Shqiptarė dhe bullgaro-maqedonė nė Maqedoni nė shekujt XI-XIV

Pasi Perandoria Bullgare u shemb nė vitin 1018, nė viset e sunduara prej saj,
pėrfshirė edhe viset shqiptare, u rivendos pėrsėri pushteti bizantin. Ndėrkohė,
patriarkatin kishtar tė Ohrit, themeluar nė fund tė shekullit X nga perandori
Samuel, Vasili II e rrudhi nė kryepeshkopatė dhe e la tė lirė tė vepronte me
emrin kryepeshkopata e Bullgarisė nė njė pjesė tė viseve ballkanike.
Kryepeshkopata e Bullgarisė tani kishte nėn vartėsinė e saj 31 peshkopata. Nė
juridiksionin e saj hynin pėrveē Dardanisė, edhe viset shqiptare nė jug tė lumit
Shkumbin. Kėtė e dėshmojnė dy diploma tė perandorit Vasili II drejtuar murgut
Johan, njėra nė vitin 1019, tjetra nė vitin 1020. Me to, ai ripohonte
rimėkėmbjen e "Kryepeshkopatės sė Bullgarisė" me seli nė Ohėr. Nė diplomėn e
parė thuhej se tani qė pushteti i bullgarėve iu nėnshtrua sundimit tė romejve
(bizantinėve) Vasili II e ruajti kryepeshkopatėn e Bullgarisė duke emėruar nė
krye tė saj si kryepeshkop murgun Johan. Nė tė njėjtėn kohė, nė diplomė
pėrcaktohet dhe juridiksioni kishtar i kryepeshkopatės. Kryepeshkopata e
Bullgarisė do tė kishte sipas diplomės nė juridiksionin e saj nė hapėsirėn
shqiptare: vetė peshkopatėn nė qytetin e enorisė sė vet nė Ohėr (Ī†Ļ‡ĻĪÆĪ“Ī±)
me Prespėn, Mokrėn dhe Kicevin (Kėrēovėn); peshkopatėn e Kosturit
(KĪ±ĻƒĻ„ĪæĻĪÆĪ±Ļ‚) me Kosturin, Kurentėn, Kolonjėn, Devollin, Voosėn (Vjosėn)
dhe Morėn (Moron); peshkopatėn e Glavinicės (Ī"Ī»Ī±Ī²ĪµĪ½ĪÆĻ„Ī¶Ī·Ļ‚, Ballshi),
me Glavinicėn, Kaninėn dhe Neaniskėn; peshkopatėn e Beratit
(Ī`ĪµĪ»Ī±Ī³ĻĪ±Ī“Ļ‰Ī½) me Beratin, me Gradecin, Omcon, Glaventinėn (Glavėn), si
dhe Kishėn e Bardhė (Ī†ĻƒĻ€ĻĪ®Ī½ ĪˆĪŗĪŗĪ»ĻƒĪÆĪ±Ī½, sot Qishbardhė), peshkopatėn
e Shkupit (Ļ„ĻŽĪ½ Ī£ĪŗĪæĻ€ĪÆĻ‰Ī½) me Shkupin, me Vinecin, me Preamorėn, me
Likovėn, me Prinipėn; peshkopatėn e Prizrenit (Ī ĻĪ¹ĻƒĪ“ĻĪ¹Ī¬Ī½Ļ‰Ī½) me vetė
Prizrenin, me Hosnon (Pejė), me Leaskumcon (Ljaskovec), me Bratin, me Lipeniun
(Ī›Ī¹Ļ€Ī±Ī¹Ī½ĪÆĪæĪ½, Lipjan) me vetė qendrėn e saj.
Me kėrkesėn e kryepeshkopit Johan, perandori Vasil II nėnshkroi mė 1020 njė
diplomė tė dytė me tė cilėn pėrfshinte nė juridiksionin e kryepeshkopatės sė
Ohrit peshkopatat qė nuk pėrmendeshin nė diplomėn e vitit tė mėparshėm. Midis
peshkopatave qė u pėrkisnin viseve shqiptare nė kėtė diplomė tė dytė pėrmenden:
peshkopata e Ēernikut (Ī¤Ļ‚ĪµĻĪ½ĪÆĪŗĪæĻ…, Ēermenikės) dhe peshkopata e Himarės
(Ī§Ī¹Ī¼Ī±ĪÆĻĪ±Ļ‚). Nė kėtė diplomė theksohej se nga juridiksioni i
kryepeshkopatės sė Ohrit pėrjashtohej kryepeshkopata e Durrėsit me sufraganet e
saj. Midis tė drejtave qė perandori bizantin u njihte kėtyre peshkopatave, ai
pėrfshinte edhe pėrjashtimin e tyre nga e dhjeta dhe angaritė e tjera, tė drejta
kėto qė i kishin fituar qė nė kohėn e perandorit Samuel. (J. Ivanov, Bėllgarski
starini iz Makedonija, 1931, ff. 558-559).
