja pĂ«r vete pa turp kripĂ«n e lotĂ«ve”, (faqe 116). Po ashtu tĂ« kĂ«tij niveli janĂ« poezitĂ« e vargjet qĂ« ua kushton intelektualĂ«ve e shkrimtarĂ«ve, me veprat e tĂ« cilĂ«ve Ă«shtĂ« brumosur, siç Ă«shtĂ« poezia “Sot u lind Frederik Reshpja”, e veçmas dallojnĂ« vargjet elegjiake dhe plot mall kur shkruan pĂ«r prindĂ«rit, kur kujton vuajtjet e tyre ose mallin e nĂ«nĂ«s. PoezitĂ«: “Duart e nĂ«nĂ«s”, “NĂ« ditĂ«lindjen e nĂ«nĂ«s”, “Himn pĂ«r prindĂ«rit e mi”, etj, marrin sekuenca mĂ« tĂ« theksuara pĂ«rjetimi si njĂ« akt i lartĂ« poetik e njerĂ«zor.

Jeta sociale dhe degradimi moral i individit, nĂ« veçanti dhe i shoqĂ«risĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, shihen nĂ« njĂ« prizĂ«m krejt ndryshe, prandaj revolta e tij poetike mund tĂ« merret, mbase e arsyeshme edhe kur shkruan se Ă«shtĂ« “i lodhur nĂ«n mbikĂ«qyrjen e paqes vetĂ«m nĂ« letĂ«r”. JanĂ« disa nga temat, motivet dhe ndijimet poetike pĂ«r tĂ« cilat mendojmĂ« se e krijojnĂ« atĂ« anĂ«n burimore e kuptimore tĂ« vĂ«llimit poetik “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s”, dhe me kĂ«tĂ« gjithmonĂ« konstatojmĂ« se GjekĂ« Marinaj ka ndĂ«rtuar personalitetin e tij poetik mbi njĂ« rrafsh, mbi njĂ« pllajĂ« ku shtrihet gjerĂ« e gjatĂ« bota e tij kuptimore e tĂ« tĂ« gjitha refleksioneve poetike siç i gjejmĂ« te dy poezitĂ« emblematike tĂ« kĂ«tij vĂ«llimi poetik: “Lutjet e sĂ« dielĂ«s” dhe “PoetĂ«t fillojnĂ« nga e para tĂ« hĂ«nĂ«n”.

Marinaj: Java i ndan poetët në shtatë fletë të holla drite

Kjo pllajĂ«, ky rrafsh jo vetĂ«m hapĂ«sinor, por edhe filozofik, i ka mundĂ«suar kĂ«tij poeti qĂ« tĂ« zgjerojĂ« gamĂ«n e tij krijuese, ku reflektohen e thyhen idetĂ« e shumta dhe prej mĂ« tĂ« ndryshmeve. Kuptime e botĂ«kuptime tĂ« cilat edhe nĂ«se janĂ« trajtuar mĂ« parĂ«, pĂ«rsĂ«ri marrin konotacione tĂ« reja dhe do tĂ« kenĂ« njĂ« funksionalitet tĂ« ri, qoftĂ« si ide apo si veprim. Ta zĂ«mĂ«: “A ka mĂ« shumĂ«/ shpirtra/ apo zgjedhime/ folja/ jap”, ose tek njĂ« poezi tjetĂ«r kur shkruan se “Java i ndan poetĂ«t nĂ« shtatĂ« fletĂ« tĂ« holla drite” dhe “i detyron qĂ« tĂ« fillojnĂ« prapĂ« nga e para tĂ« hĂ«nĂ«n”. I cituam jo pa qĂ«llim vetĂ«m dy vargjet e kĂ«saj poezie pĂ«r t’i lĂ«nĂ« mundĂ«sinĂ« lexuesit qĂ« tĂ« kuptojnĂ« esencĂ«n filozofike tĂ« rrotacionit ditor qĂ« bĂ«het brenda javĂ«s, i cili mĂ« shumĂ« se kushdo tjetĂ«r Ă«shtĂ« zbĂ«rthyer nga vetĂ« poeti nĂ« 14 vargjet tjera, qĂ« krijojnĂ« atĂ« strukturĂ«n organike tĂ« poezisĂ« “PoetĂ«t fillojnĂ« nga e para tĂ« hĂ«nĂ«n”. Baza kuptimore qĂ« Ă«shtĂ« krijuar, jo vetĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« poezi tĂ« theksuar, Ă«shtĂ« njĂ« lĂ«ndĂ« e re, njĂ« proces nĂ« fillimet e tij, ku pĂ«rmasat e kontekstit kanĂ« mundĂ«sinĂ« e pakufizueshme qoftĂ« me refleksione poetike apo thjesht me ato poezitĂ« filozofike e meditative qĂ« dalin si nĂ«ntekste nĂ«pĂ«r shumĂ« poezi tĂ« kĂ«tij vĂ«llimi.

            Poeti, mund tĂ« konsiderohet edhe si njĂ« observator i mirĂ«, siç e ndeshim te poezia “Vija ndarĂ«se me Emily Dickinson-in” a ndonjĂ« tjetĂ«r, pasi ai nĂ« mĂ«nyrĂ« konstante ka regjistruar shumĂ« lĂ«vizje e dukuri (qofshin ato natyrore a filozofike) qĂ« shpesh pĂ«r syrin dhe mendjen e njeriut janĂ« tĂ« pakapshme. Jo rrallĂ« kĂ«to ndryshime i kanĂ« nxjerr poetit imazhe ekspresive, apo nĂ« raste tĂ« tjera si shprehje revoltuese, qĂ« shprehin drejtpĂ«rdrejt raportin e poetit, krijuesit dhe intelektualit me shoqĂ«rinĂ«, pĂ«rkatĂ«sisht me turmĂ«n njerĂ«zore e cila edhe pse mund tĂ« jetĂ« nĂ« ballĂ« tĂ« tyre, gjithmonĂ« Ă«shtĂ« treguar e paaftĂ« tĂ« drejtojĂ« ato procese, qĂ« pastaj pĂ«r t’i kanalizuar e orientuar nĂ« shĂ«rbim tĂ« shoqĂ«risĂ«, nĂ« funksion tĂ« sĂ« ardhmes duhet sĂ« paku ta dimĂ« se: “A ka mĂ« shumĂ«/ germa/ a keqkuptime/ koncepti/ L i r i?”. S’ka dyshim qĂ« GjekĂ« Marinaj Ă«shtĂ« nga poetĂ«t e rrallĂ« (ndoshta nĂ« mesin e shqiptarĂ«ve mĂ« i rralli), qĂ« fuqinĂ« e observimit e ka mĂ« tĂ« zhvilluarĂ«n; ai mbi kĂ«tĂ« observim i ndĂ«rton refleksionet poetike, mesazhet dhe metaforat e kreshpĂ«ruara qĂ« rrjedhin si njĂ« ujĂ«varĂ« (ta zĂ«mĂ« nĂ« UjĂ«varat e MirushĂ«s, nĂ« KosovĂ«n tonĂ« tĂ« dashur) apo shpesh ngjajnĂ« edhe me ajsbergĂ«t qĂ«, siç ka thĂ«nĂ« vetĂ« poeti nĂ« vĂ«llimin paraprak, ta “ngrijnĂ« oqeanin e Ă«ndrrave kudo midis tĂ« sotmes dhe tĂ« nesĂ«rmes”.

Origjinaliteti

            Poezia e GjekĂ« Marinajt Ă«shtĂ« njĂ« shembull pĂ«r poezinĂ« e sotme shqipe. PĂ«rvoja tij krijuese e sidomos ajo formuese, si poet e si pedagog, duhet besuar, dhe mĂ« shumĂ« e kemi borxh pĂ«r ta afirmuar si njĂ« shembull i mirĂ«, qĂ« besueshĂ«m e besueshmĂ«risht Ă«shtĂ« nĂ« funksion tĂ« shumĂ« ndikimeve poetike nĂ« krijimet e sotme shqipe. Kur flas kĂ«shtu, nuk mendoj qĂ« ky autor tĂ« kopjohet, sepse mĂ« pas do tĂ« kemi vetĂ«m njĂ« “origjinal” qĂ« e pasojnĂ« si ”kopja I”, “kopja II”, “kopja III” e kĂ«shtu me radhĂ«, por tĂ« mĂ«sohet se si ky autor ka zgjedhur simbolin, si e ka pĂ«rdorur metaforĂ«n, si e ka shtruar idenĂ«, si i ka materializuar shumĂ« fenomene qĂ« poezinĂ« e bĂ«jnĂ« poezi, dhe t’i iket tipit tĂ« poezisĂ« revolucionare, tĂ« poezisĂ« realsocialiste, poezisĂ« qĂ« himnizon kultin e “trimit” tĂ« pa qenĂ«, tipit tĂ« poezisĂ« mekanike qĂ« mĂ« shumĂ« ngjan me vargĂ«zime pĂ«r tĂ« shprehĂ« mllef e duf, se sa poezi e pĂ«rmasave qĂ« hasim te poezia e kĂ«tij poeti nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, e veçmas te “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s”.

Origjinaliteti i poezisĂ« sĂ« GjekĂ« Marinajt Ă«shtĂ« njĂ« tipar tjetĂ«r qĂ« Ă«shtĂ« ndĂ«rtuar falĂ« pĂ«rvojĂ«s sĂ« tij krijuese, po mĂ« shumĂ« falĂ« pĂ«rditshmĂ«risĂ« akademike, ku njihet mirĂ« me kahet e poezisĂ« sĂ« pĂ«rparuar botĂ«rore, qĂ« tashmĂ« pranohen edhe si avangardĂ« e lĂ«vizjeve mĂ« tĂ« fuqishme botĂ«rore jo vetĂ«m nĂ« fushĂ«n e poezisĂ« e tĂ« letĂ«rsisĂ«, por edhe nĂ« fushat e tjera tĂ« artit e muzikĂ«s, zhvillimit e emancipimit qytetar. Te poezia e GjekĂ« Marinajt, hasim edhe njĂ« gjuhĂ« e cila shpreh revoltĂ«, po aq sa Ă«shtĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ«, sa do qĂ« herĂ« pas here mbulohet edhe me formĂ«n e ironisĂ«: “Si njĂ« korb i zi/ tretur nĂ« tokĂ«, (ku) humuszohet vdekja”. Tek ky autor edhe nĂ« librin paraprak e kemi ndeshur kĂ«tĂ« formĂ«, por jo kaq tĂ« avancuar, dhe kĂ«shtu duke pĂ«rdorur revoltĂ«n si mĂ«nyrĂ« shprehje ai ka shprehur shumĂ« gjĂ«ra e veprime pĂ«r tĂ« cilat pretendon se nuk janĂ« duke vajtur mbarĂ«. Por nĂ« revoltĂ«n e GjekĂ« Marinajt ndeshim njĂ« lloj shqetĂ«simi tjetĂ«r, jo personal por universal. E para; pĂ«r tĂ« gjitha çrregullimet brenda etnosit shqiptar, dhe e dyta pĂ«r tĂ« gjitha çrregullimet me pĂ«rmasa botĂ«rore nĂ« emĂ«r tĂ« “shkatĂ«rrimit tĂ« njĂ«rit si mundĂ«si e qetĂ«sisĂ« sĂ« tjetrit”.

            Te kjo e fundit, GjekĂ«n e gjejmĂ« nĂ« krye tĂ« misionit, si njĂ« misionari nĂ« mbrojtje dhe nĂ« pĂ«rkrahje tĂ« asaj shtrese qĂ« ka nevojĂ«, qĂ« Ă«shtĂ« e diskriminuar, qĂ« Ă«shtĂ« e privuar nga jeta qytetare, nga diskriminimi racial e fetar. Jo vetĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r, por gjithkund e gjithkah poezia e kĂ«tij poeti, kur shkruan pĂ«r kĂ«to dukuri, ka revoltĂ« dhe si pĂ«rgjigje pĂ«r fituesit, pĂ«rkatĂ«sisht gjeneratorĂ«t e krizave ai thotĂ« se: “pĂ«r mua do tĂ« ishte mĂ« mirĂ«/ tĂ« jesh shĂ«rbĂ«tor nĂ« parajsĂ« se sa sundues nĂ« ferr”, (e cituar mĂ« lart, f. 19).

Deri sa nĂ« poezinĂ« e shumĂ« poetĂ«ve tĂ« mĂ«rguar, qofshin shqiptar a tĂ« huaj, ndjehet shqetĂ«simi i tjetĂ«rsimit a tĂ«huajzimit, te ky poet sikur manifestohet e kundĂ«rta ngase Ă«shtĂ« i vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r misionin qĂ« ka marrĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« poezisĂ« dhe letĂ«rsisĂ« shqipe, karshi kulturave dhe konkurrencĂ«s absolutisht tĂ« pa pĂ«rballueshme. Por poeti s’ka kohĂ« tĂ« mendojĂ«, “se mbi fletĂ«n e bardhĂ«/ sytĂ« i ka kthyer nĂ« syze” e aq mĂ« pak tĂ« mbjell defetizĂ«m e tĂ« hap dilema te tĂ« gjithĂ« bashkĂ«kombĂ«sit e tij qĂ« jetojnĂ« dherave tĂ« shkapĂ«rderdhur, dhe nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« disa pre tyre janĂ« edhe autor librash.

Poezia e GjekĂ« Marinajt kryekĂ«put ka pĂ«r motiv jetĂ«n, ngadhĂ«njimin dhe lumturimin, dritĂ«n dhe triumfin e pĂ«rmasave tĂ« paparashikueshme. KĂ«tĂ« e shpreh mĂ« sĂ« miri te poezitĂ« lirike qĂ« ia kushton Dusites, gruas sĂ« tij qĂ« e quan “poezi”, personit qĂ« e ka shoqĂ«ruar nĂ« pĂ«rpjekjet dhe krajatat e jetĂ«s duke e bymyer shpirtĂ«risht qĂ« ai ti sfidojĂ« mĂ« lehtĂ« tĂ« papriturat dhe vĂ«shtirĂ«sitĂ« eventuale nĂ« jetĂ«: “Faleminderit pĂ«r pjesĂ«n tĂ«nde tĂ« fytyrĂ«s sime, / TrĂ«ndafili im i vetĂ«m pĂ«rherĂ« nĂ« çelje, / Epiqendra e dashurisĂ« time gjithnjĂ« nĂ« rritje”, (faqe 53). Gjeka Ă«shtĂ« ndĂ«r tĂ« paktĂ«t poet qĂ« jetĂ«n e shikon kĂ«shtu nĂ« sy dhe e din pse duhet gjallĂ«ruar. Dhe kĂ«tĂ« gjallĂ«rim e ka mĂ« shumĂ« nĂ« kuptimin filozofik se sa si njĂ« gjallĂ«rimin sa pĂ«r tĂ« jetuar si qenie fizike. Kjo gjĂ« atij i ka shĂ«rbyer pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« bllok tĂ« tĂ«rĂ« poezish, optimiste qĂ« shprehin ngadhĂ«njimin dhe triumfin e poetit, tamam “me krenarinĂ« e njĂ« lapsi/ tĂ« mprehur hollĂ«/ vetĂ«m ecĂ«n/derisa mbarohet duke shkruar diçka”, (faqe 126).

            Po ashtu, te poezia e kĂ«tij poeti ndjehet e pĂ«rjetohet prirja pĂ«r tĂ« regjistruar me tepĂ«r tĂ« bukurĂ«n, progresiven se sa tĂ« keqen e tĂ« shĂ«mtuarĂ«n. KĂ«tĂ« e shohim edhe te poezitĂ«: “Moment frojdian”, “24 orĂ« dashuri”, “Kjo Ă«shtĂ« ajo vajza”, “MĂ« Ă«mbĂ«l seç puth vesa bjeshkĂ«n” etj. Siç duket, poeti si nĂ« jetĂ« ashtu dhe nĂ« poezi merret mĂ« shumĂ« me tĂ« bukurĂ«n, me artistiken, me pozitiven dhe kjo dukuri i Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« parim jetĂ«sor. Sublimimi i refleksioneve personale sikur pĂ«rngjet edhe mĂ« shumĂ« me afrimin e poetit me poezinĂ«, sepse kur refleksionet e tija personale tĂ« shprehura nĂ« poezi iu shĂ«rbejnĂ« edhe tĂ« tjerĂ«ve, ose ngjasojnĂ« me ato tĂ« tjerĂ«ve, mendoj se kjo Ă«shtĂ« arritje specifike nĂ« poezi. Duhet shtuar se nĂ« poezitĂ« e kĂ«tij vĂ«llimi, gjejmĂ« figura tĂ« shumta nga mitologjia, referenca qĂ« kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« direket me personazhe tĂ« caktuara nga librat e autorĂ«ve me ndikim, si dhe krahasime tĂ« tjera me vende a pole tokĂ«sore qĂ« autori i ka parĂ« e pĂ«rjetuar. Kjo do tĂ« thotĂ« se jo gjithkush Ă«shtĂ« i aftĂ« ta kapĂ« pa deficite poezinĂ« e kĂ«tij vĂ«llimi poetik. NjĂ« vĂ«shtirĂ«si, kjo, qĂ« mund ta hasin kushdo qĂ« pĂ«rpiqet pĂ«r ta komentuar a deshifruar nĂ« thelb kuptimin dhe simbolizmin e poezisĂ« sĂ« Marinajt. Ky fakt i shton bindje mendimit tim se vĂ«llimi poetik “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s”, i GjekĂ« Marinajt, me sukses do t’i sfidojĂ« kohĂ«rat dhe do tĂ« mbetet si njĂ« perlĂ« poetike nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe.

 

Nice, Francë, verë 2009.

 



Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13153 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Sun Jul 26, 2009 2:33 pm
Subject: I need your help 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 
Am in a great sorrow writing you this note,Just wanted to inform you about something very  important,i could bearly think straight at this point,i hope you come to my aid Because something very terrible is happening to me now,i need a favor from you now,I had a trip here in UK
 
   Unfortunately for me all my money got stolen on my way to the hotel where i lodged along with my bag were my passport was And since then i have been without any money i am even owing the hotel here.
 
   So i have limited access to emails for now,please i need you to lend me about 1300pounds so i can make arrangements and return back I am full of panic now,the police only asked me to write a statement about the incident and directed me to the embassy,i have spoken to the embassy here but they are not responding to the matter effectively,I will return the money back to you as soon as i get home,I am so confused right now.i wasn't injured because I complied immediately.
 