Ripohimi nga perandori bizantin i kryepeshkopatės sė Ohrit si kryepeshkopatė e
Bullgarisė nuk do tė thotė se nė juridiksionin e saj banonin vetėm popullata
sllave. Janė burime tė tjera bizantine qė flasin se nė kėto vise banonin
bullgarė dhe romej (bizantinė). Sikurse u tha, nėn apelativin romej vazhdonin tė
pėrfshiheshin edhe nėnshtetasit bizantinė tė kombėsisė shqiptare tė ritit
lindor.
Gati gjysmėshekulli mė vonė, perandori bizantin, Roman Diogjeni (1068-1071),
ngriti nė afėrsi tė Shkupit manastirin kushtuar Shėn Gjergjit, nė afėrsi tė
fshatrave Vodno dhe Nerez, sot me banorė shqiptarė, tė cilat po tė gjykojmė nga
dialekti i tyre tepėr arkaik banohen ndoshta qė nga kohėt e lashta, me siguri qė
nga shekujt mesjetarė nga banorė shqiptarė. Sikurse do ta shohim mė tej, prania
e banorėve shqiptarė nė rrethinat e manastirit tė Shėn Gjergjit tė Shkupit,
dėshmohet nga burime dokumentare sllave qė nė fund tė shekullit XIII.
Numri i pakėt i toponimeve sllave qė pėrmenden nė diplomat bizantine tė viteve
1019-1020, tregon gjithashtu se numri i banorėve sllavė nė atė kohė ishte i
pakėt. Megjithatė, nuk mund tė thuhet se gjatė kėtyre pushtimeve viset shqiptare
i shpėtuan fenomenit ballkanik - shtegtimeve tė brendshme tė popullatave qė
jetonin dhe banonin nė kėto vise. Fenomeni i shtegtimeve tė heshtura e ka
shoqėruar Gadishullin Ballkanik edhe kur nuk vepronin dyndjet e dhunshme. Tė tri
perandoritė (Romake, Bizantine, Bullgare) qė kanė ushtruar pushtet politik gjatė
mijėvjeēarit tė parė tė erės sonė, nuk kanė pasur kufij tė brendshėm. Lėvizjet e
brendshme pėr nevoja jetese nuk kanė pasur pengesa. Rrugėt kanė qenė tė hapura.
Vetėkuptohet se mundėsitė e lėvizjeve e tė shtegtimeve i kanė shfrytėzuar mė
tepėr etnitė mbi tė cilat mbėshteteshin perandoritė. Shqiptarėt, tė cilėt nuk
kanė pasur gjatė mijėvjeēarit tė parė as shtet, as perandori tė tyren, kanė qenė
kurdoherė viktima. Si viktima ata nuk kanė pasur mundėsi tė dynden nė viset e
populluara nga grekėt. Aq mė tepėr qė nuk ka burime historike qė tė vėrtetojnė
shtegtimin e shqiptarėve jashtė trojeve tė tyre etnike. Pėrkundrazi, ekzistenca
nė vitin 1020 kur mori fund sundimi bullgar i vetėm dy peshkopatave nė trevėn e
gjerė tė Dardanisė - njėra nė veri dhe tjetra nė jug tė Bjeshkėve tė Sharrit, -
tregon se numri i besnikėve tė Kishės sė ritit lindor bullgar, bizantin, por
edhe shqiptarė tė tė njėjtit rit ka qenė tepėr i pakėt. Nga ana tjetėr, kjo
tregon se shumica e popullsisė nuk e ndiqte ritin lindor, por i qėndronte edhe
pa praninė e institucioneve kishtare katolike, besnike traditave tė tyre tė
ritit tė krishterė perėndimor. Ky konkluzion del kur lexon veprat thelbėsisht tė
dokumentuara tė Daniel Farlatit, njė nga njohėsit mė tė spikatur tė historisė