 I will be waiting to hear from you since i can't access the internet always
   Kind Regards
  Kozeta


Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13152 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Tue Aug 11, 2009 1:27 pm
Subject: Poezi nga Dalan Luzaj 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 

Nga Dalan Luzaj

 

Marr nga gazeta “Illyria”

 

Kosova

 

Eshtë pak, shume pak të them: Gëzuar!

Dhe me gjak ta shkruaja është pak,

Eh Kosovë, mbi vdekjen ke fituar,

Pije helm dhe të bëhej gjak


Të kërkonin palcën, të të shkulnin flamurin,

Djalit Atdheun i linit trashëgim,

Besa dhe nderi peshore te burri,

Busull liria, shkjau në shpinë.

Njëqind vjet skllave, ngele nën kamzhik,

Një shekull thundrës së muzhikut,

Dhe kur lindje ngjethëshe me frikë,

Çdo lindje, plumb ish pĂ«r armikun.

Dasmat i fitoje qetas pa bujë,

Pas çdo dasme gjaku shkonte lart,

Herë derdhej brinjëve si uji,

Herë ngjitej shtizës për bajrak.

Vij nga larg i përmalluar, biri yt,

Loke, nëne kosovare pa rrënjë në tokë,

Të rrok si flamur, të shtrëngoj në shpirt,

Gjysma kullon gjak, gjysma rrjedh lot.

ZĂ«nĂ« e dhimbjes kurrĂ« s’ta dĂ«gjuam,

Lindjet po: Loke, moj shtatzënë,

Zemrat gjakun kurrĂ« s’e harruan,

Ish përmbys, rrënjëdala nënë.

Na shtove jetën, një shekull plot,

Mijëra trima i ngrite nga varri,

Shekulli shqiptar: Gëzuar nëpër Botë!

Fara edhe rrënja: Ti Adem Jashari.

Isa Boletini gjëmimet i ndjeje,

Dollinë e fitores ta pimë në Kaçanik,

Shtatzënë Kosova, pas çdo beteje,

Mbushe gotën plot, për ty Amerikë!

 

VlorĂ« – KosovĂ«

 

Stinët shartohen në një stinë,

Pranverën zgjodhën mbretëreshë,

Mes Atdheut Vlora jonë ndrin

Mes Vlorës Atdheu përshëndet.

Hënën nëpër fletë e ndez portokalli,

Ullinjve zbret Kanina për në Vlorë,

Brof mes qytetit Ismail Qemali,

PĂ«r KosovĂ« djema, shpejt pĂ«r Kosovë 

Për Kosovë djema, se do ngremë flamurin,

Atje ky ngjyhet flamuri shqiptar,

S’kam mbaruar detyrĂ«n, ndaj çohet burri,

EshtĂ« sinori im ndaj s’rri dot nĂ« varr.

Prinin me flamur dhe me zemër prinin,

Derdhur nĂ« VlorĂ«, KosovĂ« e ÇamĂ«ri

Balli i Kosoves, Isa Boletini,

Kush ish në Vlorë ish në histori.

Për Kosovë djema do ngremë flamurin,

Atje ku është ngjyer flamuri shqiptar,

S’kam mbaruar detyrĂ«n, ndaj s’rri dot nĂ« varr.

Tani për Kosovë flamur Boletini,

Zhgabë mes gjakut është Adem Jashari,

O nipërit e mi: ju them që ta dini,

Kur të mbyll sinorët, do më tresi varri
!

 

Chicago, 2009



Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13151 From: Suzana Kuqi <suzana_kuqi@...>
Date: Tue Aug 18, 2009 1:28 pm
Subject: Pa titull 		suzana_kuqi
Offline Offline
Send Email Send Email
  
Pa  titull




                   " Sepse jam grua...

             Nga dera e apartamentit, doli një çift. Gruaja e re, veshur me 
fustan që nuk mund të quhej i shkurtër, por që linte zbuluar gjurin dhe ca
mbi të, aq sa e bënte marramendëse përthyrjen e lehtë të tij. Flokët,
fytyra, trupi me lëvizjet e hijshme mbi takat e larta, kërcitja e të cilave
mbi shkallë tregonte bindshëm se ishte e vetëdijshme për efektin që
bënte... imazh lëvizës i një kopertine te bukur reviste. Ajo që admirohet e
pëlqehet aq shumë nga të gjithë. Burri, megjithëse  pak më i madh në
moshë, nuk mbetej pas së shoqes për sa i përket pamjes. Ishte  shoku i
fëmijërisë së xhaxhait tim. Tek i admiroja  dhe u bëra gati t'i
përshëndesja...


           “Fqinja...”

          Ndodhi aq shpejt sa mendimi im nuk e ndoqi dot. Fqinja ime, një grua
më pranë asaj që quhet grua në moshë se sa e re, atë moment ngjitej një
shkallë para meje. Befas, desh u përplasa me të.
       “C'dreqin ka qĂ« mĂ« ngatĂ«rrohet nĂ«pĂ«r kĂ«mbĂ«â€, llomotita me vete,
e pashë me inat... dhe...
      ... Dhe koha ishte përpirë në sytë e gruas tek shikonte burrin
përballë. Nuk ekzistonte asgjë jashtë atij shkëlqimi të çuditshëm, të
kthyer përmbys. Gjithshka  thithej e derdhej në vorbullën e atyre syve  duke
i bërë magjepsës e të parezistueshëm deri në marri. Të zinj si qymyri,
djegës si prushi në vatër. Më shumë, flakë e errët, pasion, dëshirë
zhuritëse, mister, lutje e...  premtim...


            Sekonda që u dukën shekuj, dhe gruaja i hoqi sytë duke i kaluar
pranë. Burri, u kujtua të vinte mbi shkallë këmbën që i kishte mbetur
pezull, pa qenë në gjendje t'ja shqiste sytë. E shoqja i thosh diçka e
zemëruar por ato fjalë ishin zhurmë e pakuptimtë edhe për mua...
dëshmitare e rastit...
            “  Sa kohĂ« do t'i duhet ta harrojĂ« atĂ« shikim... nĂ«se do tĂ«
mund ta zhveshĂ« nga mendja”, ky mendim i pandĂ«rgjegjshĂ«m mĂ« trullosi mĂ«
shumë. Shpejtova hapi dhe  arrita fqinjën.  Sytë e saj  nuk e kishin humbur
ende  magjinë tek mori frymë thellë e pastaj bashkë me ajrin, me një
timbër të thellë e sensual dolën  fjalët:
           - “Sa kohĂ« qĂ« nuk isha ndjerĂ« kĂ«shtu”!
           - “Si kĂ«shtu?!-
E kish harruar praninë time, sytë e saj nuk e fshehën habinë dhe nënqeshjen
qesëndisëse që i krijohej sa herë që vinte veten në loje. Batuta pasuese 
ishte për mua.
             - ”KĂ«shtu bĂ«het”.
             - ”BĂ«het çfarĂ«â€?!
             - ”Shikimi... kur ndjehesh grua”.









           Kështu bëhet!?

               -“Jeni fare budallaqe”,- na kish thĂ«nĂ« njĂ« herĂ« mua dhe
sĂ« bijĂ«s.- “Po tĂ« vazhdoni kĂ«shtu do tĂ« mbeteni pa martuar”.
  Pa martuar... !!!  Isha e re e doja të mbaroja shkollën. E bija  kish disa
vite që e kish mbaruar, ndoshta për të ishte më urgjente.Kisha qeshur.
               - “Nuk ka asgjĂ« pĂ«r tĂ« qeshur, mĂ« vjen inat me tĂ«â€,- kish
bĂ«rĂ« shenjĂ« nga e bija.- “Nuk ja thotĂ«. DjemtĂ« qĂ« i vardisen nuk i
pĂ«lqejnĂ«, ata qĂ« i pĂ«lqejne nuk ja varin. Zgjidhni dhe provokoni!”.
               - “Si bĂ«het”?
               - “Me shikim”!- zĂ«ri i saj nuk linte shteg pĂ«r tĂ« dyshuar
se e kish seriozisht.





     Me shikim!!! E kotë, as unë dhe as e bija nuk ishim në gjëndje. Provuam
nja dy herë, ashtu kot me ndonjë djalë që na pëlqente në xhiron e
mbrëmjes në bulevard... kot së koti. Edhe një herë që na u duk sikur
funksionoi, mezi e hoqëm qafe djalin e shkretë sepse na zhgënjeu sapo hapi
gojën. Përfundimisht na u mbush mendja se ose paraqitja nuk përputhej me...,
ose  ishim aq terse, sa po të qëllonte qoftë edhe një djalë që nuk ja
vlente mes qindra djemve në xhiro... pikërisht për të do të ishim magnet...


     Duke kujtuar fqinjën time...

  Fqinja ka ndërruar jetë.
E kur e kujtoj... jam aty, shtangur, përpire nga dy sy të magjepsur, në një
çast...
    Ku zemra nderet në ylberin e një shikimi...
    ku koha stepet në harkun e një hapi...
    ku gjaku mërmërin ndër deje si linfa në gjeth pranvere...
    ku dy sy përgjërohen... të digjem, të bëhem shkrumb... të të
dhurohem... të më dhurohesh...
     në një çast... klandestin...


         E në atë kohë...  Kam parë me mijëra sy në jetën time, të bukur,
të mrekullueshem, por atë forcë shikimi që më degdisi për një moment në
një botë magjike, sa të re dhe antike...

         Të re dhe antike... Si hëna,  që lind e rilind, duke fshehur më
magjepsësen, anën e saj të errët,  si errësira e mitrës së  gruas që
fsheh misterin e krijimit të jetës...
         Përse e kemi humbur atë forcë, në ç'hap të kohës, në ç'moment
fatkeq të historisë gruaja ka mohuar veten... apo ka dashur më shumë të
tjerët se veten...

           Sekonda që u dukën shekuj... Një hap tjetër, arësyeja lëviz
akrepët, mbi fronin e kohës hijerëndë sundon zemrën...

          Ndoshta, sepse jemi tjetĂ«r brez, kĂ«rkojmĂ« “me arĂ«sye” tĂ«
drejtat e humbura duke u prirur të përvetësojmë karakteristika mashkullore
kundër origjinalitetit tone, duke rrezikuar ta deformojmë e humbim atë.
Harrojme se burimet e feminilitetit nuk janë më të vogla, por vetëm janë
të ndryshme e në mënyrë të gabuar  mundohemi të imitojmë e të vihemi në
garë me cilësitë e burrave.
         Nga ana tjetër... mundohemi të jemi gra, e tërheqëse madje.
Ndërrojme modelet e ngjyrat e flokëve, më shumë zhvishemi se vishemi si
kopertinat e revistave, të jemi të bukura e të dëshiruara mundësisht për
sytë e të gjithëve... si misset...

       Meqë ra fjala për misset. Konkurset e tyre janë të preferuara për të
gjithë.Vdektë kush nuk i do misset. Një natë që televizioni transmetonte
një të tille, burri i dashur ndërroi pa dashur kanalin, dhe unë... unë që
nuk rri dot pa folur:
              - “C'bĂ«n? Gjoja sikur nuk tĂ« pĂ«lqejnĂ«?
Në këtë pikë, edhe se me keqardhje, i mbetej ta linte televizorin në atë
kanal të shtypur gabimisht. Dhe unë, që nuk e di se ç'më gënjeu mendja
atë moment, për ta provokuar, se mbase do të më thoshte ndonjë fjalë të
mirĂ«, tĂ« tipit: “ç'janĂ« misset para teje”..:
              - “Do tĂ« doje besa, nĂ« vendin tim tĂ« kishe ndonjĂ« nga ato
kĂ«tu nĂ« shtra...”
              - “Ma dashke tĂ« mirĂ«n,- mĂ« ndĂ«rpreu ai,- dashke tĂ« mĂ«
bjerĂ« infarkt”.
              - “Infarkt”!?
              - “Ato tĂ« lĂ«nĂ« pa frymĂ« vetĂ«m duke i parĂ« nĂ« ekran...”



            Kthehem sërish tek fqinja ime. Ku e kishte forcen ai shikim? Kish
veshur pallto të gjatë që e mbulonte deri në fund te kembeve, pa tualet e
krehur thjeshtë. Nuk ishte pamja forca e saj.
            Nga ku buronte ai mister, nëse jo nga shpirti, nga nënvetëdija,
nga instinkti thelb i qënies së saj, atë që duhet të plotësojë burrin si
pjesë e së tërës, e jo vetëm syrin e dëshirat e tij... sepse jemi krijuar
jo vetëm për të ekzistuar pranë tij, as bashkë me të, por... reciprokisht
me të...
            Mundohemi t'u përshtatemi, duke marrë me mend se si na duan.
Vërtet për të qeshur, një grua që kërkon ta shohë veten me sytë e burrit
duke mos qenë burrë,  duke mos e ditur se ç'kërkon ai në të vërtetë... e
humbim pak nga pak atë magji që na e ka dhuruar aq bujarisht natyra e
perëndia.
            Fqinja ime... shikimi i saj në një çast klandestin force e magjie
të lashtë.

           Fundja nuk Ă«shtĂ« tregim i mirĂ«filltĂ«, Ă«shtĂ« “Pa titull”.
Mund të shkruaj çfarë më bjen ndërmend, veç të mos bëj moral apo të
diskutoj për moralitet në këto rreshta të kopjuara:

            “ Sepse jam grua...  Kam mĂ«suar tĂ« dashuroj. I kam mĂ«suar vetes
sime harmoninë, duke e kërkuar në caqe të ndaluara. Kam mësuar se gjithshka
që dhuroj shndërrohet në atë që marr në jetën time. Kam mësuar se e
keqja që bëj shndërrohet në dhimbjen që duhet të vuaj. Kam mësuar të
gaboj e të ringrihem mbi gabimet e mia. Kam mësuar se çdo pikë e gjakut tim,
klith një himn për jetën. Sepse unë jam, sepse unë dashuroj... sepse unë
jam grua..."
                                                                                                             
( nga këndi i gruas-shtrigë )


            Më e bukura, kemi  ndryshuar dhe shijet e burrave, të cilët
gjuajnë me shikime mishërimet e kopertinave të reja të revistave, kënaqësi
boshe të çastit në boshllëkun e thelbësores që nuk e gjejnë  tek gratë e
tyre. PĂ«r ta mbyllur, ajo fjala” Gruaja bĂ«n shumĂ« ndryshime qĂ« u bien nĂ«
sy tĂ« gjithĂ«ve, me pĂ«rjashtim tĂ« burrit tĂ« saj”. Si atĂ« ditĂ« qĂ« kisha
shkuar tek parukierja e prisja me padurim që burri im i dashur të kthehej në
shtëpi. E kur hyri në derë, i dola gjithë qejf përpara dhe e pyeta:
                  - “Si tĂ« dukem”?
E ai, pasi bëri sikur më pa  nga koka tek këmbët më pyeti:
                  -  “Ke blerĂ« shapka tĂ« reja”?


     Pa titull...
      Sepse jam grua... sepse..." në përshkrimin biblik , thirrma e burrit të
parë kur për herë të parë, ka parë gruan e krijuar, ka qenë thirrmë
admirimi e magjepseje , e cila përshkron të gjithë historinë e njerëzimit
mbi tokë."
                                                                                                                           
( Papa Karol Wojtyla )

Reply | Forward | Messages in this Topic (15)
#13150 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Mon Jul 20, 2009 11:49 am
Subject: Interviste me poetin, studiuesin dhe pedagogun Gjeke Marinaj Nga Gezim Marku 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 
Ekskluzive: Intervistë me Poetin, Studiusin dhe Pedagogun Gjekë Marinaj
E Diel, 19-07-2009, 10:00pm (GMT+1)

‘’Çdo mrekulli nĂ« botĂ« nuk do tĂ« ishte mrekulli pa pasĂ« pjesĂ«n e saj poetike''


‘’Populli shqiptar Ă«shtĂ« njĂ« hap para politikanĂ«ve tĂ« tyre’’


Nga GĂ«zim Marku


GjekĂ« Marinaj u lind nĂ« Brrut tĂ« MalĂ«sise sĂ« Madhe me 26 Maj, 1965. Me 12 Shtator tĂ« vitit 1990, u detyrua tĂ« largohej nga ShqipĂ«ria pĂ«r nĂ« AmerikĂ« pĂ«r arsye politike. Institutin MjekĂ«sor ISPT nĂ« Arlington, e mbaroi nĂ« vitin 1998. NdĂ«rsa Fakultetin e Shkencave tĂ« PĂ«rgjithshme (Degree: Associate in Science), e mbaroi nĂ« vitin 2001 nĂ« Brookhaven College. Pastaj u diplomua pranĂ« Universitetit tĂ« Teksasit nĂ« Dallas, Shkolla e Arteve dhe Humanizmit (Degree: Bachelor of Arts in Literary Studies: Magna Cum Laude) nĂ« vitin 2006. Dy vjet mĂ« vonĂ«, pra nĂ« vitin 2008, Marinaj u diplomua pranĂ« UTD nĂ« ShkollĂ«n e Arteve dhe Humanizmit (Master of Arts in Humanities—Studies in Literature). QĂ« nga Janari i vitit 2008 Marinaj vazhdon studimet pĂ«r doktorature po nĂ« Universitetin e Teksasit nĂ« Dallas, ku Ă«shtĂ« Kandidat pĂ«r Ph.D. (Kandidat pĂ«r Doktor i FilozofisĂ«: LetĂ«rsia botĂ«rore e tĂ« gjitha kohĂ«rave). PĂ«r mĂ« se dymbĂ«dhjetĂ« vjet Marinaj ka punuar nĂ« Departamentin e PatologjisĂ« pranĂ« Baylor University Medical Centre. Aktualisht Ă«shtĂ« Pedagog i English & Communication dhe i LetĂ«rsisĂ« BotĂ«rore pranĂ« Richland College nĂ« Dallas, Texas. NdĂ«r dekoratat dhe titujt e nderit mund tĂ« pĂ«rmendim: Magna Cum Laude, dhĂ«nĂ« nga UTD nĂ« vitin 2008 dhe MagjistraturĂ«n (Class I) nga Universiteti i Teksasit nĂ« Dallas. Deri nĂ« Qershor tĂ« vitit 2009 ka botuar kĂ«to vepra:  "Mos mĂ« ik larg", 1995 – poezi; "Infinit", 2000 – poezi; "Ana tjetĂ«r e pasqyrĂ«s", 2003 – intervista; "Ora e paqes", 2005, pĂ«rkthim - poezi nga Rainer Schulte; "NĂ« shpellĂ«n e Platonit", 2006, pĂ«rkthim - poezi nga Frederick Turner; "Poezia Amerikane", 2006, pĂ«rkthim - antologji nga poetĂ« amerikanĂ«; "Ca gjĂ«ra nuk mund tĂ« mbeten sekret", 2008 – prozĂ« dhe "Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s", 2008 – poezi. NdĂ«r çmimet letrare qĂ« i janĂ« dhĂ«nĂ« Marinajt mund tĂ« pĂ«rmendim: Çmimin e ParĂ« nĂ« poezi, nga revista letrare amerikane Sojourn nĂ« vitin 2006 dhe Çmimin PjetĂ«r Arbnori nĂ« LetĂ«rsi, akorduar nga QNK (Qendra NdĂ«rkombĂ«tare e KulturĂ«s, TiranĂ«) nĂ« 2008-Ă«n. Marinaj, gjithashtu, nĂ« 2008 ka qenĂ« editori i revistĂ«s sĂ« famshme amerikane “Translation Review” Nr. 76. QĂ« nga viti 1992, jeton nĂ« Richardson tĂ« Teksasit me gruan e tij, Dusita. 