kishtare tė Gadishullit Ballkanik. Farlati thotė se nė fillim tė shekullit XI,
si feja e krishterė ashtu dhe juridiksioni i tij kishtar, nė kėtė trevė pėsuan
goditje tė rėnda nga skizmatikėt e Rashės, gjė qė solli ftohjen e marrėdhėnieve
midis mbretėrisė serbe tė Rashės dhe Selisė sė Kishės Romane (sed a Rascianus
Schismaticis saepe oppugnata intraque afficta fuit. Farlati, Illuricum sacrum,
vėll. VIII, f.2). Si rrjedhim, nėn presionin e tri perandorive shqiptarėt brenda
vendit, edhe pse tė ngushtuar mbetėn aty ku qenė. Ardhacakė janė popullatat qė
erdhėn nga stepat e Azisė dhe pasi u vendosėn me dhunė nė jug tė Danubit tė
Poshtėm filluan tė shtriheshin dalėngadalė drejt perėndimit. Jo vetėm kaq, por
me shtrirjen e tyre drejt perėndimit dhe me konceptin dogmatik mbi etninė, ata
ua fshinė emrin historik edhe banorėve qė ndiqnin ritin kishtar lindor. Pasi ua
fshinė apelativin e vėrtetė etnik, ka kohė qė ata po u fryjnė borive se nė viset
e sunduara prej tyre nuk ka pasur banorė shqiptarė.
Kur nė ēerekun e dytė tė shekullit XI nė burimet historike shfaqet emri etnik i
shqiptarėve, atėherė ata u detyruan tė pranojnė se nga popullsitė e lashta tė
kėsaj treve kishin shpėtuar pa u zhdukur disa "ashkla", tė cilat nuk quheshin mė
ilirė, por sipas dokumenteve tė mėvonshme emėrtoheshin albanė, albanitė,
arbanitė, arbanezė, albanezi, arvanitė, arbanski, rabanski, arbanas e tė tjera e
tė tjera.
Historiografia shqiptare i ka dhėnė njė pėrgjigje mė bindėse pyetjes: pėrse emri
i shqiptarėve nė burimet historike shfaqet nė ēerekun e dytė tė shekullit XI dhe
jo mė herėt? Pėrgjigjja duhet kėrkuar pėrsėri te koncepti dogmatik mesjetar mbi
kombėsinė. Sapo banorėt e krahinės Arbėri (Arbanon) me qendėr Krujėn, pėr arsye
qė kėtu nuk ėshtė vendi pėr t`i trajtuar, u shpallėn haptazi katolikė, ata nuk
mund tė emėroheshin as romej, as bullgarė. Kjo del shkoqur nga njoftimi qė na
jep kronisti bizantin i shekullit XI, M. Attaliati. Duke pėrshkruar kryengritjen
e dukės bizantin tė Sicilisė, Gjergj Maniakes, ai shkruan se kur duka zbriti nė
Durrės nė vitin 1043, ai marshoi kundėr Kostandinopojės nė krye tė njė ushtrie
tė pėrbėrė nga romej (ĻĻ‰Ī¼Ī±ĪÆĪæĪ½) dhe albanė (Ī±Ī»Ī²Ī±Ī½ĻŽĪ½). Ai shkruan
tekstualisht: "Edhe bashkėluftėtarėt e dikurshėm (tė bizantinėve - K.F.) me
rastin e ngjarjeve qė ndodhėn nė Durrės nė vitin 1043 - dhe qė marrin pjesė sė
bashku me ne nė bashkėqeverisjen (isopolitinė) dhe nė vetė fenė, shqiptarė e
latinė (Ī±Ī»Ī²Ī±Ī½ĪæĪÆ ĪŗĪ±ĪÆ Ī»Ī±Ļ„ĪÆĪ½ĪæĪ¹), tė gjithė ata qė pas Romės
perėndimore janė afėr vendeve italike vepruan si armiq, shumė tė paarsyeshėm,
duke u sjellė nė mėnyrė tė paturpshme", ngase "duka bizantin i Durrėsit, Mihail
Dokiani, kishte mbajtur njė qėndrim poshtėrues ndaj prijėsit tė tyre" (M.
Attalaiti, Historia, Ed. Bekker, Bonnae 1853, kap.9, pr.9, ff.8-9, sipas Burime
tregimtare bizantine pėr historinė e Shqipėrisė, shek.X-Xv. Pėrgatitur nga K.
Bozhori, F. Liēo, Tiranė 1975, f. 46).
Mė tej, Attaliati shkruan se midis popujve tė tjerė edhe arvanitėt
(Ī±ĻĪ½Ī±Ī½ĪÆĻ„Ī±Ī¹), tė cilėt banonin nė krahinėn e Arbanonit (Ī`ĻĪ²Ī±Ī½ĻŒĪ½)
morėn pjesė gjithashtu nė vitin 1078 nė kryengritjen e dukės sė Durrėsit,
Niqifor Bazilakios. Kėtė njoftim e pohon pikė pėr pikė edhe kronisti tjetėr
bizantin i kėtij shekulli Johan Skylitzes. Kjo ėshtė arsyeja pėrse gjatė shek.
XII dhe gjysmės sė parė tė shek. XIII, emri etnik i shqiptarėve pėrmendet nė
burimet historike mesjetare dora-dorės me shpalljen e tyre katolikė.
Dėshmi ėshtė fakti se nė shekullin XI filluan tė rimėkėmbeshin nėn juridiksionin
e kryepeshkopatės sė Tivarit peshkopatat katolike nė viset e sotme tė Shqipėrisė
veriore. Nė fillim tė shekullit XII ato u rishfaqėn, gjithashtu nėn
juridiksionin e kryepeshkopatės sė Tivarit, edhe nė Dardani, pėrfshirė edhe
viset veriore tė Maqedonisė sė ditėve tona, pra pikėrisht aty ku banojnė edhe
sot popullsi shqiptare. Me kėtė rast duhet shtuar se, sipas disa historianėve
objektivė sllavė, dyndja e serbėve nė hapėsirėn e Dardanisė filloi jo nė shek.
VII siē pohojnė nacionalistėt serbė, por nė fund tė shekullit XII. Megjithatė,
para serbėve viset e Dardanisė u pushtuan nga bullgarėt nė mos krejtėsisht, tė
paktėn pjesėrisht jo para shekullit X. Dy historianė tė njohur medjevistė, K.
Jireēek dhe J. Radoniē nė veprėn e tyre tė pėrbashkėt "Historia serbe" pohojnė
se kur nė fund tė shekullit XII serbėt filluan tė depėrtonin nė Kosovė, pra nė
Dardani, ata gjetėn aty banorė shqiptarė dhe vllahė (Jireēek, Radoniē, Historia
serba, vėll.I, Beograd 33, 36).
Disa vite mė vonė, mė 1203, pra njė vit para se tė shembej Perandoria Bizantine
nga kryqėzata e katėrt, nė Ballkanin Qendror dhe kryesisht nė Dardani u
ringjallėn kishat katolike. Atė vit disa prelatė katolikė nė njė letėr drejtuar
Papės sė Romės, Inocentit III, pasi i shfaqnin pėrulėsinė dhe besnikėrinė, i
kėrkonin falje pėr mėkatin qė kishin bėrė mė parė, meqenėse deri atėherė i
kishin shėrbyer Kishės sė Ohrit. Midis atyre qė i nėnshkruan kėto letra ishin:
Marini, peshkopi i kishės Hujlindėse tė Shkupit (Scopia); Abrahami peshkopi i
Prizrenit; Kiriku peshkopi i Nishit (Niso); Klementi peshkopi i Vidinit
(Bydinensis) (Izvori za bėllgarskata istorija. Fontes latini, vol.3,
sac.XI-XIII, Sofie, f. 337). Por, kur mė 1214 Prizreni dhe Kosova u pushtuan nga
mbreti serb, peshkopatat katolike tė Dardanisė zhduken pėrsėri nga burimet
historike. Me krijimin mė 1220 tė kishės sė pavarur serbe, me nė krye Shėn
Savėn, filloi fushata pėr serbizimin nėpėrmjet kishės sė tyre sė banorėve qė
jetonin nė viset e pushtuara prej tyre. Nė kėtė ambient nacionalist serb kisha
katolike nė viset shqiptare u rrudh pėrsėri si nė kohėn e perandorive, bizantine
dhe bullgare. Nė shekullin XIII pėr pushtetarėt kishtarė dhe kronistėt e kohės
shqiptarėt pėrfshiheshin nė emėrtimet ose bizantinė, ose bullgarė, ose serbė.