Jeni lindur në Brrut, pra një fshat i vogël në Malësi të Madhe dhe jetoni në Dallas të Teksasit, një ndër qytetet më të mëdhenj të Amerikës. Si ndjehesh midis këtyre dy botëve?

Vendlindja dhe vendbanimi janĂ« dy paradigma tĂ« ndryshme jetĂ«sore ku tĂ«rĂ«sia e trajtave kulturore mbrohet nĂ« mĂ«nyrĂ« natyrale nĂ« akord me dimensionet specifike tĂ« kĂ«rkesave qĂ« ushqej ndaj vetes dhe kohĂ«s. Nuk e gjej shumĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« t’i ekuilibroj kĂ«to dy ekstreme. NĂ« aspektin personal, Brruti mbetet njĂ« esencĂ« e rĂ«ndĂ«sishme shpirtĂ«rore brenda kujtimeve tĂ« secilit, ndjehem gjithmonĂ« malĂ«sor nĂ« kujtimet e mia. Kurse Dallasi vazhdon tĂ« jetĂ« njĂ« katalizator nxitĂ«s, gjithmonĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« zgjerimit tĂ« caqeve qĂ« kam prekur qoftĂ« para disa ditĂ«ve apo para disa dekadave. Nga Brruti jam larguar nĂ« njĂ« moshĂ« adoleshente, ku dhe kur dashuria familjare gjithmonĂ« fitonte nĂ« duelin e saj me vĂ«shtirĂ«sitĂ« jetĂ«sore qĂ« ishim tĂ« detyruar tu nĂ«nshtroheshim. DashamirĂ«sia e komshinjve ndaj nesh ishte aq solide sa nuk tjetĂ«rsohej dot nga struktura pĂ«rçarĂ«se dhe presioni konstant i sistemit pĂ«r pĂ«rçarje... KĂ«to dy fenomene shĂ«rbenin si elemente shtytĂ«se nĂ« ruajtjen e vlerave sociale qĂ« pasuria kulturore tĂ« mbante epĂ«rsi ndaj vĂ«shtirĂ«sive pĂ«r ta shijuar atĂ« nĂ« potencialin qĂ« kishte. Dallasi, nga ana tjetĂ«r, mĂ« ka ofruar disa mundĂ«si shtesĂ« pĂ«r ta jetuar jetĂ«n nĂ« njĂ« status shoqĂ«ror mĂ« dinamik, mĂ« tĂ« sofistikuar. KĂ«tu komshinjtĂ« nuk janĂ« kolonat qĂ« e mbajnĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« “panteonin” e rrethit tim shoqĂ«ror, por edhe kjo mangĂ«si kompensohet, nĂ« mĂ«nyrĂ«n e vet, nga prania e kolegĂ«ve dhe ajo qĂ« gjej nĂ« ambientet e tjera shoqĂ«rore qĂ« kam ndĂ«rtuar gjatĂ« kĂ«tyre 17 viteve qĂ« jetoj nĂ« kĂ«tĂ« qytet. Komuniteti i qytetit tĂ« Dallasit, nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim, mĂ« mundĂ«son si integrimin nĂ« qarqet specifike sociale ashtu edhe participimin nĂ« avancimin e mĂ«tejshme tĂ« tyre. NganjĂ«herĂ« kufijtĂ« e standardeve tĂ« qytetĂ«rimit tĂ« kĂ«tushĂ«m shĂ«nojnĂ« ndryshime nĂ« pikĂ«pamjen e disa subjekteve qĂ« janĂ« karakteristike shqiptare, duke i trajtuar tĂ« njĂ«jtat çështje nga botĂ«kuptime qĂ« nuk shkojnĂ« gjithmonĂ« paralel me idetĂ« apo traditat tona, por mendoj se edhe ato kanĂ« ndikuar pozitivisht nĂ« balancimin tim nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« qenĂ« sa mĂ« interpersonal nĂ« marrĂ«dhĂ«nie me njerĂ«zit.  

Duke parĂ« rezymenĂ« tĂ«nde mĂ«sojmĂ« se keni mbaruar disa kolegje e universitete nĂ« AmerikĂ« ku jeni duke vazhduar edhe shkallĂ«n mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« shkollimit, pra programin pĂ«r Ph.D.  Sa merita u jep prindĂ«rve pĂ«r kĂ«tĂ« dĂ«shirĂ« tĂ« zjarrtĂ« qĂ« ke pĂ«r tĂ« mĂ«suar? Pra cili ka qenĂ« kontributi i tyre nĂ« formimin tuaj intelektual?

PrindĂ«rit e mi kanĂ« dhĂ«nĂ« maksimumin e tyre qĂ« unĂ« tĂ« arrij diçka mĂ« shumĂ« nĂ« jetĂ« se sa kanĂ« arritur ata. Shkollimi ka qenĂ« njĂ« nga linjat e vizionit tĂ« tyre nĂ« kĂ«tĂ« drejtim. Por qĂ« tĂ« jem i sinqertĂ« me ju, pĂ«rpjekjet e mia pĂ«r ta bĂ«rĂ« realitet Ă«ndrrĂ«n e tyre janĂ« akoma nĂ« pĂ«rpjesĂ«tim tĂ« zhdrejtĂ« me sakrificat qĂ« ata kanĂ« bĂ«rĂ« pĂ«r mua. Si mund tĂ« jetĂ« ndryshe kur kapaciteti im intelektual as sot e kĂ«saj dite nuk Ă«shtĂ« nĂ« gjendje t’i kalkuloj saktĂ«sisht mundĂ«sitĂ« e probabilitet qĂ« kanĂ« pasĂ« orvatjet e tyre pĂ«r tĂ« rezultuar nĂ« ato qĂ« ata kanĂ« arritur si prindĂ«r tĂ« shtatĂ« fĂ«mijĂ«ve. NĂ«na dhe babai gjenden midis kllapave tĂ« atij grupi shqiptarĂ«sh qĂ« i pĂ«rkasin vetĂ«m shkollĂ«s fillore. Por zgjuarsia e tyre nuk gjendet e shĂ«nuar nĂ« dĂ«ftesĂ«n e shkollĂ«s sĂ« tyre fillore, por nĂ« diplomat e mia. Nuk e kam fjalĂ«n vetĂ«m pĂ«r faktin se ata gjetĂ«n mĂ«nyra tĂ« ndershme tĂ« na sigurojnĂ« njĂ« kulturĂ« familjare ku unĂ«, pesĂ« vĂ«llezĂ«rit dhe motra tĂ« ushqeheshim tre herĂ« nĂ« ditĂ«, tĂ« kishim rrobat e lara dhe tĂ« hekurosura para se tĂ« niseshim pĂ«r nĂ« shkollĂ« dhe tĂ« kishim njĂ« ambient modest studimi nĂ« shtĂ«pi pas ardhjes nga shkolla. Kjo Ă«shtĂ« diçka qĂ« pritet nga prindĂ«rit kudo nĂ« botĂ«. Ajo qĂ« lĂ« hapĂ«sira nĂ« imagjinatĂ«n time Ă«shtĂ« aspekti psikologjik, forca e sugjerimit tĂ« tyre, shpjegimi nĂ« njĂ« gjuhĂ« tĂ« kuptueshme dhe bindĂ«se se ç’do thotĂ« t’i pĂ«rkushtohesh edukimit shkollor. Ata ditĂ«n te pasojnĂ« rolin e tyre prindĂ«ror tek ne si fĂ«mijĂ« pa humbur asgjĂ« nga kompleksiteti dhe frymĂ«zimi qĂ« ata vetĂ« pĂ«rjetonin si edukues tĂ« paedukuar nĂ« njĂ« sistem tĂ« organizuar arsimor. Ndaj si dashurinĂ« pĂ«r tĂ« studiuar ashtu dhe frytet e studimeve tĂ« mia, me krenarinĂ« mĂ« tĂ« sinqertĂ« njerĂ«zore, ua dedikoj prindĂ«rve tĂ« mi Nik dhe File Marinaj.    

Jeni i martuar prej me se 17 vitesh me njĂ« vajzĂ« rumune. Nisur nga poezitĂ« qĂ« i kushton, duket se e doni shumĂ«. A ke pasĂ« raste tĂ« meditosh ndonjĂ«herĂ« se si do tĂ« kishte qenĂ« jeta juaj sikur tĂ« ishit martuar me njĂ« Shqiptare? 

TĂ« formuluar ndryshe, kĂ«tĂ« pyetje ma kanĂ« bĂ«rĂ« disa tĂ« afĂ«rm tĂ« familjes, njerĂ«z tĂ« rrethit tim shoqĂ«ror, madje edhe nga disa tĂ« panjohur me tĂ« cilĂ«t jam takuar rastĂ«sisht. Para kĂ«tyre pyetjeve zakonisht zĂ« tĂ« buzĂ«qesh dhe buzĂ«qeshja ime gjithmonĂ« u ka dhĂ«nĂ« atyre pĂ«rgjigjen qĂ« unĂ« do e kisha tĂ« pamundur ta formuloja me fjalĂ«. Sepse Dusita Ă«shtĂ« dashuria ime e vĂ«rtet. Dhe dashuria e vĂ«rtet qĂ«ndron pĂ«rtej pĂ«rkufizimeve, pĂ«rtej poetizimeve, pĂ«rtej natyrĂ«s sĂ« jetĂ«s siç e njohim ne. Dashuria Ă«shtĂ« si ajo Ă«ndrra e Ă«mbĂ«l qĂ« njeriu nuk mund ta planifikojĂ« pĂ«r ta parĂ« nĂ« njĂ« orĂ« apo natĂ« tĂ« caktuar, nuk mund ta kompozojnĂ« sipas shijeve tĂ« veta, nuk mund ta ndĂ«rtojnĂ« nĂ« pĂ«rmasat e magjisĂ« sĂ« saj; se sado qĂ« tĂ« mundohej do tĂ« mbetej dirigjent i njĂ« orkestrimi imitues i dashurisĂ«. Njeriu Ă«shtĂ« gjithmonĂ« mĂ« i vogĂ«l se dashuria e vĂ«rtet. NgaqĂ« gjithmonĂ« gjejmĂ« tek ajo shumĂ« mĂ« tepĂ«r se sa ç’kemi imagjinuar apo Ă«ndĂ«rruar, vetvetiu krijojmĂ« njĂ« besim tek dashuria, njĂ« flluskĂ« tĂ« tejdukshme brenda sĂ« cilĂ«s jetojmĂ« tĂ« lumtur, pa dertet e zakonshme qĂ« pĂ«rjetojmĂ« gjatĂ« pĂ«rpjekjes pĂ«r ta gjetur atĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« dhe shumĂ« aspekte tĂ« tjera, Dusita i ka shtuar jetĂ«s time aq shkallĂ« tĂ« reja lumturie saqĂ« sot gjendem diku pĂ«rmbi retĂ« e meditimit se si mund tĂ« ishte jeta ime e lidhur me njĂ« vajzĂ« tjetĂ«r, pĂ«rmbi nevojĂ«n pĂ«r tĂ« shikuar prapa apo pĂ«rreth pĂ«r njĂ« dashuri tĂ« re dhe pĂ«rmbi sferĂ«n e aftĂ«sive tĂ« mia pĂ«r ta kuptuar plotĂ«sisht fatin e madh qĂ« mĂ« ka dhĂ«nĂ« zoti duke ma lidhur njĂ« herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ« jetĂ«n time me DusitĂ«n.             

NgaqĂ« nuk njihemi personalisht, me duhet tĂ« referohem shpesh tek ato qĂ« janĂ« botuar rreth teje. Duke u pĂ«rgatitĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« intervistĂ« kam kĂ«rkuar nĂ« internet, libra e gazeta informacione rreth teje. TĂ« paktĂ«n dy gazetarĂ« tĂ« ndryshĂ«m, nĂ« dy gazeta tĂ« ndryshme, tĂ« kanĂ« qĂ« nĂ« titull si “Ambasador i kulturĂ«s Shqiptare nĂ« AmerikĂ«.” Si mendon se e ke justifikuar kĂ«tĂ« opinion tĂ« tyre?

TĂ« gjithĂ« artistĂ«t qĂ« jetojnĂ« jashtĂ« vendit tĂ« tyre, pavarĂ«sisht se nĂ« cilĂ«n fushĂ« tĂ« artit lĂ«vrojnĂ«, janĂ« ambasadorĂ« tĂ« kulturĂ«s. Mos njohja e kĂ«tij koncepti apo neglizhenca kundrejt tij nga artistĂ«t mund tĂ« ketĂ« pasoja negative pĂ«r kulturĂ«n tonĂ« dhe perceptimin e saj nga qytetarĂ«t e vendeve ku jetojmĂ«. Spektakli nĂ« rritje i zhvillimeve tĂ« komunikimeve masive nĂ« botĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pasqyrĂ« e theksimeve serioze tĂ« çështjeve tĂ« kulturĂ«s dhe nĂ«pĂ«rmes saj tĂ« etikĂ«s profesionale sidomos tĂ« gazetarĂ«ve, poetĂ«ve dhe shkrimtarĂ«ve. Duke i shfrytĂ«zuar edhe kĂ«to burime teknologjike dhe informative si dhe mundĂ«sitĂ« e tjera tĂ« jashtĂ«zakonshme qĂ« mĂ« ka ofruar Amerika, jam munduar tĂ« jap maksimumin tim nĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« kulturĂ«s. Maksimumi i njĂ«rit artist Ă«shtĂ« gjithmonĂ« disproporcional nĂ« krahasimin me maksimumin e njĂ« artisti tjetĂ«r. Por kushdo qĂ« jep maksimumin e vet pĂ«r njĂ« kulturĂ« i jep asaj energji tĂ« nevojshme pĂ«r njĂ« zhvillim mĂ« progresiv. 
  
Para pak ditĂ«sh disa nga gazetat nĂ« ShqipĂ«ri dhe KosovĂ« bĂ«nĂ« tĂ« ditur lajmin se revista amerikane “Translation Review”  i kishte kushtuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« tĂ«re vetĂ«m letĂ«rsisĂ« shqipe tĂ« pĂ«rkthyer deri tani nĂ« Anglisht. Aty flitej pĂ«r kontributin tuaj tĂ« nĂ« bĂ«rjen tĂ« mundur tĂ« kĂ«tij botimi. Cili ka qenĂ« kontributi juaj nĂ« botimin e kĂ«saj reviste?

Gjithçka është subjekt për të ndryshuar në kulturë dhe letërsi. Për më se 30 vjet Translation Review konsiderohet nga bota akademike si revista më e fuqishme letrare e dedikuar veçanërisht për kritikën e përkthimit të librave që botohen në anglisht nga të gjitha gjuhët e botës. Unë arrita të siguroj për bibliotekën time personale koleksionin e plotë të deritanishëm të revistës. Më mori rreth 3 muaj leximi i plotë i 75 numrave të saj. Për çudinë time vura re se në të gjithë historinë e saj revista nuk kishte botuar asnjë shkrim kritik rreth letërsisë së përkthyer shqipe. Vendosa të përpiqem të bëj diçka. Për fat të mirë përpjekjet e mia nuk shkuan kot. Pasi paraqita në redaksinë e revistës një plan paraprak për materialet që do të mund të përbënin trupin e revistës, ata jo vetëm që e pranuan atë, por edhe më nderuan duke më dhënë dorë të lirë në kompozimin e saj dhe duke më bërë redaktor i atij numri. Pas 5-6 muajsh punë nga ana ime dhe e shumë miqve të mi, doli në qarkullin numri 76 i revistës i dedikuar plotësisht nga faqja e parë deri tek e fundit për letërsinë shqipe të përkthyer në anglisht.

Nga që jo të gjithë ne kemi pasë fatin ta lexojmë atë, a mund të na bësh një përshkrim të shkurtër të brendësisë së revistës dhe të strategjisë tuaj për përzgjedhjen e materialeve...