Pėr ta, shqiptarė tė mirėfilltė ishin vetėm ata, tė cilėt praktikonin qoftė edhe
pa kishat e tyre ritin katolik. Vetėm me shpalljen mė 1272 nga Karli I anzhuin i
"Mbretėrisė Shqiptare", apelativi shqiptar si etni u konsolidua pėr tė gjithė
folėsit e gjuhės shqipe me ndonjė pėrjashtim qė jetonin brenda kufijve tė
shtetit tė tij.
Kjo qe njė goditje qė pėsoi koncepti dogmatik mesjetar ballkanik mbi kombėsinė.
Nė pėrshtatje me kėtė produkt tė konceptit perėndimor, qė merrte si komponent tė
kombėsisė edhe gjuhėn e tė folurit, kronistėt bizantinė, por jo tė gjithė, qenė
tė parėt qė filluan t`i emėrtonin folėsit e gjuhės shqipe qė banonin nėn
pushtetin anzhuin dhe bizantin me emrin e tyre etnik "arvanitė", edhe kur i
takonin ritit tė tyre lindor. Pėrkundrazi, pushtetarėt dhe kishtarėt bullgarė
dhe serbė, vazhduan deri vonė t`i emėrtonin "shqiptarė" vetėm folėsit e gjuhės
shqipe tė ritit katolik. Nė njė krisobulė tė mbretit serb, Stefan Uroshi II
Milutini, qė mban datėn 1300 ku flitet pėr panairin qė zhvillohej ēdo vit mė 8
nėntor nė manastirin e Shėn Gjergjit pranė Shkupit, thuhet ndėr tė tjera:
"Kushdo qė tė vijė nė kėtė panair, qoftė grek ose bullgar, ose serb, latin,
shqiptar, vllah tė japė doganėn ligjore ashtu si nė Tetovė dhe nė Graēanicė dhe
nė tė tėrė kishat e tjera" (S. Novakoviē, Zakonski spomenici srpski drzava
srednjega veka, Beograd 1912, f. 620; Burime tė zgjedhura pėr historinė e
Shqipėrisė, Vėllimi I, Red. Kristo Frashėri, Tiranė 1962, f. 125). Emėrtimi
"shqiptar" nė kėtė krisobulė duhet kuptuar jo siē e shpjegojnė historianėt
sllavė me njė prani tė izoluar tė shqiptarėve, por mbi frekuentimin e kėtij
panairi nga shqiptarė katolikė, tė cilėt nuk mund tė quheshin as bullgarė, as
serbė, as romej. Veē kėsaj, kjo do tė thotė se midis atyre kishte dhe shqiptarė
tė ritit lindor, tė cilėt pėrfshiheshin nė apelativėt bullgarė, serbė, romej.
Nga krisobula e Stefan Uroshit II Milutinit del tėrthorazi se shqiptarė kishte
dhe nė rrethinat e Tetovės dhe tė Kraēanicės.
Nė njė dokument tė botuar nga R. M. Grunjic, flitet se nė fund tė shekullit XIII
njė person me emrin Progon, pa dyshim shqiptar, kishte pėrvetėsuar kodrėn Plesh
afėr Tetovės (G. Gjini, Ipeshkvia Shkup, Prizren nėpėr shekuj, 1992, f. 105). Nė
lidhje me praninė e shqiptarėve nė rrethin e Tetovės kemi dhe njė dokument
tjetėr sllav. Ėshtė krisobula e car Stefan Dushanit lėshuar midis viteve
1337-1346, me tė cilėn ai i dhuron manastirit tė Shėn Mėrisė me qendėr nė
Tetovė, pėrveē njė vargu fshatrash nė fushėn e Pologut edhe malin Janov Dol. Nė
lidhje me kėtė dhuratė, cari thekson se ishte e ndaluar futja nė pyll e ēdo
nėpunėsi tė mbretėrisė sė tij, pėrfshirė dhe tagrambledhėsit e barit, si dhe,
thuhet nė Krisobule, as shqiptarėt, as vllahėt (S. Novakovic, Zakonski, ff.
657-661, Burime, f. 125-128).
Gjatė dhjetėvjeēarėve `30, `40, `50 tė shekullit XIV, kur trojet e Kosovės,
Shqipėrisė dhe tė Maqedonisė hyjnė nėn sundimin e car Stefan Dushanit,
shqiptarėt pėsuan njė diskriminim mė tė thellė sesa atė qė kishin pėsuar nga
paraardhėsit e tij. Pėr Stefan Dushanin, shqiptarėt qė pranonin me hir a me
pahir ritin ortodoks tė kishės sė Shėn Savės, ishin serbė. Edhe vjehrri i tij,
Dhimitėr Suma, njė shqiptar i mirėfilltė nga treva e Shkodrės, pėr tė dhe pėr
kronistėt e tij, ishte serb. Shqiptarėt e ritit katolik nuk mungonin as nė viset
e Dardanisė, as nė ato tė Shqipėrisė sė sotme. Por, ata ishin tė pėrjashtuar nga
radhėt e fisnikėrisė sė Mbretėrisė Serbe, nė qoftė se nuk pranonin ritin e Shėn
Savės. Pėr arsye tė persekutimit tė egėr serb, kisha katolike e Shkupit, thuhet
nė njė akt tė vitit 1352, ishte thellėsisht e varfėr, aq sa nuk ishte nė gjendje
t`i paguante detyrimet Romės (G. Gjini, po aty, f. 87). Kjo ėshtė arsyeja pėrse
nė aktdhurimet qė kanė nėnshkruar mbretėrit serbė, pėrfshirė edhe ato tė car
Stefan Dushanit nė favor tė manastireve tė tyre - ne njohim nja dhjetė
akt-dhurime - ku pėrmenden si shqiptarė vetėm bujq, barinj, mercenarė,
rrogėtarė, bujkrobėr, tregtarė. Nė njė akt tė Stefan Dushanit tė vitit 1350,
ndėr katėr bujkrobėrit qė kishte Ivarko Probishtitoviē-i, nė Shtip njėri ishte
shqiptar dhe mbante emrin Gjin Arbanasi (A. Solovjev, Odabrani spomenici srpskog
prava od XII do kraja XV veka, Beograd 1962, ff. 150-152; Lj. Doklestic, Kroz
historiju Makedonije, Izabrani izvori, Zagreb 1964, ff. 48-49; Sipas G. Gjinit,
po aty, f. 105). Mė nė fund, nga Zakoniku i Stefan Dushanit redaktuar nė vitin
1349, katolicizmi shpallet herezi latine, kurse katolikėt gjysmėbesimtarė. Nga
kjo mospėrfillje, tė krijohet pėrshtypja se shqiptarėt (arbanasėt) qė banonin nė
viset e sotme tė Kosovės e tė Maqedonisė qenė minoritet. Sipas historianėve
nacionalistė serbė, numri i pakėt i shqiptarėve qė pėrmenden nė kėto aktdhurime
tregon numrin e pakėt tė banorėve etnikė shqiptarė nė Kosovėn dhe nė Maqedoninė
mesjetare paraosmane. Por ky interpretim nuk ėshtė i drejtė. Sipas mendimit
tonė, shpjegimi qė kanė dhėnė medjevistėt e njohur M. Shuflai, K. Jirecek dhe F.
Thallozy, se me emrin "arbanas", pra shqiptarė, nė burimet mesjetare serbe janė
emėrtuar vetėm folėsit katolikė tė gjuhės shqipe, qė banonin nė Dalmaci, u
pėrshtatet edhe folėsve tė gjuhės shqipe qė pėrmenden nė burimet mesjetare serbe
dhe bullgare nė Mesjetė nė Kosovė e nė Maqedoni. Nga ana tjetėr, Selami Pulaha
ka vėnė re se mjaft banorė, tė regjistruar si sllavė, kanė emra apo mbiemra, tė
cilėt nga rrėnja e tyre i takojnė onomastikės shqipe - emra tė tillė si Pal,
Gjin, Gjon ose mbiemra Lekiē (nga Lekė), Paliē (nga Pal), Gjinovski (nga gjin)
etj.