PĂ«r fat tĂ« mirĂ«, revista do tĂ« dalin pas pak kohĂ«sh nĂ« formatin PDF nĂ« internet. PĂ«r sa i pĂ«rket pĂ«rmbajtjes sĂ« revistĂ«s mund tĂ« them se ajo paraprihet qĂ« nga kopertina nga njĂ« pikturĂ« shumĂ« e goditur artistikisht dhe vĂ«rtet domethĂ«nĂ«se nĂ« nĂ«ntekstet e saj, e cila titullohet "Dedalus". Ajo mbanĂ« pĂ«r autor Andis Gjonin, njĂ«rin prej artistĂ«ve shqiptar qĂ« kam mĂ« pĂ«r zemĂ«r. Hapja bĂ«het me njĂ« shkrim studimor nga Robert Elsie ku pasqyrohet historiku i letĂ«rsisĂ« shqipe tĂ« pĂ«rkthyer deri tani nĂ« anglisht. Por ikonĂ« e kĂ«tij numri Ă«shtĂ« shkrimtari Ismail Kadare. KĂ«tĂ« e kam bĂ«rĂ« me qellim, natyrisht. Jo vetĂ«m se ai Ă«shtĂ« njĂ« ikonĂ« e vĂ«rtetĂ« nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe dhe nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe tĂ« pĂ«rkthyer nĂ« anglisht, por edhe se çdo numĂ«r i revistĂ«s dĂ«rgohet nga Universiteti i Teksasit nĂ« Dallas dhe nga bordi i organizatĂ«s ALTA tek Fondacioni i Çmimeve Nobel nĂ« Stokholm tĂ« SuedisĂ«. Strategjia ime nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ« ka qenĂ« e thjeshtĂ«. Le tĂ« shĂ«rbejĂ« ky numĂ«r si njĂ« mesazhe pĂ«r Stokholmin se jo vetĂ«m shqiptarĂ«t dhe shumĂ« organizata tĂ« tjera letrare nĂ« botĂ« e konsiderojnĂ« KadarenĂ« si njĂ«ri prej shkrimtarĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« kohĂ«s, por edhe UTD dhe ALTA evidentualisht e mbĂ«shtesin kĂ«tĂ« vlerĂ«sim. PĂ«r ta mbĂ«shtetur kĂ«tĂ« mesazh, kam botuar menjĂ«herĂ« pas shkrimit hyrĂ«s nga Elsie njĂ« intervistĂ« tĂ« gjerĂ« qĂ« unĂ« kam bĂ«rĂ« posaçërisht pĂ«r kĂ«tĂ« revistĂ« me KadarenĂ« nĂ« lidhje me artin dhe problemet e pĂ«rkthimit. Intervista Ă«shtĂ« pasuar nga njĂ« shkrim analitik i pĂ«rkthyesit Davis Bello, i cili shpjegon vĂ«shtirĂ«sitĂ« qĂ« i kanĂ« dalĂ« atij gjatĂ« pĂ«rkthimit tĂ« veprave tĂ« KadaresĂ«. MenjĂ«herĂ« pas kĂ«tij shkrimi akademik, kam vĂ«nĂ« njĂ« shkrim shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m rreth KadaresĂ« tĂ« shkruar nga akademiku dhe pĂ«rkthyesi Peter Morgan, titulluar “Ismail Kadare: Homer Modern apo Disident Shqiptar”. Ky shkrim ka qenĂ« botuar para pak kohĂ«sh te revista tjetĂ«r me famĂ« botĂ«rore “World Literature Today (LetĂ«rsia BotĂ«rore Sot). Botimi i kĂ«tij artikulli mĂ« ka nxjerrĂ« shumĂ« punĂ«, sepse ka qene artikulli kryesor qĂ« ka shĂ«nuar njĂ« shitje rekorde tĂ« atij numri tĂ« resiste WLT dhe administrata e Universitetit tĂ« OklahomĂ«s (qĂ« e boton atĂ«) nuk na jepte dot tĂ« drejta e ribotimit. PĂ«r fat, kisha njohje personale me kryeredaktorin e kĂ«saj reviste David Clark, i cili ndĂ«rhyri dhe pas mĂ« se 4 muajsh arritĂ«m tĂ« siguronim tĂ« drejtat dhe si rezultat ribotuam artikullin. Peter R. Prifti, i cili nĂ« opinionin tim, Ă«shtĂ« pĂ«rkthyesi mĂ« i saktĂ« nga anglishtja nĂ« shqip dhe nga shqipja nĂ« anglisht pas Nolit, thotĂ« fjalĂ«n e tij pĂ«r letĂ«rsinĂ« Shqipe. Pas tij renditet njĂ« shkrim nga pĂ«rkthyesi amerikan Wayne Miller pĂ«r librin “Meduza” tĂ« poetit Moikom Zeqo. Pas Miller-it kam botuar njĂ« shkrim timin rreth poezive qĂ« kam zgjedhur dhe pĂ«rkthyer nĂ« anglisht nga arkivi poetik i deritanishĂ«m i poetit Preç Zogaj. Peter R. Prifti nĂ« njĂ« shkrim tjetĂ«r ndanĂ« me lexuesin amerikan dhe botĂ«ror perspektivĂ«n e tij tĂ« pĂ«rkthimit. NĂ« vazhdim pason njĂ« shkrim analitik i poetit kandidat pĂ«r çmimin NobĂ«l nĂ« LetĂ«rsi, Frederick Turner, pĂ«r metodat e pĂ«rkthimin qĂ« ai dhe unĂ« kemi ndjekur  dhe po ndjekim gjatĂ« pĂ«rkthimit tĂ« poezisĂ« orale epike shqiptare, njĂ« vepĂ«r qĂ« do e botojmĂ« vitin qĂ« vjen nĂ« AmerikĂ«. PĂ«rkthyesi tjetĂ«r Peter Constantine shkruan rreth rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« gjuhĂ«s dhe letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« Ballkan. PĂ«rkthimi i Gjergj FishtĂ«s nĂ« anglisht pasqyrohet nĂ« njĂ« shkrim i pĂ«rkthyeses kanadeze Janice Mathie-Heck. NĂ« kĂ«tĂ« numĂ«r tĂ« revistĂ«s janĂ« botuar edhe tri kritika tĂ« mirĂ«fillta letrare pĂ«r tri libra tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« letĂ«rsisĂ« bashkĂ«kohore shqipe. Ky kĂ«nd i “KritikĂ«s sĂ« PĂ«rkthimit” fillon me njĂ« shkrim kritik tĂ« Ron BerishĂ«s pĂ«r romanin e tĂ« mirĂ«njohurit Rudolf Marku, titulluar “Allahland”. Poetja Luljeta Lleshanaku vihen nĂ« shĂ«njestrĂ«n analitike tĂ« kritikut Peter Golup. RevistĂ«n e mbyll njĂ« shkrim i Laura Bowers, e cila e ngrenĂ« shumĂ« lart rĂ«ndĂ«sinĂ« e ardhjes sĂ« poetit MujĂ« Buçpapaj me librin “The Invisible Victory” (Fitorja e Padukshme)  nĂ« libraritĂ« Amerikane.

Nëse iu deshën 30 vjet kësaj reviste të botonte diçka për letërsinë shqipe, a ka gjasa se do të shkojë edhe 30 vjet të tjera para se të botojë diçka tjetër për letërsinë shqipe.

Shpresoj qĂ« jo! Ky numĂ«r Ă«shtĂ« pritur jashtĂ«zakonisht mirĂ« nga akademiket. Tani letĂ«rsia shqipe Ă«shtĂ« me e njohur se kurrĂ« mĂ« parĂ«. Por pĂ«rveç kĂ«saj, brenda 5-6 vjetĂ«sh do tĂ« bĂ«j ç’tĂ« jetĂ« e mundur qĂ« njĂ« gjĂ« e tillĂ« tĂ« pĂ«rsĂ«ritet me letĂ«rsinĂ« Kosovare. LetĂ«rsia kosovare meriton aq shumĂ«. Ka mĂ« se njĂ« vit qĂ« lexoj librat e autoreve kosovarĂ« qĂ« mĂ« patĂ«n dhuruar me autograf kur isha nĂ« PrishtinĂ« pĂ«r promovimin e librit tim “Lutje nĂ« ditĂ«n e tetĂ« tĂ« javĂ«s”. Nga ato dhe librat e tjerĂ« qĂ« munda tĂ« blej nĂ« libraritĂ« e PrishtinĂ«s jam mĂ« se i bindur se lexuesi amerikan do tĂ« pĂ«rfitonte shumĂ« nga njohja e tyre. Ky Ă«shtĂ« dhe do tĂ« jetĂ« angazhimi im deri sa ta bĂ«j realitet kĂ«tĂ« projekt.  

Shkrimtari Adnan Mehmeti ka shkruar njĂ« libĂ«r rreth teje me titullin “GjekĂ« Marinaj, mĂ« shumĂ« se poet’’. ÇfarĂ« tĂ« bĂ«n mĂ« shumĂ« se poet? NĂ« mos e ka fjalĂ«n pĂ«r rolin tuaj aktiv nĂ« pasurimin e kulturĂ«s shqipe? Apo ai bazohet diku tjetĂ«r?

Askush nuk mund tĂ« jetĂ« mĂ« shumĂ« se poet. Çdo mrekulli nĂ« botĂ« nuk do tĂ« ishte mrekulli pa pasĂ« pjesĂ«n e saj poetike. Shikoni natyrĂ«n dhe njerĂ«zit rreth vetes dhe do tĂ« bindeni se madje edhe Zoti i Madh nuk do tĂ« ishte aq madhĂ«shtor po tĂ« mos ishte treguar poet nĂ« krijesĂ«n e universit. DashamirĂ«sia e shkrimtarit Adnan Mehmetit nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r reflekton mĂ« shumĂ« esencĂ«n e shpirtit tĂ« tij si njeri se sa atĂ« tĂ« botĂ«s time si poet.

Ju jepni lëndët e Letërsisë Botërore dhe Komunikimet gjuhësore në Richland College. Kur jeni para klasës a ndjeheni më shumë i dhënë pas letërsisë shqipe apo të huaj?

Ndjehem i dhĂ«nĂ« pas letĂ«rsisĂ«. LetĂ«rsia Ă«shtĂ« si molekulat e oksigjenit nĂ« pĂ«rbĂ«rjen e ajrit qĂ« thithim; sapo çlirohen nĂ« hapĂ«sirĂ« i pĂ«rkasin kujtdo qĂ« ka nevojĂ« pĂ«r shĂ«rbimin e tyre. Si e tillĂ«, me tĂ« dalĂ« nga pena e autorĂ«ve, letĂ«rsia nuk njeh kufij apo gjeografi, nuk i pĂ«rket njĂ« kombi a njĂ« kontinenti, ajo Ă«shtĂ« “oksigjen” i lirĂ« pĂ«r çdo mendje qĂ« ka nevojĂ« pĂ«r ta thithur atĂ«. MĂ«suesit, pavarĂ«sisht se nga vinĂ« apo ku japin mĂ«sim, nuk mund ta shohin veten jashtĂ« kĂ«saj atmosfere...     

Cili është mesazhi juaj (thuaj në ditën fundit të çdo semestri) për studentët tuaj në lidhje me letërsinë dhe komunikimin gjuhësor?

Çdo mĂ«sues apo pedagog, mendoj unĂ«, Ă«ndĂ«rron qĂ« studentĂ«t e tyre ta marrin mesazhin e pĂ«rgjithshĂ«m akademik nĂ«pĂ«rmes emĂ«ruesit tĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« tĂ«rĂ«sisĂ« sĂ« lĂ«ndĂ«ve  qĂ« kanĂ« studiuar gjatĂ« jetĂ«s sĂ« tyre si studentĂ« dhe jo nĂ« njĂ« klasĂ« tĂ« vetme. Sepse edukimi shkollor Ă«shtĂ« si njĂ« ortek qĂ« rritet gjatĂ« rrokullisej, por qĂ« midis kĂ«saj rrokullisje tĂ« gjatĂ« dhe tĂ« furishme mund tĂ« marrin me vete edhe informacione qĂ« mund tĂ« mos jenĂ« esenciale nĂ« tĂ« ardhmen e studentĂ«ve. PĂ«rveç kĂ«saj, kur mbaron semestri gjĂ«ja e fundit qĂ« duan tĂ« dĂ«gjojnĂ« studentĂ«t prej pedagogĂ«ve tĂ« tyre Ă«shtĂ« njĂ« “fjalim” shtesĂ«. Por mesazhi qĂ« shpresoj se do tĂ« marrin ata, si nga pedagogĂ«t e lĂ«ndĂ«ve tĂ« tjera ashtu edhe nga lĂ«ndĂ«t qĂ« jap unĂ«, Ă«shtĂ« se investimi akademik nuk ka pĂ«r mision mbushjen e kokĂ«s se studentĂ«ve me mendimet e pedagogĂ«ve a tĂ« autorĂ«ve tĂ« librave qĂ« lexojnĂ«, por qĂ« nĂ«pĂ«rmes mĂ«simeve qĂ« fitojnĂ« prej tyre tĂ« jenĂ« nĂ« gjendje tĂ« krijojnĂ« vetĂ« ide tĂ« reja dhe frytdhĂ«nĂ«se nĂ« fushat pĂ«rkatĂ«se dhe tĂ« jenĂ« nĂ« gjendje tĂ« dallojnĂ« me kompetencĂ« idetĂ« e mira nga idetĂ« e kĂ«qija.       

HerĂ« pas here kemi botuar nĂ« “Zemra Shqiptare” shkrime rreth librit tĂ«nd tĂ« fundit “Lutje nĂ« ditĂ«n e tete tĂ« javĂ«s”. Disa nga kritikĂ«t mĂ« tĂ« mĂ«dhenj shqiptar por edhe disa nga majat e letĂ«rsisĂ« shqipe e te huaj si Kadare, Turner dhe nobelisti Soyinka kanĂ« thĂ«nĂ« fjalĂ«t mĂ« tĂ« mira pĂ«r kĂ«tĂ« libĂ«r. ÇfarĂ« e bĂ«n poezinĂ« tĂ«nde kaq tĂ« veçantĂ«?

Deri tani kam pasĂ« fatin e madh tĂ« mos kem nevojĂ« tĂ« komentoj rreth poezisĂ« time. NjĂ« gjĂ« e tillĂ« do mĂ« nxirrte jashtĂ« natyrĂ«s time. Duke tĂ« kĂ«rkuar ndjesĂ« (nĂ«se mĂ« lejoni, kuptohet) do e devijoja pak pyetjen tĂ«nde pĂ«r t’u pĂ«rgjigjur jo se çfarĂ« e bĂ«n tĂ« veçantĂ« poezinĂ« time, por çfarĂ« tentoj unĂ« nĂ« poezinĂ« time.

PatjetĂ«r.  NjĂ« “deklaratĂ«â€ poetike e natyrĂ«s sĂ« punĂ«s tuaj do tĂ« ishte me po aq interes pĂ«r lexuesin tonĂ«.

Faleminderit! Orbita rreth sĂ« cilĂ«s pĂ«rpiqem t’i jap jetĂ« poezinĂ« time ka njĂ« dalje enigmatike nga ku mĂ« rrjedhĂ« mundĂ«sia imagjinative dhe frymĂ«zimi pĂ«r tĂ« nuhatur dhe trajtuar subjektet e dashurisĂ« dhe tĂ« dhembjes sĂ« njerĂ«zimit, duke filluar me ato tĂ« vetes dhe tĂ« familjes time. Si poet nuk jam ekstremist nĂ« gjykimin e realitetit. Nuk pretendoj tĂ« jem poet mĂ« i madh se ky apo ai poet nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe apo tĂ« huaj, por dĂ«shiroj tĂ« jem njĂ« aktivist nĂ« ngritjen nĂ« njĂ« nivel mĂ« tĂ« lartĂ« cilĂ«sor tĂ« poezisĂ« bashkĂ«kohore. PĂ«r kĂ«tĂ« unĂ« pĂ«rpiqem tĂ« krijoj njĂ« botĂ« tĂ« re shijesh, ngjyrash, konceptesh e formash poetike, qĂ« tĂ« gjitha sĂ« bashku tĂ« kompozojnĂ« njĂ« “arkeologji” unike tĂ« restauruar nga dashuria ime pĂ«r poezinĂ« dhe pĂ«r njerĂ«zit pĂ«r tĂ« cilĂ«t shkruaj. KĂ«tu pĂ«rfshihen tĂ« gjithĂ« njerĂ«zit dhe tĂ« gjitha kulturat. UnĂ« luftoj qĂ« identiteti human tĂ« gjejĂ« domethĂ«nie nĂ« poezinĂ« time, ku pĂ«rpiqem tĂ« reflektoj jo vetĂ«m esencĂ«n e larmisĂ« sĂ« kulturave tĂ« ndryshme por edhe ato aspekte qĂ« janĂ« aq thellĂ«sisht tĂ« tejdukshme nĂ« secilĂ«n prej tyre. Nuk insistoj vetĂ«m nĂ« unifikimin e kulturave tĂ« ndryshme nĂ« poezinĂ« time por edhe nĂ« funksionin kognitiv tĂ« poezisĂ« si njĂ« vend ku hipotezat imagjinative pĂ«r tĂ« ardhmen e njerĂ«zimit tĂ« janĂ« tĂ« pranuara dhe tĂ« provuara pĂ«r koherencĂ« dhe bukuri artistike. Duke u pĂ«rpjekur tĂ« ndĂ«rtoj njĂ« rrejt tĂ« tillĂ« poetik nĂ« poezinĂ« time, tentoj tĂ« guxoj tĂ« jem dakord me kritikĂ«t letrarĂ« tĂ« cilĂ«t gati unanimisht (nga ata qĂ« kanĂ« shkruar pĂ«r poezinĂ« time) mendojnĂ« se identifikimi im mĂ« i saktĂ« nuk Ă«shtĂ« pasaporta ime, por poezia ime.   

Kohet e fundit bëtë transferimin e Shoqatës nga Riçardsoni i Teksasit në Nju Jork. Duke ia lëshuar vendin e Presidentit të shoqatës Z. Adnan Mehmeti. Pse mendon se ka qenë e nevojshme kjo Lëvizje?

NĂ« fillim (2001) kur e krijuam ShoqatĂ«n e ShkrimtarĂ«ve Shqiptaro-AmerikanĂ«, Shoqata pati disa probleme tĂ« brendshme si tĂ« gjitha shoqatat e reja. Por dĂ«shira ka qenĂ« qĂ« nĂ« fillim qĂ« shoqata tĂ« drejtohej nga njĂ« President e njĂ« Kryetar qĂ« kanĂ« mundĂ«si ta drejtojnĂ« atĂ« me profesionalizmin qĂ« meriton shoqata. Transferimi ishte i nevojshĂ«m sepse shumica e anĂ«tarĂ«ve tĂ« shoqatĂ«s jetojnĂ« nĂ« Nju Jork. PĂ«rvesh kĂ«saj, po ta bĂ«ja transferimin para kĂ«saj kohe, do ndjehesha sikur vetĂ«m ja “lashĂ«â€ dhe jo ja “dhashĂ«â€ dikujt nĂ« dorĂ« ShoqatĂ«n.  Fakti qĂ« poeti Adnan Mehmeti Ă«shtĂ« sot President i shoqatĂ«s mĂ« bĂ«n tĂ« ndjehem shumĂ« krenar. Adnani do tĂ« dijĂ« tĂ« jetĂ« njĂ« lider qĂ« udhĂ«heq me mençuri dhe me respekt ndaj tĂ« gjithĂ«ve qoftĂ« edhe kur midis ndokujt mund tĂ« ketĂ« konflikte interesash apo idesh. Shoqata e ShkrimtarĂ«ve Shqiptaro-AmerikanĂ« Ă«shtĂ« ndĂ«r Shoqatat mĂ« aktive dhe me tĂ« respektuara tĂ« komunitetit shqiptar nĂ« AmerikĂ«. Ajo meriton tĂ« udhĂ«hiqet dhe jo tĂ« drejtohet. Adnan Mehmeti, i cili Ă«shtĂ« edhe nga profesioni Ă«shtĂ« njĂ« mangĂ«r i suksesshĂ«m, ka zhvilluar mĂ« shumĂ« aktivitete pĂ«r koto pak muaj se sa ç’pata bĂ«rĂ« unĂ« pĂ«r 3-4 vitet e fundit. Adnani ka edhe Kryetarin Dalan Luzaj, tĂ« cilĂ«t sĂ« bashku pĂ«rbejnĂ« dy nga njerĂ«zit qĂ« vlerĂ«soj dhe respektoj mĂ« shumĂ«. Pra Shoqata Ă«shtĂ« nĂ« duar tĂ« ndershme dhe intelektuale. Dhe vĂ«rtet gĂ«zohem qĂ« Adnani e mori pĂ«rsipĂ«r ShoqatĂ«n nĂ« kohĂ«n kur kisha nevojĂ« pĂ«r tĂ« si mik dhe koleg. UnĂ« jetoj njĂ« jetĂ« shumĂ«, shumĂ« aktive dhe koha Ă«shtĂ« ndĂ«r gjĂ«rat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« jetĂ«s time. Kam fare pak kohĂ« pĂ«rball shumĂ« projekteve aktive. NdĂ«r kushtet ekzistuese ishte e pamundur ta ndihmoja ShoqatĂ«n me vĂ«mendjen dhe dedikimin qĂ« ajo meriton. Dhe kur e ndjenĂ« se nuk je mĂ« personi mĂ« i pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r ta kryer njĂ« detyrĂ«, qofte edhe shoqĂ«rore si  ajo qĂ« Adnani ka tani, Ă«shtĂ« e natyrshme qĂ« t’ia japĂ«sh atĂ« njĂ« njeriu tjetĂ«r tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m qĂ« mund ta kryejnĂ« si duhet atĂ«. UnĂ« bĂ«ra ata qĂ« gjykova se Ă«shtĂ« mĂ« e mira pĂ«r ShoqatĂ«n dhe pĂ«r vetĂ«dijen time. Nuk kishte nevojĂ« pĂ«r paralajmĂ«rime, pĂ«r deklarata shtypi apo marrĂ«zira tĂ« tilla nga ana ime, sepse kjo ishte njĂ« detyrĂ« shoqĂ«rore qĂ« e dija qĂ« nĂ« fillim se nuk ishte pjesĂ« e objektivave tĂ« mia nĂ« jetĂ«. Por kam nderin tĂ« jem midis miqve tĂ« mi si anĂ«tar i shoqatĂ«s. Kam paguar kuotĂ«n e anĂ«tarĂ«simit pĂ«r 2 vitet e ardhshme dhe tani po gĂ«zoj njĂ« jetĂ« pak mĂ« tĂ« qetĂ« nga larg dhe afĂ«r shoqatĂ«s.

Cilët janë shkrimtarët dhe poetët shqiptarë dhe të huaj që preferon Gjekë Marinaj dhe pse?

Lista e autorëve që adhuroj do të ishte më e madhe se kapaciteti i një interviste për ta pasqyruar atë. Lista e arsyeve, natyrisht, do të ishte edhe më e madhe. Ngaqë hartimi i një liste të shkurtër do më kërkonte më shume kohë mendimi se sa hartimi i një listë të gjatë, me lejo te përfundoj me kaq përgjigjen time të kësaj pyetje.

Ju tashmë i keni të gjitha kualifikimet për të zënë një vend në nivele të larta të politikës në Shqipëri apo në Amerikë. A do të merreni me politikë ndonjëherë? Arsyetimi juaj?

Jo! Nuk do tĂ« zgjedh politikĂ«n si profesion jetese. Politika, veçanĂ«risht ajo shqiptare, i ngjanĂ« shumĂ« lojĂ«rave tĂ« fatit. UnĂ« kam punuar gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s qĂ« jeta ime profesionale tĂ« jetĂ« stabile dhe e qetĂ«. Tani qĂ« ia kam arritur kĂ«tij qĂ«llimi, njĂ« lĂ«vizje drejt politikĂ«s do tĂ« ishte aq absurde sa me tĂ« drejtĂ« do tĂ« vinte nĂ« dyshim aftĂ«sitĂ« e mia pĂ«r tĂ« gjykuar si duhet. 

AtĂ«herĂ« le tĂ« bej njĂ« pyetje tjetĂ«r. ÇfarĂ« pĂ«lqen (apo urren) nĂ« politikĂ«n shqiptare, aq mĂ« tepĂ«r tani qĂ« sapo patĂ«m zgjedhjet e fundit?

UnĂ« nuk jam specialist nĂ« shkencat politike, ndaj mund tĂ« jap vetĂ«m njĂ« opinion personal. Pasi kjo u tha, duhet ta pranoj se gjatĂ« gjykimit tĂ« parĂ« politikĂ«n shqiptare e shoh si njĂ« subjekt abstrakt me veti zhurmuese qĂ« Ă«shtĂ« praktikisht e shkĂ«putur nga nevojat e jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme tĂ« popullit. Por kur ky subjekt mĂ« filtrohet nĂ« kanalet e mendimeve tĂ« pĂ«rqendruara, politika nuk mĂ« paraqitet as si e mĂ«njanuar nga interesat normale tĂ« popullit as si njĂ« dukuri qĂ« gjendet pĂ«rtej aftĂ«sisĂ« sĂ« tij pĂ«r ta kuptuar atĂ«.  Mendoj se tĂ« gjithĂ« shqiptarĂ«t kanĂ« vizionin e tyre politik, pavarĂ«sisht nĂ«se janĂ« apo nuk janĂ« plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ«. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« dukuri pozitive. Nga ana tjetĂ«r, do tĂ« dĂ«shiroja tĂ« shihja mĂ« shumĂ« raste ku politikanĂ«t tĂ« flasin para votuesve pĂ«r çështje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme qĂ« kanĂ« lidhje direkt me shqetĂ«simet e njerĂ«zve me njĂ« gjuhĂ« mĂ« konkrete dhe mĂ« tĂ« besueshme. Kjo gjuhĂ« tĂ« formulohet nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« mos krijojnĂ« nĂ«pĂ«rmes saj kundĂ«rshtarĂ«, por tĂ« bindin tĂ« gjithĂ« njerĂ«zit se pĂ«rdoruesit e saj i kanĂ« analizuar çështjet nĂ« fjalĂ« me shumĂ« kujdes dhe se ato meritojnĂ« vĂ«mendjen e tyre serioze. QĂ« tĂ« ndĂ«rtojnĂ« lidhje me masĂ«n qĂ« i rezistojnĂ« elasticitetit politik, politikanĂ«t duhet tĂ« aplikojnĂ« njĂ« ethos qĂ« i prezanton si njerĂ«z tĂ« sinqertĂ«, tĂ« mirĂ«-informuar dhe tĂ« ndjeshĂ«m. Sepse njerĂ«zit u kushtojnĂ« mĂ« vĂ«mendje politikanĂ«ve pĂ«r tĂ« cilĂ«t kanĂ« respekt sesa atyre qĂ« i njohin si njerĂ«z qĂ« “aga frynĂ« era, kthejnĂ« shpinĂ«n”. Thirrjet “mĂ« besoni mua!” janĂ« “medikamente” qĂ« kanĂ« skaduar disa fushata mĂ« parĂ«. NjerĂ«zit zakonisht kĂ«rkojmĂ« mĂ« shumĂ« se premtime tĂ« vihen nĂ« lĂ«vizje. Ata nuk duan tĂ« ndjehen tĂ« fyer nga politikanĂ« tĂ« cilĂ«t atakojnĂ« me shpifje thelbin e karakterit tĂ« oponentit. Ata nuk duan t’u besojnĂ« votĂ«n atyre kandidatĂ«ve qĂ« pĂ«rpiqen tĂ« kufizojnĂ« meritat e oponentit vetĂ«m qĂ« programi i tij tĂ« mos ndikojnĂ« pozitivisht te njerĂ«zit dhe vetĂ«m qĂ« reagimi i tyre kundrejt problemeve komplekse tĂ« shtyhet jashtĂ« radarit. NjĂ« gjĂ« tjetĂ«r qĂ« mĂ« shqetĂ«son te politika shqiptare Ă«shtĂ« fakti se nganjĂ«herĂ« politikanĂ«t pĂ«rpiqen tĂ« bindin tĂ« tjerĂ«t se strategjia e veçantĂ« qĂ« mbajnĂ« ata, apo partia qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojnĂ«, Ă«shtĂ« e vetmja rrugĂ«dalje nga gjendja aktuale qĂ« gjendet vendi. Duke bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« ata mundohen tĂ« ngjallin dogmatizĂ«m. The siç e dimĂ«, dogmatizmi Ă«shtĂ« njĂ« pasqyrim falsĂ« i ethos sĂ« njĂ« politikani, sepse taktika qĂ« pĂ«rdorin nĂ«nvlerĂ«son besimin qĂ« duhet tĂ« ekzistojnĂ« midis atyre qĂ« i japin dhe atyre qĂ« i marrin kĂ«to premtime.

Tani qe e mbulove anĂ«n teorike tĂ« pyetjes a mund tĂ« jepni diçka pĂ«r anĂ«n praktike tĂ« saj, me ndonjĂ« shembull konkret? 

Ka plot shembuj ku ekuivalenca morale Ă«shtĂ« kthyer nĂ« shtytje falsifikuese nĂ« politikĂ«n shqiptare. Ja disa shembuj ku akuzat serioze nuk ndryshojnĂ« nĂ« llojin e vet me gabimet apo thyerjet e ligjeve morale me pasoja tĂ« mĂ«dha apo ordinere nĂ« shoqĂ«ri. PĂ«r shembull, kur Sali Berisha humbi zgjedhjet menjĂ«herĂ« pas incidentit me piramidat, fjalori i tij ishte me karakter fyes duke i quajtur tĂ« gjithĂ« socialistĂ«t “komunistĂ«â€ nĂ« vend qĂ« tĂ« paraqitej para popullit duke kĂ«rkuar sinqerisht ndjesĂ« pĂ«r piramidat dhe duke parashtruar plane konkrete pĂ«r ndryshimin e gjendjes politike dhe ekonomike tĂ« krijuar nĂ« ShqipĂ«ri nĂ«n pushtetin e tij. Populli, natyrisht, u dha votĂ«n socialistĂ«ve. BerishĂ«s, para se ta fitonte edhe njĂ« herĂ« votĂ«n e tyre, iu desh tĂ« nxjerrin mĂ«sime nga populli dhe tĂ« paraqitej jo si antikomunist por si politikan qĂ« Ă«shtĂ« kundra korrupsionit, qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«r njĂ« reformĂ« ekonomike tĂ« shpejtĂ«, pĂ«r rritjen e pagave dhe tĂ« pensioneve si dhe pĂ«r futjen e ShqipĂ«risĂ« nĂ« NATO dhe nĂ« Bashkimin Evropian. Edhe Rama kĂ«tĂ« herĂ« pĂ«rsĂ«riti gabimet e dikurshme tĂ« BerishĂ«s. Ai iu drejtua popullit duke e thirrur atĂ« nĂ« protesta kur ShqipĂ«ria u fut nĂ« NATO. Pastaj, edhe mĂ« keq, ai pĂ«rdori tragjedinĂ« e GĂ«rdecit pĂ«r tĂ« kthyer popullin kundra PartisĂ« Demokratike, duke e quajtur atĂ« “Qeveria e GĂ«rdecit” apo “Partia e GĂ«rdecit”. E gjithĂ« kjo, kur populli e dinte fare mirĂ« se GĂ«rdeci ishte njĂ« aksident tragjik qĂ« mund tĂ« ndodhte pavarĂ«sisht se cila parti mund tĂ« ishte nĂ« pushtet. Ai duhej tĂ« linte shkaqet qĂ« çuan drejt tragjedisĂ« sĂ« GĂ«rdecit tĂ« flisnin vetĂ« pĂ«r gabimet e PartisĂ« Demokratike dhe tĂ« pĂ«rqendrohej nĂ« rolin e tij dhe tĂ« partisĂ« sĂ« tij nĂ« ndihmĂ«n e familjeve qĂ« ranĂ« viktime e kĂ«tij aksidenti. Parashikimi im Ă«shtĂ« se nĂ« zgjedhjet e 2013-tĂ«s edhe Rama do tĂ« ndĂ«rrojnĂ« kurs nga strategjitĂ« e tij tĂ« deritanishme, siç pati bĂ«rĂ« Berisha. Por e gjithĂ« kjo tregon sĂ« bashku me rezultatet e arritura deri mĂ« sot ShqipĂ«ria po pĂ«rparon ngadalĂ« nĂ« arenĂ«n politike dhe (mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja) se populli shqiptar Ă«shtĂ« njĂ« hap para politikanĂ«ve tĂ« tyre.  

Dosjet!  Mendon se ka ardhur koha qĂ« tĂ« hapen dosjet e regjimit komunist, apo duhet qĂ« tĂ« qĂ«ndrojnĂ« mbyllur dhe shqiptarĂ«t tĂ« mos dĂ«nojnĂ« moralisht vrasĂ«sit dhe terrorizuesit e tyre?

Formulimi i pyetjes tĂ«nde mĂ« sugjeron qĂ« tĂ« them: “tĂ« hapen!” Por unĂ« dhe ti e dimĂ« se ideja pĂ«r hapjen e dosjeve tĂ« periudhĂ«s sĂ« regjimit komunist nuk Ă«shtĂ« asgjĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« ide pĂ«r t’u pĂ«rfshirĂ« nĂ« dosjet e ideve “shkumĂ«â€ tĂ« sĂ« ardhmes. Ato nĂ« thelb nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« fare me tĂ« tanishmen. NĂ« fakt hapja e dosjeve si ide, nĂ« kundĂ«rshtim me perceptimin tim pĂ«r formimin intelektual tĂ« politikanĂ«ve, Ă«shtĂ« e huazuar nga mĂ«simet e Platonit. Ai theksonte nĂ« veprĂ«n e tij filozofike “Republika” rĂ«ndĂ«sinĂ« e krijimit tĂ« ideve tĂ« vyera nĂ« kohĂ«n e duhur duke u mbĂ«shtetur jo vetĂ«m nĂ« faktet e sakta tĂ« ndodhive tĂ« sĂ« kaluarĂ«s por edhe tek nevojat e sĂ« ardhmes. Dihet se ndodhitĂ« e shĂ«mtuara tĂ« sĂ« kaluarĂ«s komuniste janĂ« edhe nĂ« dosje. Çështja Ă«shtĂ« se si mund tĂ« gjendet njĂ« ide qĂ« politikanĂ«t tĂ« pĂ«rfitojnĂ« prej tyre. Kjo nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« fare me hapjen aktuale tĂ« dosjeve. Krimet komuniste, zoti GĂ«zim, janĂ« tĂ« regjistruara thellĂ« nĂ« kurrizet e deformuara tĂ« prindĂ«rve tĂ« mi, tĂ« prindĂ«rve tĂ« tu dhe tĂ« prindĂ«rve tĂ« pjesĂ«s mĂ« tĂ« madhe tĂ« shqiptarĂ«ve tĂ« brezit tonĂ«. Ato janĂ« tĂ« shkruara me germat e eshtrave tĂ« trupave tĂ« dekompozuar tĂ« njerĂ«zve tĂ« pushkatuarve tĂ« pafaj, tĂ« atyre tĂ« rinjve qĂ« u vranĂ« nĂ« kufirin shqiptar apo tĂ« atyre qĂ« vdiqĂ«n nga uria dhe torturat nĂ«pĂ«r burgje e nĂ«pĂ«r kanalet e moçaleve qĂ« kishin nĂ« qendĂ«r kampet e internimit...  Por demokratĂ«t, duke e parĂ« se socialistĂ«t po paraqiten para popullit me pothuajse tĂ« njĂ«jtat programe politike si ata, duhej tĂ« gjenin njĂ« ide tĂ« re, njĂ« ide shtesĂ« pĂ«r ta diferencuar veten nga SocialistĂ«t. NgaqĂ« praktika e ofendimit tĂ« socialistĂ«ve duke i thirrur tĂ« gjithĂ« “komunistĂ«â€ u pĂ«rjashtua nga kultura qytetare e vetĂ« popullit, ata dolĂ«n me idenĂ« e debatit rreth mundĂ«sisĂ« sĂ« hapjes sĂ« dosjeve. NjĂ« taktikĂ« frikĂ«simi kjo, gjoja nĂ« emĂ«r tĂ« drejtĂ«sisĂ«, qĂ« sugjeron se atje, nĂ« dosjet qĂ« ata “duan tĂ« hapin por qĂ« duhet luftuar rezistenca e fuqishme e socialistĂ«ve,” gjenden plot gjĂ«ra tĂ« tmerrshme tĂ« cilat po tĂ« hapeshin do tĂ« hapej me to edhe rreziku i madh i disa socialistĂ«ve qĂ« akoma janĂ« nĂ« pushtet dhe kĂ«rkojnĂ« votĂ«n e popullit. ËshtĂ« e vĂ«rtet se dosjet janĂ« tĂ« mbushura me fakte krimesh tĂ« kryera ndaj popullit, por kjo nuk ka asgjĂ« tĂ« bĂ«jĂ« me drejtĂ«sinĂ« dhe gjithçka tĂ« bĂ«jĂ« me interesat partiake. Si mund tĂ« kenĂ« lidhje dosjet me drejtĂ«sinĂ«, kur arkitektĂ«t kryesor tĂ« krimeve si Nexhmije Hoxha, Ramiz Alia dhe shumĂ« ish anĂ«tarĂ« tĂ« ByrosĂ« Politike apo ish shefa tĂ« Sigurimit tĂ« Shtetit janĂ« tĂ« lirĂ« nĂ«pĂ«r TiranĂ« e madje, disa prej tyre apo anĂ«tar tĂ« familjeve tĂ« tyre) janĂ« akoma nĂ« pushtet? NĂ« fund tĂ« fundit, nĂ«se kriminelĂ«t do tĂ« lihen tĂ« lirĂ«, populli nuk ka nevojĂ« tĂ« dijĂ« sĂ« ç’ështĂ« shkruar apo kush gjendet nĂ« dosje kur ato dhe ata qĂ« janĂ« aty (bile edhe shumĂ« mĂ« tepĂ«r) i kanĂ« vuajtur si fizikisht e shpirtĂ«risht ashtu edhe nga ana psikologjike pĂ«r mĂ« se pesĂ« dekada. NĂ«se qeveria do tĂ« ndĂ«rmarrĂ« aksione kundra tyre nĂ« emĂ«r tĂ« drejtĂ«sisĂ«, edhe vetĂ«m pĂ«r qĂ«llim tĂ« drejtĂ«sisĂ«,  ata nuk kanĂ« nevojĂ« pĂ«r leje tĂ« askujt as pĂ«r hapjen e dosjeve as pĂ«r dĂ«nimin e fajtorĂ«ve. Pastaj tĂ« dyja partitĂ« kryesore tĂ« vendit kanĂ« qenĂ« tĂ« pushtet pas rĂ«nies sĂ« komunizmit. TĂ« dyja partitĂ« kanĂ« pasĂ« “fletĂ«hyrje” te dosjet. NĂ«se ato kanĂ« pasĂ« ndonjĂ« gjĂ« qĂ« mĂ« vonĂ« mund t’i rrezikojnĂ« ata personalisht apo karrierĂ«n e tyre politike (pĂ«rfshi kĂ«tu tĂ« afĂ«rmit, miqtĂ« dhe kolegĂ«t tyre) çfarĂ« garancie kemi se dosjet nuk janĂ« tĂ« pĂ«rgjysmuara, tĂ« seleksionuara, apo tĂ« eliminuara? UnĂ« mendoj qĂ« sytĂ« tĂ« kthehen nga populli pĂ«r drejtĂ«sinĂ« - vetĂ«m nĂ« kujtimet dhe zemrat e tyre tĂ« lĂ«nduara nuk kanĂ« “fletĂ«hyrje” partitĂ«...                                  
 