Me kėtė rast shtrohet pyetja: a ėshtė e vėrtetė qė folėsit e gjuhės shqipe tė
ritit katolik qė banonin para pushtimit osman nė Kosovė dhe nė viset veriore apo
veriperėndimore tė Maqedonisė sė ditėve tona, pėrbėnin njė numėr tė
papėrfillshėm? Pėrgjigjen na e japin institucionet kishtare katolike qė vepronin
nė kėto vise para pushtimit osman.
Pas rrudhjes qė pėsuan peshkopatat katolike tė Kosovės dhe tė Maqedonisė Veriore
nga kisha bullgare e Ohrit dhe nga kisha serbe e Shėn Savės, e krijuar mė 1220
dhe pas goditjes qė Mbretėria serbe e Rashės pėsoi nė Shqipėri nga Mbretėria
anzhuine pas vitit 1272, institucionet kishtare katolike nė kėto vise filluan ta
rimerrnin veten. Nė burimet dokumentare pėrmendet peshkopi katolik i Shkupit me
emrin Johan II ose Johan Stroti (1298-1321), i cili sipas njė akti koncistorial
tė vitit 1316 del i varur nga Roma (Farlati, po aty, vėll.VII, 16-17) dhe i cili
duhet tė ketė vdekur nė Shkup, posa qė ėshtė varrosur nė kishėn dominikane tė
atij qyteti. (G. Gjini, po aty, f. 18). Pas tij, nė Shkup shfaqet mė 1327 si
peshkop Johani III, kurse mė 1351 pėrsėri njė peshkop me emrin Friederik. Shkupi
pati pas tij dhe peshkopė tė tjerė - Hermani (pa datė) dhe Antoni (1400), kurse
pas tij njė tjetėr peshkop me emrin Albert (G. Gjini, po aty, f. 19).
Po tė marrim parasysh se nuk ka kryepeshkopatė pa disa peshkopata dhe se nuk ka
peshkopatė pa disa famulli, mė nė fund, se nuk ka famulli pa njė numėr tė
konsiderueshėm familjesh tė krishtera - veē kėsaj, po tė marrim parasysh se
popullsitė bullgare-maqedone dhe serbe nuk kishin arsye pėrse tė hiqnin dorė nga
kisha e tyre ortodokse pėr tė hyrė nė vartėsinė e Romės - me dashje ose pa
dashje jemi tė detyruar tė pranojmė se popullsia katolike e kėtyre dioqezave
pėrbėhej nga banorė shqiptarė, tė lidhur tradicionalisht me kishėn e Romės.
Nga sa u tha, kemi tė drejtė tė pohojmė se nė pragun e pushtimit osman, nė viset
e Dardanisė antike, pra edhe nė krahinat e saj jugore, tė cilat bėjnė pjesė nė
Republikėn e sotme tė Maqedonisė, ishin tė pranishėm nė njė masė tė
konsiderueshme jo vetėm shqiptarėt e ritit perėndimor, por edhe ata tė ritit
lindor, me ndryshim se tė dytėt vazhdonin tė fshiheshin prapa emėrtimeve etnike
serbė apo bullgarė apo romej.

http://www.gazeta-shqip.com/artikull.php?id=77491

Gazeta Shqip, 9-10.12.2009

E vėrteta mbi shqiptarėt e Maqedonisė dhe shtrembėrimet e Enciklopedisė sė
Shkupit I

Prof. Kristo Frashėri
Hyrje

Akademia e Shkencave e Republikės sė Maqedonisė vuri nė qarkullim nė shtatorin e
kaluar "Enciklopedinė e Maqedonisė", Shkup 2009, botuar nėn kryesinė e
akademikut tė saj, Blazhe Ristovski. Nė zėrin kushtuar shqiptarėve tė Maqedonisė
tėrhoqėn vėmendjen disa formulime tė vjetruara, tė cilat opinioni publik
shqiptar kishte shpresuar se nuk do t`i dėgjonte mė, pėr faktin se ato kanė qenė
gatuar nė tė kaluarėn nga mendje tė zhuritura nacionaliste maqedone dhe si tė
tilla atyre u kishte kaluar koha. Ne nuk do tė merremi me pėrmbajtjen e mbarė
zėrit "shqiptarėt e Maqedonisė", pjesė e Enciklopedisė sė pėrmendur, e cila vuan
gjithandej nga pasaktėsi, pasi debati do tė shkonte gjatė. Do tė pėrqendrohemi
vetėm nė formulimet historike qė ka Enciklopedia e pėrmendur mbi tė
ashtuquajturėn vendosje e shqiptarėve nė Maqedoni, pasi kėto formulime
krejtėsisht tė pasakta, pra antishkencore, na kthejnė nė shekullin XIX. Aty
lihet tė kuptohet se shqiptarėt nuk kanė qenė tė pranishėm nė viset e sotme tė
Maqedonisė as nė Antikitet, as nė Mesjetė. Aty ngulet kėmbė se:
"Kolonizimet shqiptare nė Maqedoni janė regjistruar kryesisht pas shekullit XVI.