Faleminderit që pranove ta bësh këtë intervistë për Zemra Shqiptare zoti Marinaj.

Kënaqësia ime. Faleminderit për ftesën zoti Marku.



Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13149 From: Suzana Kuqi <suzana_kuqi@...>
Date: Fri Jul 17, 2009 9:26 am
Subject: Rradha 		suzana_kuqi
Offline Offline
Send Email Send Email
  
Rradha

        ( Nga ditari i lumturisë familjare )


               Më në fund. Pas gati dy dekadash përpjekjesh këmbëngulëse, i ndamë
punët në shtëpi. Më në fund fitova... T'i bëjmë me rradhë, një ditë unë, një
ditë burri i dashur dhe një ditë djali (për vajzën as që flitet është në
lundrim). Kështu po që ka lezet, më bjen t'i bëj punët e shtëpisë një herë në
tri ditë. U vendos... e vendosëm...
      Data një e muajit, rradha ime: lava, sistemova, pastrova, hekurosa, gatova
etj etj punë të tjera...
      Dita e dytë e muajit: burri bëri sikur sistemoi, them bëri, pasi asgjë nuk
u gjet në vend të vet, as edhe një palë shapka nuk vumë në këmbë atë ditë, nuk i
gjetëm. Bëri sikur pastroi, helbete në atë rrëmujë sistemimi, nuk kish perëndi
të pastronte, e bëri sikur... jo, nuk bëri sikur por u përpoq të gatuante
diçka...
      Dita e tretë e muiajit: djali që ju bëftë kurban mamaja... u mundua i
shkreti, e nuk është faji i tij që shtëpia u duk për faqe të zezë pasi kaloi
dora e tij, nuk thonë kot, bëmë baba të të ngjaj... Veçse u tregua më
inteligjent se i ati, në gatim u mjaftua me nga dy vezë të skuqura e pak sallatë
domateje, po ku ta gjesh kur mendoj kapicën e enëve të përdorura e rrëmujën në
kuzhinë pas orvatjes së burrit të dashur për të gatuar zarzavete ashtu siç i
bënte e ëma... sipas tij unë nuk ja them për të gatuar... kur gjella bëhet e
shijëshme nga duart e mia, ndodh aksidentalisht...
      Dita e katërt e muajit ... erdhi sërish rradha ime, pikë për pikë punët e
ditës së parë e plus e plus shumë të tjera për të vënë në vijë shtëpinë pas
rradhëve të tyre. E disa punë të vogla jo dhe aq të rëndësishme që nuk denjojnë
t'i bejne dot ata...
     Dita e pestë... rradha e burrit por ai u gdhi me dhëmbje të tmerrshme koke
dhe e ndërroi rradhën me djalin, e përveç se me sistemimin e tipit kaos i
sistemuar, u mjaftuam me vezët e skuqura, sa për pastrim e punë të tjera hiç ai
dhe... hiç tjetër edhe unë e as që më vrau ndërgjegja, ishin punë që nuk më
takonin mua.
     Dita e gjashtë... megjithëse burrit të dashur i vazhdonte dhimbja e kokës,
madje diçka më shumë se një ditë më parë, me vullnet e guxim të pashoq, nuk ju
shmang rradhës, e lodhi ca rrëmuja që bëri në të sistemuar, shkak ky që për të
ngrënë... në mbrëmje e mblodhi menjden e na çoi të hanim jashtë...

        Duke respektuar rradhën: Një herë në tri ditë, kuptohet kur më bjen
rradha mua, shtëpia shkëlqen nga rregulli e pastërtia edhe se në mbrëmje bie si
e vdekur në gjumë, të dytën i ikën shkëlqimi e të tretën nuk shihet me sy, por
nejse na u mësua syri. Për të ngrënë... një ditë gatuaj unë dhe djali me burrin
janë të kënaqur, çuditërisht kanë ndryshuar shije sepse u pëlqejnë gjellët e
mia, ditën e dytë bëjmë sikur kënaqemi me ato që gatuan djali e nuk ja mungojmë
lëvdatat, fundja inisiativat duhen stimuluar të paktën me një fjalë të mirë, dhe
të tretën... ah, të tretën është kulmi,  jam unë që kënaqem sepse burri i dashur
na çon të hamë jashtë. Nuk është dhe aq keq kjo punë e rradhës... mjaft të të
mësohet syri dhe stomaku... Shpresoj të zgjasë të paktën periudhën e verës.

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13148 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Fri Jul 10, 2009 10:45 pm
Subject: Gjuha e memes eshte i pari element identiteti kombetar Nga Vilhelme Vranari (Haxhiraj) 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 

Nga Vilhelme Vranari (Haxhiraj)

 

Shkrimtare, Vlore

 

GJUHA E MËMËS ËSHTË I PARI ELEMENT IDENTITETI KOMBËTAR

 

   Duke marrĂ« shkas nga njĂ« koment te”Fjala e LirĂ«â€, shkruar nga shqiptari i mirĂ«, kritiku dhe analisti, z. Fatmir Terziu, i cili me tĂ« drejtĂ« kĂ«rkon komente nĂ« lidhje me pĂ«rdorimin e gjuhĂ«s shqipe nĂ« takimet e tyre, apo nĂ« media, po shkruaj mendimet e mia tĂ« cilat janĂ« tĂ« pa tjetĂ«rsueshme. Nuk ka gjĂ« mĂ« tĂ« bukur, mĂ« interesante dhe mĂ« me vlerĂ« kombĂ«tare, se kur njĂ« individ apo njĂ« shoqatĂ« brenda vendit dhe aq mĂ« tepĂ«r nĂ« Diaspor, jep mendime mbi problemet e shumta sociale qĂ« kanĂ« prekur shoqĂ«rinĂ« shqiptare. PĂ«rgĂ«zoj shoqatĂ«n "Shpresa Programme", qĂ« punon dhe vepron nĂ« Angli  pĂ«r tematikat me interes pĂ«r shoqĂ«rinĂ« tonĂ«. Shoqata tĂ« tilla, tĂ« krijuara nga shqiptarĂ« nĂ« emigracion, ka nĂ« tĂ« katĂ«r anĂ«t e rruzullit. PĂ«rmes internetit, medias sĂ© shkruar dhe vizive ka mjaft shoqata si: “Vatra”,“Bota e Gruas Shqiptare”qĂ« janĂ« nĂ« ShBA; “Klubi “Drita “nĂ« AthinĂ«; “Shpresa Programme” nĂ« LondĂ«r, me gazetat dhe revistat  e tyre virtuale apo vizive, si “Fjala e LirĂ«â€nĂ« LondĂ«r, drejtuar nga Fatmir Terziu dhe njĂ« grup intelektualĂ«sh. NĂ« ShBA janĂ« “Illyria” nĂ«n drejtimin e z.Dalip Greca,“Bota Sot”,”Bota e gruas shqiptare”, “Dielli”; NĂ« RomĂ« “RrĂ«njĂ«t”; nĂ« Greqi “Pelegrini” drejtuar nga Thanas Jani dhe sa e sa tĂ« tjera, tĂ« cilat bĂ«jnĂ« njĂ« punĂ« tĂ« madhe pĂ«r njohjen e çështjes shqiptare nĂ« botĂ«.Tematika qĂ« ato prekin ka si qĂ«llm integrimin e shqiptarĂ«ve qĂ« jetojnĂ« nĂ« emigrim si dhe integrimin e gjithĂ« shoqĂ«risĂ« shqiptare nĂ« tĂ«rĂ«si. Pa njĂ« shoqĂ«ri tĂ« emancipuar nĂ« tĂ« gjitha segmentet e saj, pa njĂ« nivel tĂ« lartĂ« kulturor dhe arsimor tĂ« tĂ« gjithĂ« shoqĂ«risĂ«, as qĂ« mund tĂ« mendohet qĂ« kombi ynĂ« tĂ« integrohet nĂ« botĂ«n e zhvilluar. NĂ«se synimet pĂ«r njĂ« transformim cilĂ«sor, nuk janĂ« obligim i gjithĂ« shoqĂ«risĂ« shqiptare, ku pĂ«rfshihet politika, administrata shtetĂ«rore ( e lartĂ«, e mesme dhe ulĂ«t), arti dhe media, duke nisur me respektimin me fanatizĂ«m tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« gjuhĂ«s standarte shqipe, pa huazime, ka rrezik tĂ« humabsim identitetin tonĂ« kombĂ«tar.

TĂ« gjithĂ« e dimĂ« se gjuha Ă«shtĂ« njĂ« nga  tri elementet e shtyllĂ«s sĂ« kombit. NĂ« shekuj fati i ka shpĂ«rndarĂ« shqiptarĂ«t nĂ«pĂ«r botĂ«. Por emigracioni mĂ« i madh i tĂ« gjitha kohĂ«rave qĂ« ka njohur vendi ynĂ«, ishte ai qĂ« nisi nĂ« vitin 1990 e nĂ« vazhdim
NĂ« PerĂ«ndim ata u pĂ«rballĂ«n me rrugĂ«t e panjohura qĂ« u serviri koha. PĂ«r tĂ« pĂ«rballur vĂ«shtirĂ«sit e jetĂ«s, pĂ«r t’u integruar nĂ« njĂ« shoqĂ«ri tĂ« re, me norma krejt ndryshe nga vendii tyre,ishin dhe janĂ« tĂ« detyruar tĂ« mĂ«sonin dhe tĂ« mĂ«sojnĂ« gjuhĂ«n ,tĂ« njihnin  dhe njohin traditĂ«n e vendit  qĂ« i mirĂ«priti. Kush mĂ«son gjuhĂ« tĂ« huaja pasuron kulturĂ«n vetiake dhe siguron integrim mĂ« tĂ« shpejtĂ« nĂ« shoqĂ«rinĂ« ku jeton dhe punon. MirĂ«po fĂ«mijĂ«t qĂ« kanĂ« lindur dhe do tĂ« lindin nĂ« emigracion, ka rrezik ta harrojnĂ« gjuhĂ«n e tĂ« parĂ«ve,gjuhĂ«n shqipe. Kjo ndodh nga njĂ«herĂ« nĂ« vartĂ«si tĂ« rrethanave tĂ« tĂ« vegjĂ«lve. Ndoshta ky rreziknga njĂ«ra anĂ« dhe nga ana tjetĂ«r,  dashuria pĂ«r vendlindjen dhe pĂ«rgjegjĂ«sia morale apo qytetare pĂ«r t’i treguar botĂ«s se edhe ky vend i vogĂ«l, ShqipĂ«ria ka historinĂ«, zakonet dhe kulturĂ«n e vetĂ«,u detyruan tĂ« krijojnĂ« shoqata nĂ« emigracion. Duke qenĂ« tĂ« organizuar, iu krijua mundĂ«sia qĂ« tĂ« kishin mediat e tyre. Me kohĂ« hapĂ«n shkolla shqipe. Vlen t’i jemi mirĂ«njohĂ«s Sejdulla DajĂ«s qĂ« ka hapur njĂ« rrjet tĂ« gjĂ«rĂ« shkollash shqipe nĂ« Suedi. Hapja e shkollĂ«s shqipe nĂ« Itali dhe sĂ« fundmi nĂ« Greqi. Duhet lavdĂ«ruar puna e çiftit  Kozeta & Qemal Zylo, qĂ« kanĂ« çelur nĂ« New York, Instituin e gjuhĂ«s shqipe qĂ« mban emrin e heroit tonĂ« kombĂ«tar “Gjergj Kastrioti SkĂ«nderbeu..” Tani, po ky çift dhe po nĂ« New York, çelĂ«n TV e parĂ« shqiptar nĂ« Staten Island, NY.

  Qysh para 600 vjetsh kanĂ« mĂ«rguar arbreshĂ«t e ItalisĂ« dhe jo vetĂ«m ruajnĂ« zakonet, traditĂ«n, mĂ«sojnĂ« historinĂ« e tĂ« parĂ«ve , por janĂ« pĂ«r tĂ« pasur zili qĂ« po i japin rĂ«ndĂ«si tĂ« madhe mĂ«simit tĂ« gjuhĂ«s shqipe. Jo vetĂ«m kaq, por po zgjerojnĂ« lidhjet shpirtĂ«rore me tokĂ«n mĂ«mĂ« dhe duke qenĂ« krenar pĂ«r simbolet kombĂ«tare shqiptare, i  ruajnĂ« ato si tĂ« shenjta. Vlen tĂ« pĂ«rmend ShoqatĂ«n “Vatra  ArbĂ«reshe” nĂ« Piemonte me qendĂ«r Kieri (Torino).ArrijnĂ« deri aty sa zhvillojnĂ« konkursin e gjuhĂ«s letrare standarde shqipe. A nuk duhet marrĂ« si shembull? Zhvillimi i kulturĂ«s dhe gjuhĂ«s shqipe nĂ« Piemonte, ku  Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ« punĂ« e madhe  nga drejtuesit e saj, si Presidenti Vincenzo Cucci; pĂ«rgjegjĂ«si i kulturĂ«s qĂ« merret direkt me gjuhĂ«n shqipe, Tommaso Campera, Prof –docent Italo Constante Fortino(pedagog i gjuhĂ«s shqipe nĂ« Universitet). I mora si shembuj kĂ«ta zotĂ«rinjĂ« pĂ«r tĂ« treguar se ç’duhet tĂ« bĂ«jnĂ« shoqatat e formuara nga emigrantĂ«t e rinj.

    Duke parĂ« punĂ«n e madhe tĂ« kĂ«tyre shoqatave pĂ«r njohjen e historisĂ«, kulturĂ«s dhe traditĂ«s shqiptare nga tĂ« huajt, vlerĂ«soj pĂ«rpjekjet e tyre pĂ«r minimizimin e problemeve sociale qĂ« vihen re nĂ« shoqĂ«rinĂ« e sotme, pĂ«r tĂ« cilat na dhemb tĂ« gjithĂ«ve.

    NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ«, vlerĂ«soj sensibilizimin e opinionit nga ana e tyre pĂ«r dhunĂ«n nĂ« familje, ku mĂ« tĂ« denigruarit janĂ« gratĂ« dhe fĂ«mijĂ«t. Theksoj se tĂ« gjitha kĂ«to pĂ«rpjkeje nĂ«se shkruhen apo  nĂ«pĂ«r tubime fliten nĂ« gjuhĂ«n e mĂ«mĂ«s, atĂ«herĂ« me tĂ« vĂ«rtetĂ« ruajnĂ« identitetin e tyre kombĂ«tar.  EmigrantĂ«t shqiptarĂ« duhet ta pĂ«rdorin qĂ«tĂ«  mos e harrojnĂ« gjuhĂ«n shqipe.  Duhet t’ua mĂ«sojnĂ« fĂ«mijĂ«ve tĂ« tyre! Do ta quaja si njĂ« detyrim kombĂ«tar ndaj tokĂ«s  qĂ«ilindi dhe familjeve qĂ« kanĂ« lĂ«nĂ« pas. EshtĂ« krenari kur nĂ« dhe tĂ« huaj ruani identitetin e tĂ« parĂ«ve tuaj ilirĂ«! Nuk nĂ«nvleftĂ«soj pĂ«rdorimin e gjuhĂ«s sĂ« vendit ku jetoni, por shoqatat kanĂ« si qĂ«llim tĂ« ruajnĂ« nga asimilimi gjuhĂ«n, kulturĂ«n shqipe dhe nga mohimi i tĂ« qenit shqiptar. ShumĂ« fĂ«mijĂ« qĂ« kanĂ« lindur jashtĂ« e mohojnĂ« origjinĂ«n duke thonĂ« se janĂ« italianĂ«, amerikanĂ« apo anglezĂ« etje. Ndaj tubimet e shqiptarĂ«ve aty ku jetojnĂ«, duhet tĂ« bĂ«hen nĂ« gjuhĂ«n shqipe. Gjithashtu mediat qĂ«disponojnĂ«, duhet t’i pĂ«rmbahen gjuhĂ«s standarde shqipe.

Nëse duan që puna e tyre të njihet nga opinioni i huaj apo ai botëror, le të shkruajnë paralel me artikullin apo studimin nëgjuhën shqipe edhe në anglisht, apo italisht
Kjo gjë bën jo vetëm të mos e harroni, por ta ruani të patjetërsuar gjuhën e të parëve.

  Duke pasur parasysh rrezikun e asimilimit tĂ« gjuhĂ«s dhe idenitetit tonĂ« kombĂ«tar, qysh nĂ« vitin 2003 kam dhĂ«nĂ« njĂ« mesazh nĂ« kopertinĂ«n e romanit historiko-fantastik pĂ«r fĂ«mijĂ« me titull “Amanti i ArbĂ«risĂ«â€,tĂ« cilin po e jap:

“ I dashur lexues i vogĂ«l!

Këtë roman ia kushtoj nipit tim të shtrenjtë, Ivo Spatharit, që jeton në Itali, në dhjetëvjetorin e lindjes së tij.

   Ty Ivo, BiankĂ«s sĂ« vogĂ«l dhe gjithĂ« fĂ«mijĂ«ve shqiptarĂ«, qĂ« stuhia iu vĂ«rviti  kushedi nĂ« ç’kĂ«nd tĂ« globit, po ju lĂ« njĂ« amanet:

    KurrĂ« mos harroni se jeni shqiptarĂ«! Ndaj duajeni kĂ«tĂ« vend! MĂ«sojeni dhe duajeni gjuhĂ«n e bukur shqipe, se Ă«shtĂ« gjuha e nĂ«nĂ«s! MĂ«soni mirĂ« gjeografinĂ« dhe historinĂ« e vendit tuaj sepse vetĂ«m kĂ«shtu mbroni identitetin tuaj! VetĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« do t’i tregoni botĂ«s se kjo Ă«shtĂ« toka e tĂ« parĂ«ve tuaj dhe se ne jemi autoktonĂ« nĂ« kĂ«to troje. KurrĂ« mos e mohoni dhe e harroni kĂ«tĂ« vend, sa i bukur dhe i pasur, po aq i vuajtur dhe i varfĂ«r! Kini parasysh, se ky vend me emrin “ShqipĂ«ri” meriton shumĂ« dhe duhet tĂ« ecĂ« me tĂ« njĂ«jtin ritĂ«m si tĂ« gjithhĂ« vendet e zhvilluara!”

                                                                                               Autorja qĂ« ju do shumĂ«.

 

 



Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13147 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Fri Jul 17, 2009 8:48 pm
Subject: Weiterl.: Juicy Journaling With SARK - Day 18 for Silky 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
-------Originalmeldung-------
 
Datum: 17.07.2009 22:35:43
An: Silky
Betreff: Juicy Journaling With SARK - Day 18 for Silky
 
 

 
Greetings to Silky!
 
 
 
 

Here is today's Journal Juice - the visual inspiration behind today's writing adventure!  You can click the image to see it in larger size.
 


 
 
 
Here are today's Juicy Droplets - unique writing prompts to get your pen juicy!
 

How do you feel when you read today's Journal Juice?  What thoughts and feelings come to mind?
 
 
 
Go deeper: write about all the OTHER thoughts and feelings.  The ones that surprise you, scare you, delight you, embarrass you.  Allow yourself to write words that are quintessentially REAL.
 
 
  
Now add your own additions to the list!  Start by writing:
 
 
 
What do you want to add?
 
  
  
Describe the places inside you that jump for joy?  What does that mean to you?
 
 
 
What brings out your best most magic self?
 
 
 
Look at today's Vitamin See, below.  What does it mean to live your life in full color?
 
 
 
What color(s) most represents your life right now, and why?
 
 
 
What color(s) would you LIKE to represent your life right now, and why?

 
 
What is the juiciest thing imaginable that you would dare to write about?
 
 
 
Go ahead....write it, write now!




  
 
 


 
Here is today's Vitamin See - a SARK quote for you to download and, if you like, include with your journal entry for today. 
 
You can download the full size, high-resolution, print-ready version, here!
 
 
 

 

 
Here are today's Start-Your-Day-Off-Write Resources
 
Here are some more of my favorite Inspiring Books for Writers:
 
The Right to Write by Julia Cameron

Writing Down the Bones by Natalie Goldberg
 
Writing as a Way of Healing by Louise DeSalvo
 
 
Writing from Life by Susan Wittig Albert
 
Like Shaking Hands with God by Kurt Vonnegut and Lee Stringer
 

 
 
 

 
Happy writing!  See you tomorrow!
 
Love,
Susan
(aka SARK)
 
 





1288 Columbus #151, San Francisco, CA 94133

To unsubscribe or change subscriber options visit:
http://www.aweber.com/z/r/?nMysHGwstCzsHGzMzEyctGa0zBws7MxsTA==

 

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13146 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Wed Jul 15, 2009 8:35 pm
Subject: Weiterl.: Juicy Journaling With SARK - Day 16 for Silky 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
-------Originalmeldung-------
 
Datum: 15.07.2009 22:33:52
An: Silky
Betreff: Juicy Journaling With SARK - Day 16 for Silky
 
 

 
Hi Silky!
 
Now that you're halfway through, I'd love to hear your thoughts about Juicy Journaling thus far! 
 
Please send me your thoughts, stories and experiences with the program.  Which have been you favorite parts?  Have you had any super-juicy revelations?  Is your writing changing? Do you realize the wonderful writer that you truly ARE?
 
Send me your thoughts at sark-program@....  I'd love to hear from you! 
 
 
 
 

Here is today's Journal Juice - the visual inspiration behind today's writing adventure!  You can click the image to see it in larger size.
 


 
 
 
Here are today's Juicy Droplets - unique writing prompts to get your pen juicy!
 

What does choosing succulence mean to you?  
 
 
 
Describe your most alive self.  Who IS the Most Alive Silky that you can imagine?
 
 
  
What small things might you do to deliberately choose to be more connected to your Most Alive Self?
 
 
 
Look at today's Vitamin See, below.  In addition to your Succulent Wild Life, what other "lives" would you like to live?  Make a list and see how many you can come up with.
 
 
 
Now create a LIFE STATEMENT that combines your favorite "lives" from this list.  Design the kind of life do you WANT to live, and describe it in detail. Allow yourself to create a description that is juicy, alive, color-full and immensely deep.  You might want to start it like this:
 

 

 
What is keeping you from living this life?
  
 
 
What would need to change, for you to live this life?
 
 
 

What would you have to let go of in order to live this life?
 
 
 
Are you ready to deliberately choose this life? (If not, remember that everything happens in divine timing and nothing can happen if you aren't ready.)
 
 
 
 
 Pick one (or more) of the following to be the title of a poem or story, and then start writing, and see where it goes....
 
 
Silky Wakes Up
 
  Silky's Personal Revolution
 
The Day Silky Made a Choice
 
Succulent Wild Silky
 
The Emergence of Silky
 
Silky Came Alive  
 
Silky's New Life
 

 
 


 
Here is today's Vitamin See - a SARK quote for you to download and, if you like, include with your journal entry for today. 
 
You can download the full size, high-resolution, print-ready version, here!
 
 
 

 

 
Here is today's Refreshing Recording: 
 
 
To listen to the recording, click here!
 
 
 

 
Happy writing!  See you tomorrow!
 
Love,
Susan
(aka SARK)
 
 





1288 Columbus #151, San Francisco, CA 94133

To unsubscribe or change subscriber options visit:
http://www.aweber.com/z/r/?nMysHGwstCzsHGzMzEyctGa0zBws7MyMHA==

 

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13145 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Mon Jul 13, 2009 8:28 pm
Subject: Weiterl.: Juicy Journaling With SARK - Day 14 for Silky 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
-------Originalmeldung-------
 
Datum: 13.07.2009 22:26:58
An: Silky
Betreff: Juicy Journaling With SARK - Day 14 for Silky
 
 

 
Greetings to Silky!
 
 
 
 

Here is today's Journal Juice - the visual inspiration behind today's writing adventure!  You can click the image to see it in larger size.
 


 
 
 
Here are today's Juicy Droplets - unique writing prompts to get your pen juicy!
 

How might you apply the words, "Allow the outrageous" to your life?
 
 
 
What memories do you have associated with tea?  Did you have tea parties as a child?  Do you enjoy tea as an adult? 

 
  
Create your ideal guest list for a Tea Party.  Who are your guests?  They can be people you know or don't know personally, or people who are living or not.  (pssst....can I come?)
 
  
  
Think of a challenge you're dealing with in your life right now.  For each person at your Tea Party, write down their advice for you, coming from their own voice.  For example, if one of your guests is Beatrix Potter, she might say something like...
 
Dear Silky, open up to your playful side.  Express yourself fully in the situation.  Be bold and silly, my dear!

 
 
Which piece(s) of advice is most significant?  Does anything that you "heard" from these individuals surprise you?
 
 
 
What small thing can you do to implement this advice?
 
 
 
Describe in detail your best dangerous self!
 
 
 
Look at today's Vitamin See, below.  Write an outrageous story from your own life.   
 
 
One thing I love about writing is that it allows us to describe those things that seem impossible to describe, like impossibly delicious cake!   Make a list of things that seem impossible to describe. Here are some ideas, to get you started:

 
 
Select one thing on your list and write a full description of it. Allow it to come alive on your page.


  
 
 


 
Here is today's Vitamin See - a SARK quote for you to download and, if you like, include with your journal entry for today. 
 
You can download the full size, high-resolution, print-ready version, here!
 
 
 




 
Here is today's Magical Mini-Memoir
 
 
Heather Blakey is like a velvet cloak coated with stars -- multi-layered and utterly luminous. Her writing is truly inspired, and her words and site are a place of great refuge and awakening for me. Heather is a shapeshifting muse.
 
 
 
 
Writing provides me with a safe vehicle to trek within a new world and create my destiny with just a pen.

Writing has enabled me, during difficult personal times, to respond to the call of the wild, pack my bag and find sanctuary in Lemuria, a parallel world peopled by fascinating characters.

Writing permits me to step through portals, often drawn in chalk, into the allegorical world of Lemuria where, like Don Quixote, I forever wander the labyrinthine roads, painting this world on the canvas of blank pages, meeting new aspects of myself.

Writing has shown me who I am.

Through writing I have come to know the myth that guides me and met my alter egos, the most legendary being le Enchanteur, a vibrant Enchantress who leads expeditions into remote parts of Lemuria. At le Enchanteur's insistence I have used my pen to communicate with others, enticed them into her web, lured them to share the Lemurian experience, to walk the Serpentine Road with their inner donkey, sail on a virtual cruise ship and find the lost feminine on the Lemurian island of the Lost Lenore.

Over the years we have populated the Abbey, worked with Sibyl Riversleigh at Riversleigh Manor, visited the Hermitage, partied on Rainbow Beach, wandered the Murmuring Woods, met the women of Mudgimba who make tapestries of our lives, visited the House of the Serpents, clambered high into the mountain tops to be at one with the spirit of the Kerith Volcano and explored subterranean worlds people by dream masters.

Writing has introduced me to wonderful creative people and places and Lemuria is a space where we can work collaboratively, collectively build an artists Eden. As a result of this work the Soul Food Café vaults are filled with material that has been created within Lemuria.

 
Visit Soul Food Cafe and read the writing, examine the art work and you will understand the addictive quality of a world made real by 'the word'. 
 
 
 


 
 
 

 
Happy writing!  See you tomorrow!
 
Love,
Susan
(aka SARK)
 
 





1288 Columbus #151, San Francisco, CA 94133

To unsubscribe or change subscriber options visit:
http://www.aweber.com/z/r/?nMysHGwstCzsHGzMzEyctGa0zBws7MwMbA==

 

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13144 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Sun Jul 12, 2009 8:32 pm
Subject: Weiterl.: Juicy Journaling With SARK - Day 13 for Silky 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
-------Originalmeldung-------
 
Datum: 12.07.2009 22:26:56
An: Silky
Betreff: Juicy Journaling With SARK - Day 13 for Silky
 
 

 
Greetings to Silky!
 
 
 
 

Here is today's Journal Juice - the visual inspiration behind today's writing adventure!  You can click the image to see it in larger size.
 


 
 
 
Here are today's Juicy Droplets - unique writing prompts to get your pen juicy!
 

How do you feel when you read this list of treasures inside YOU?  Describe all the feelings you notice - from the elated to the uncomfortable.
 
 
Select ONE item in this list that represents something new to you - something you've never done before.  What are your feelings about this yet-untapped treasure in your?  Does it feel exciting?  Scary?  Ridiculous?  Boring?
 
 
  
Select an item on this list that you can actually DO in the next week or so, and make a plan to DO it!  How does that feel?  
 
 
 
Extend this list to include other treasures inside you.  What else can you do?  Start by writing:
 
 
 
And just start writing and see where it takes you.
 
 
What if you were not limited by anything: time, money, physical limitations.  How does that change your list?  Allow your imagination to play!  What other treasures and possibilities open up?
 
 
Look at today's Vitamin See, below.  How might your life be different if you truly believed these words?
 
  
 
Listen to today's Refreshing Recording.  What stories have you read or heard that influenced you in deep ways?
 
 
 
What personal stories from your own life are ready to be claimed, told, shared and written? 

 
 

Write a letter to yourself, written from your LIFE STORY's point of view.  You might start:
 
Dear Silky  ~
 
Ok, dear one.  I think it's finally time to write about _________ ...
 
 
Bring this letter with you to a mirror.  Take a deep breath, look into your eyes in the mirror, and read the letter out loud.  Read it slowly and expressively.  After you're done, write about the experience.  What was it like to hear these words?  What does your Story want you to do?  What will you do next?
 
 


 
 


 
Here is today's Vitamin See - a SARK quote for you to download and, if you like, include with your journal entry for today. 
 
You can download the full size, high-resolution, print-ready version, here!
 
 
 

 

 
Here is today's Refreshing Recording: 
 
 
To listen to the recording, click here!
 
 
 

 
Happy writing!  See you tomorrow!
 
Love,
Susan
(aka SARK)
 
 





1288 Columbus #151, San Francisco, CA 94133

To unsubscribe or change subscriber options visit:
http://www.aweber.com/z/r/?nMysHGwstCzsHGzMzEyctGa0zBws7Eyc7A==

 

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13143 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Sat Jul 11, 2009 8:36 pm
Subject: Weiterl.: Juicy Journaling With SARK - Day 12 for Silky 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
-------Originalmeldung-------
 
Datum: 11.07.2009 22:26:53
An: Silky
Betreff: Juicy Journaling With SARK - Day 12 for Silky
 
 

 
Greetings to Silky!
 
 
 
 

Here is today's Journal Juice - the visual inspiration behind today's writing adventure!  You can click the image to see it in larger size.
 


 
 
 
Here are today's Juicy Droplets - unique writing prompts to get your pen juicy!
 

Describe in detail the experience of sitting down to eat this Prayer Pie.  Where are you, when you are eating it?  What does it smell and taste like?  Are you alone or are others with you?
 
 
 
If you could truly embody each of these wishes in the Prayer Pie, how might your life be different?  What could change?
 
 
  
The first wish in the Prayer Pie is: May you unfold willingly.  What might that look like?  What small thing could you do to bring this wish to life?
  
  

Now let's go to the next one: May you be truly nourished.  What makes you truly nourished?  What small thing might you do to add more true nourishment into your day-to-day life?
 
 
The next wish is: May peace be in your every step.  What does it FEEL like to truly walk in peace?  What small change could you make to move toward this?
 
 
 
The next one: May gratitude fill you.  Have you ever felt FILLED with gratitude?  What are the sensations.  What small shift could you try to bring more of that in your life?
 
 
 
And the last one is: May you reach others with your radiant heart.  What could this look like?  What small step could you take to reach in new ways?
 
 
 
Read today's Vitamin See, below. What leap of faith would truly make a difference in your life?
 
 
Compose your own Prayer Pie.  What delicious wishes do you have for others?    
 
 
 
Create an illustration to accompany your Prayer Pie using whatever you have on hand....draw it with markers, finger-paint it, collage it with magazine scraps, build it out of crackers and cheese...


  
 
 


 
Here is today's Vitamin See - a SARK quote for you to download and, if you like, include with your journal entry for today. 
 
You can download the full size, high-resolution, print-ready version, here!
 
 
 

 

 
Here are today's Start-Your-Day-Off-Write Resources
 
Here are some more of my favorite Inspiring Books for Writers:
 
So You Want to Write by Marge Piercy and Ira Wood
 
Writing from the Heart by Nancy Slonim Aronie
 
Writing the Wave by Elizabeth Ayres
 
Write it Down, Make it Happen by Henriette Anne Kaluser
 
The Practical Writer Edited by Therese Eiben and Mary Gannon
 
 
Living Juicy by SARK
 

 
 
 

 
Happy writing!  See you tomorrow!
 
Love,
Susan
(aka SARK)
 
 





1288 Columbus #151, San Francisco, CA 94133

To unsubscribe or change subscriber options visit:
http://www.aweber.com/z/r/?nMysHGwstCzsHGzMzEyctGa0zBws7EyczA==

 

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13142 From: "Silke Blumbach" <albtranslation@...>
Date: Fri Jul 10, 2009 8:29 pm
Subject: Weiterl.: Juicy Journaling With SARK - Day 11 for Silky 		shqiponja_ne...
Offline Offline
Send Email Send Email
 
 
 
-------Originalmeldung-------
 
Datum: 10.07.2009 22:26:55
An: Silky
Betreff: Juicy Journaling With SARK - Day 11 for Silky
 
 

 
Greetings to Silky!
 
 
 
 

Here is today's Journal Juice - the visual inspiration behind today's writing adventure!  You can click the image to see it in larger size.
 


 
 
 
Here are today's Juicy Droplets - unique writing prompts to get your pen juicy!
 

What does your tub of love look like? Describe the tub in detail, including what it looks like, what it's filled with, where it's located, how it's decorated, etc.
 
 
 
Now describe your ideal tub of love, if it could be absolutely anything.  

 
  
In what ways are these two tubs alike and different?  What does that say about love in your life, and your thoughts and feelings about love?
  
  
  
I believe that the more we love ourselves, the more our tub of love and spill over to be shared with others.  Do you agree?  What role does self-love play in your life?

 
When you think of "self-love", what comes to mind?  Where did these ideas come from?  Who and what has influenced your ideas about self-love?
 
 
What small changes could you make to bring more self-love into your life?  
 
 
 
Look at today's Vitamin See, below.  What does loving imperfectly mean to you?

 
 
Make a list of things that are perfect in their imperfections.  For example....
 

 
 
Pick one item on your list and write a poem, story or essay that compares that thing with loving imperfectly.  How are their perfect imperfections related?
 
 
 
What small thing can you do in the next 24 hours to immerse your self in love?
 




  
 
 


 
Here is today's Vitamin See - a SARK quote for you to download and, if you like, include with your journal entry for today. 
 
You can download the full size, high-resolution, print-ready version, here!
 
 
 




 
Here is today's Magical Mini-Memoir
 
 
Chris Dunmire is an effervescent creative force. Her irreverent style captures and delights me, her expansive creative applications thrill me. Chris's words and art are full of humor, depth and play. She is an uncommon inventor.
 
 
 
 
Just as a photo captures the image of an outward moment soon to pass; a piece of writing frames the essence of inner truth against a mat of mental contemplation, intuitive insight, and disintegrating emotion.

Deep, honest immersion in writing is like having tea with a good, trusted friend.

"How are you today, Chris?"

"I don't know. I'm confused. I'm hurt."

"What's going on? Talk to me." She comforts.

And then I cry it all out until it makes sense.

At 7, I was called to the writing life.

At 17, writing kept me grounded through dark adolescent storms.

At 27, writing opened new doors and expanded how I related to the world.

At 37, writing remains a good trusted friend and faithful companion. It keeps me honest despite my baggage and projections, not because someone can fact-check or recall my history, but because it springs forth from the same pool as my integrity. Writing is an expression of my good, loving soul.
 
 
Chris Dunmire is the founder and publisher of the Creativity Portal (www.creativity-portal.com), a Writer's Digest Best Web site encouraging the exploration and expression of creativity, collaboration, and community.
 
 

 
Happy writing!  See you tomorrow!
 
Love,
Susan
(aka SARK)
 
 





1288 Columbus #151, San Francisco, CA 94133

To unsubscribe or change subscriber options visit:
http://www.aweber.com/z/r/?nMysHGwstCzsHGzMzEyctGa0zBws7EycDA==

 

Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
#13141 From: keze zylo <kzylo@...>
Date: Tue Jun 30, 2009 10:53 pm
Subject: Nga prof.Sami Repishti per librin "Diloiada" te autoreve Dilo dhe Telo 		kzylo
Offline Offline
Send Email Send Email
 
Prof.Sami Repishti:
 
Duke lexuar ”Diloiada”, ose LotĂ«t e paterur tĂ« dhimbjeve


Nga Prof. Sami Repishti

Pak kohĂ« mbas ardhjes sime nĂ« SHBA, prill 1962, me ndermjetesine e mikut im tĂ« çmuar, te ndjerit Prof. Nexhat PeshkĂ«pia, pata fatin te njoh dhe tĂ« filloj njĂ« miqĂ«si tĂ« re dhe tĂ« gjatĂ«, me te ndjerin Profesor Stavro SkĂ«ndi, i Universitetit Columbia. PĂ«r ne “tĂ« posa-ardhurit” Prof. Skendi shquhej si “dekan i shkollarĂ«ve shqiptaro-amerikanĂ«â€,  nĂ« saje tĂ« intellektit tij superior dhe punĂ«s sĂ« tij pionere nĂ« studimet shqiptare. AtĂ« kohe,Prof. Skendi ishte zgjedhur edhe si “distinguished scholar” nga “Institute for Advanced Studies, Princeton University”, i pari shqiptar qĂ« fitonte kĂ«tĂ« nderim tĂ« veçantĂ«. MiqĂ«sia ime me kĂ«tĂ« figurĂ« te shquar shqiptaro-amerikane vazhdoi deri nĂ« fund, dhe mĂ« dhuroi, pĂ«r vite tĂ« gjata, frytet e pjekurisĂ« tij politike, dhe te njohurivet tĂ« tia tĂ« gjera, sidomos mbi problemin shqiptar.

SĂ« bashku me Prof. SkĂ«ndin, atĂ« ditĂ« takova edhe njĂ« meso burrĂ«, tĂ« shkurtĂ«r, me trup tĂ« gjerĂ« e muskuloz, me fytyrĂ« tĂ« qeshur dhe energjik, qĂ« u paraqit: “Jani Dilo, emigrant politik shqiptar“, i larguar nga ShqipĂ«ria qĂ« nga nĂ«ntori 1944. Nuk u desh shumĂ« kohĂ« qĂ« tĂ« miqĂ«sohemi. NjĂ« afĂ«rsi idealesh ishte terreni i pĂ«rbashkĂ«t ku ishim vendosur tĂ« dy dhe çlirimi i ShqipĂ«risĂ« nga rregjimi i terrorit te ushtruar nga PKSH (ma vonĂ« PPSH) ishte pikĂ«synimi jonĂ«. I ndjeri Dr. Jani Dilo ishte shok i pandarĂ« i Profesor SkĂ«ndit, dhe pjesĂ« e nji grupi tĂ« vogĂ«l, por tĂ« dalluar intelektualĂ«sh shqiptaro-amerikanĂ« qĂ« perfshinte edhe tĂ« ndjerĂ«t Prof. Arshi Pipa, Prof. Nicholas Chaco (i Komisionit per Energjine Atomike te Frances) dy ingjinierĂ«t e dalluar Qemal Butka dhe Zonja Butka etj.

Pak ditë më vonë, Dr. Dilo më ftoi për vizitë në SRA-n (Single Room Apartment) e tij Avenuja e 7- diku rreth rrugëve 60-ta. Modest ai, modest apartmenti..Por ajo që më bëri përshtypje ishte ngrohtësia e mikpritjes që e dallonte. U duk sikur një i njohur shumë kohë më parë e vizitonte. Rreth e rrotull dhomës, mobiljeria ishte e thjeshte por e paster, dhe orendite e vetme qe stolisnin ishin librat: libra poshte, libra lart, edhe nen shtrat, libra, koleksione gaazetash, e natyrisht fotografi te jetes se kaluar, ku vendin e pare e zinte fotografia e babajt, te ndjerit Ilia Dilo (Sheperi).

Gjendja nĂ« ShqipĂ«ri ishte thelbi i bisedĂ«s sonĂ«. UnĂ« i tregova me hollĂ«si pĂ«rshtypjet e mia tĂ« jetĂ«s gjate viteve te jetuara nĂ«n diktaturĂ«n komuniste (1944-1959), dhe disa nga pĂ«rfundimet qĂ« kisha arritur nga pĂ«rvoja ime. Ai mĂ« foli per jeten e vet- studimet, shĂ«rbimet nĂ« ushtri, veprimtarinĂ« e tij si oficer i forcave tĂ« organizatĂ«s “Balli KombĂ«tar”
kundër okupatorit fashist italian, etj.
Por ajo qĂ« theksoi mĂ« shumĂ« ka qenĂ« qendrimi i “çetave partizane”. e ‘njĂ«siteve guerrile” kundrejt popullsisĂ« sĂ« vendit, sidomos gjatĂ« viteve 1942,43. Disa ngjarje nga pĂ«rvoja e tij personale ishin me tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« llahtarshme, monstruzoe, sidomos sjellja e “njĂ«siteve guerrile” nĂ« qarkun e Korçës (ku ai qĂ«ndronte) Ai kishte dĂ«shmuar me sytĂ« e tij ngjarje makabre kur te rinj e tĂ« reja tĂ« zonave malore te Korçës forcoheshin me u bashkue me njĂ«sitet partizane.
2
PĂ«r ata qĂ« refuzojshin pĂ«rgatitej nji fat i pabesueshem. Ata torturoheshin pa mĂ«shirĂ«, sidomos duke u thyer kockat e kĂ«mbĂ«ve dhe duarve me dru e gurĂ«, dhe pastaj duke i vrare me pushkĂ« para masava fshatare tĂ« tmerruara nga egĂ«rsia e aktit tĂ« çmendur. DĂ«nimi ishte pa gjyq, pa mĂ«shirĂ«, sepse nuk kishte as “faj” as “fajtor”.Trupat e coptuara tĂ« viktimave hidheshin ne prroska pa lejuar varrimin e tyre nga fshati, tĂ« ekspozuara pĂ«r “tĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« mĂ«sim”.KĂ«shtu, filloi rritja e forcave partizane, te frymĂ«zuara nga urrejtja, njĂ« ndjesi qĂ« mĂ« vonĂ« u kultivua vazhdimisht dhe me metoda shkencore. Rezultatin e kĂ«saj fryme e pa ShqipĂ«ria pĂ«r mĂ« shumĂ« se 45 vjet me rradhë .!

Tregimet e tĂ« ndjerit Kapiten Dr.Jani Dilo pĂ«rputheshin plotĂ«sisht me dĂ«shmite e mia okulare:, ose tĂ« dĂ«gjuara nga teĂ« tjerĂ«t: nĂ« qytet mbas “çlirimit”, nĂ« hetuesi mbas arrestimit, e ne burgje e kampe pune tĂ« detyrueshme, mbas dĂ«nimit tim -15 vjet- ne nandor 1947.
*
NjĂ« panoramĂ« e kĂ«tillĂ« qĂ« unĂ« ruajsha nĂ« vete pĂ«r dekada tĂ« gjata, u ringjall njĂ« ditĂ« kur mora vĂ«llimin “Diloiada” ose lotet e paterur te dhimbjeve. (Jorgo S.Telo dhe Eduard M. Dilo. GjirokastĂ«r:Argjiro,2009)

I etur pĂ«r fakte te reja qĂ« pĂ«rforcojne bindjen time nĂ« kriminalitetin e pafund tĂ« rregjimit tiranik te PKSH (PPSH) nĂ« atdheun tim, fillova tĂ« lexoj menjiherĂ«. Nuk e lĂ«shova nga dora derisa erdha nĂ« fund, faqe 100, Isha i mbushur plot me vrer e pĂ«rshtypje te pashlyershme pĂ«r kĂ«tĂ« “:olimpiadĂ«â€ vuajtjesh, e kĂ«tĂ« botĂ« padrejtĂ«sisht qĂ« lĂ«kundĂ«n besimin nĂ« “mirĂ«sinĂ«â€ e natyrĂ«s sonĂ« njerĂ«zore
.!JanĂ« shqiptarĂ«t qenie njerĂ«zore qĂ« kuptojnĂ«, ndjejnĂ«- e ndoshta edhe dashurojnĂ«- “njĂ«ri-tjetrin”? Apo kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me njĂ« popull egĂ«rsirĂ« ku “jeta” nuk vlen gjĂ«, dhe ku ndjenja e “vĂ«llazĂ«rimit” me tĂ« tjera qenie njerĂ«zore Ă«shtĂ« thjesht njĂ« imazh i projektuar nga “elemente armiq” qĂ« kundĂ«rshtojnĂ« ndĂ«rtimin e “njeriut tĂ« ri socialist”, “shoqĂ«rine e re socialiste” dhe tĂ« botĂ«s ku tĂ« gjithĂ« do tĂ« jetojnĂ« tĂ« lirĂ« e tĂ« bararbartĂ«?

Oh! Sa gĂ«njeshtĂ«r e madhe! Sa mashtrim i pa kufi! Sa fatkeqsi pĂ«r njĂ« popull tĂ« tĂ«rë !

QĂ« nga mbulesa e pĂ«rparme e librit, ku paraqiten fotografitĂ« e viktimave tĂ« familjes sĂ« intelektualit dhe patriotit shqiptar Ilia Dilo Sheperi, krijohet pĂ«rshtypja se ketu kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me vrasje masive (“mass murder”), se kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me krime kundĂ«r njerĂ«zimit. E megjithatĂ«, autorĂ«t na befasojnĂ« me dedikimin:
“Ndjenja e adhurimit pĂ«r njerĂ«zit e mirĂ« e mendimin e lirĂ«, e neveritja pĂ«r ligĂ«sinĂ« e padrejtĂ«sinĂ« na nxitĂ«n tĂ« shkruajmĂ« kĂ«te poemĂ«-balladĂ«â€Šâ€(AutorĂ«t).
Ballafaqimi i njeriut tĂ« mirĂ« e mendimit tĂ« lirĂ« qĂ« kundĂ«rshon ligĂ«sinĂ« e padrejtĂ«sinĂ« qĂ« neveriten Ă«shtĂ« paraqitja e dy botĂ«ve tĂ« zĂ«na nĂ« njĂ« luftĂ« pĂ«r jetĂ« a vdekje kundĂ«r njĂ«ra tjetrĂ«s nĂ« ditĂ«t qĂ« jetojmĂ«. AutorĂ«t kanĂ« vendosĂ« lartĂ«simin e njĂ«rĂ«s e demaskimin e tjetrĂ«s me “vĂ«rtetĂ«si” qĂ« na trondit dhe na siguron: sepse tregimi Ă«shtĂ« i pamohueshem.

Shikoj fotografitë e shtëpisë së rrënuar, të familjes së shkatërruar, më mirë me thënë të asgjësuar- fytyrën e martires Kaliopi Dilo që komunistët shqiptarë jo vetëm masakruan
por edhe desekruan, me qĂ«llim qĂ« t’i mohohej edhe “pushimi i pĂ«rjeteshĂ«m“.

Jorgo S.Telo përcakton:

“Nga i madhi Ilia Dilo Sheperi te martirja Kaliopi Dilo e gjer te famozja Anxhela u pĂ«rshfaq nĂ« teatrin e jetĂ«s sĂ« familjes madhe tĂ« Dilojve sheperiotĂ« njĂ« mozaik i tĂ«re jetĂ«sor e dramatik ngjyrash, ku gjithkush sheh qartĂ«, se si rrinĂ« tĂ« ngjizur pĂ«rbĂ«rĂ«sit e kĂ«tij mozaiku: dituria dhe krijimtaria, idealizmi dhe atdhetarizmi, pasioni dhe pĂ«rkushtimi, dinjiteti e krenaria, vuajtjet nga persekucioni dhe lĂ«ngatat nga internimet e burgimet, shpirti i qĂ«ndresĂ«s dhe trishtimet, lotĂ«t e vetmisĂ« dhe lotĂ«t e mallit, diskriminimi dhe dhuna, pĂ«rjetimi i ofezave dhe i terrorizmit absurd poshtĂ«rimet, provokimet, tmerri dhe vdekjet e njĂ«pasnjĂ«shme gjer te krimi makabĂ«r ndaj njĂ« jete tĂ« pafajshme qĂ« shkaktoi lotĂ«t e paterur tĂ« lamtumirĂ«s, duke vazhduar me rendjen drejt dritave tĂ« ndezura tĂ« shpresĂ«s.TĂ« gjitha kĂ«to brenda njĂ« familjeje tĂ« madhe
Nderim dhe respekt pĂ«r kĂ«tĂ« fis qĂ«ndrestar, tĂ« pĂ«rvuajtur e me njĂ« personalitet tĂ« pĂ«rndritur nĂ« krye tĂ« tij!”

Kjo Ă«shtĂ« familja Dilo, krenare dhe madhĂ«shtore
”fĂ«mijt, nipĂ«rit, stĂ«rnipĂ«rit e shumtĂ«, qĂ« u shquan pĂ«r prurjet e qĂ«ndresen e qĂ« nuk u epĂ«n edhe pse thika u arriti nĂ« palcë :” shkruan Evjen Peri nĂ« “ParathĂ«nje“

FrymĂ«zimi? Vjen nga Ilia Dilo Sheperi “mĂ«suesi i pĂ«rkushtuar, i pĂ«rjetshĂ«m i kombit shqiptar”, fjalĂ«t perlĂ« tĂ« tij: “Jemi dhe ne, mĂ«suesit e parĂ« tĂ« kĂ«saj ShqipĂ«rie, shpirt nga shpirti i mĂ«mĂ«dheut, asht nga ashta e tij”. (ParathĂ«nje)

Nje fis i tërë i kryqëzuar:
Poeti këndon:
“ Çfar’ ka ngjarĂ« nĂ«n KokojkĂ«
Pse ka rënë në Dilaj zia?
Herë zë-mekur, here zë-plotë,
Fillikat vajton shtĂ«pia
” (Prolog)

Mihali flet:
“
Na trajtuan egĂ«r
S’u tĂ«rhoqĂ«m zvarrĂ«â€Šâ€

PĂ«rse?
“E dinin qĂ« ishim
Çerdhe diturie,
E dinin qe ishim
Shpirt atdhedashurie
”

Sepse kĂ«shtu i kishte mĂ«suar “
i famshmi baba,
” Ai qĂ«:
“ qĂ«ndroi si burrĂ«
dhe ndaj Patrikanës

Nje shoqatë priu

Me emrin “Kandili”
Me Petro Hariton
Dhe me Çerçizin
”
MĂ«suesi i BĂ«njes, autori i Gramatikes, i çvarrosur dhunshĂ«m
”nga çakej dhe ujqer.
C‘kafsheri!”
4
Ata qĂ« mbijetuan rrĂ«fejnĂ«â€
“Brenda diktaturĂ«s ne provuam tmerrin.
Na e vranĂ« shpirtin, por jo karakterin
”
Disfata e tiranit që perballon një viktimë kaq fisnike bahet akoma me e plotë, sepse burimi i rezistencës kundër çmendurisë komuniste kishte rrënjë të thella, të forta, te trasheguara brez mbas brezi:
“
Shqiptarizmin kishim fe,
Ndaj tĂ« zi e kishim fatin!”
Si është e mundur një gjendje e këtillë në vendin tend?

Dekada të gjata më vonë, pasardhësi i kësaj plejade fisnike, Eduard M.Dilo kishte zemër-gjerësinë të përshkruaj këtë tragjedi kolektive si vijon:

“MirĂ«si e PavdekĂ«si
Ju mbetët ata që ishit
Gjithë nder, e respekt
Edhe pse me vuajtje si të Krishtit
Ndër breza do të jeni fanar.
Ishit një brez Ideal,
Kudo u shquat për zgjuarsi
Karakter çelik,
Dituri e shpirtmadhësi
Jo vetëm pse ishit me Universitete mbaruar,
Por gjithçka tek ju ishte dhe e trashëguar.

Kushdo ju admironte, ju imitonte

Edhe pse me egërsi ju luftonte:
Ju ishit vetĂ« MIRËSIA
Ndaj u ka marrĂ« PAVDEKSIA.”

Një Odë kaq domethënëse do të ishte mënyra më e mire me mbyllë këtë shkrim te shkurtër te tragjedisë kolektive të familjes Dilo. Por do te ishte një padrejtesi e madhe sikur të mos theksonim edhe aktin e fundit barbar, grotesk, makabër dhe të pafalshëm të komunistëve shqiptarë: vrasjen e së ndjerës Kaliopi Dilo, me 1991, kur komunizmi në Shqipëri po jepte frymën e fundit e të keqe të tij.

Henrik Q.Dilo shkruan nga Nivani, në korrik 2002:

“ MĂ« 25 janar 1991, te praku i shtĂ«pisĂ« sĂ« rindĂ«rtuar, u gjet e masakruar NĂ«na Kaliopi Dilo, e shoqja e birit tĂ« ILIA DILO SHEPERIT -Mihal Dilos. E ngjethur nga kjo vepĂ«r gjakatare, familja e abandonoi shtĂ«pinë NĂ« atĂ« Sheper fshihet tragjedia e njĂ« procesi kriminal tĂ« pa arsye. Dhe sikur shtĂ«pia tĂ« shembet nga rrebeshet e kohĂ«s, pĂ«rsĂ«ri do tĂ« mbetet nĂ« kĂ«mbĂ« pllaka e gdhendur dikur, tani e trazuar dhe me gjak me emrin  IIA DILO
NĂ« atĂ« mjedis u pĂ«rgjak, dhe u masakrua Kaliopi Dilo. GjaksorĂ«t lanĂ« prapa re pluhuri dhe rrĂ«ketĂ« e nje lumi gjaku
”

*
5
“O PerĂ«ndi! A ndjeve?
Trathetaret na lanë pa atdhe!
E Ti i gjuen me rrfe
Lisa nĂ«pĂ«r male, kot!” (At Gjergj Fishta)

Ridgefield, CT USA
18 qershor 2009 City University of New York


Reply | Forward | Messages in this Topic (1)
Messages 13141 - 13170 of 13170   Newest  |  < Newer  |  Older >  |  Oldest
Message #
Search:
Advanced
Add to My Yahoo!      XML What's This?
Copyright © 2009 Yahoo! Inc. All rights reserved.
Privacy Policy - Terms of Service - Guidelines - Help