Janė dyndur heshturazi (sic!) kur tashmė ishin tė islamizuar. Dyndjet pėrfituan
nga tollovia e shekullit XVIII, kur feudalėt shqiptarė vepronin pėr pavarėsinė e
tyre nga pushteti qendror dhe pėrpiqeshin pėr zgjerimin e tyre edhe nė Maqedoni.
Ali Pashė Janina (nė fillim tė shekullit XVIII) e kishte zgjeruar pushtetin e
vet edhe nė pjesėt jugperėndimore tė Maqedonisė, pas sė cilės filloi kolonizimi
me nga njė apo mė shumė familje nė rreth 30 fshatra. Tė gjithė ata arritėn nga
Shqipėria e Veriut dhe i takonin fisit geg (pra, nė kohėn e Ali Pashė Tepelenės,
i cili ishte nga jugu, qenkan dyndur nė Maqedoni shqiptarėt e veriut !!! -
K.F.). Nė Tetovė, Gostivar dhe nė vende tė tjera, thuhet aty, tashmė kishin dalė
pashallarė gjysmė tė pavarur me prejardhje shqiptare, tė cilėt kishin nxitur
kolonizimet. Ata pėrdornin banda kaēakėsh tė cilat e terrorizonin popullatėn
maqedone dhe e detyronin tė shpėrngulej. Nėpėr shtėpitė dhe fshatrat maqedone
vendoseshin familje shqiptare. Numri i tyre deri nė fillim tė shekullit XIX
ishte rreth 20 mijė veta (sic!!!). Qė nga viti 1780-1800 tė ardhurit ishin nga
fisi Krasniqi dhe Shalė dhe njė fis nga Shqipėria e Jugut (sic!). Ata u vendosėn
nė Manastir, nė Gostivar (Sėrbinovė, Gradec, Recan dhe Cegran), nė Kėrēovė
(Zajas, Arangjel dhe Popovjan, Oriziare, Sebice dhe Celopek), nė Kumanovė
(Likovė), nė Pėrlep (Desovė, Zhitoshė dhe Debresht), nė Shkup (disa fshatra tė
Dervenit, Gumalevė, Novo Sellė dhe Brezė), nė Strugė (Belicė e Poshtme) dhe nė
Tetovė (Tearcė, Poroj, Gajre, Recicė e Vogėl, Shipkovicė, Tetovė, Kalishtė dhe
Lisec)".

Sipas autorėve tė "Enciklopedisė sė Maqedonisė", periudha e dytė e kolonizimeve
tė dhunshme shqiptare nė viset maqedone, ndodhi nė fillim tė viteve `40 tė
shekullit XIX, pra nė vitet e Tanzimatit. Kėtė radhė "ardhacakėt" shqiptarė
erdhėn nga Elbasani, Luma dhe Mati, por edhe nga Korēa e gjetkė.
Vala e tretė e kolonizimit paska ndodhur nė fillim tė shekullit XX, kurse vala e
fundit, pra vala e katėrt e kolonizimit shqiptar tė Maqedonisė paska ndodhur pas
vitit 1944.
Burimi kryesor pėr kėtė zė ku janė mbėshtetur akademikėt e Maqedonisė duket se
ėshtė, siē e cilėsojnė vetė, vepra e historianit maqedon, Hristo Andonov
Polljanski, Shtojcė mbi marrėdhėniet maqedone-shqiptare nė tė kaluarėn, "Vepra
tė zgjedhura", V.3, Shkup 1981.
Nuk ėshtė hera e parė qė dalin nga qarqet nacionaliste maqedone fyerje dhe
shtrembėrime nė dėm tė shqiptarėve. Mė se njė herė argumentet e tyre tė ngjizura
me hamendje dhe me pasione janė hedhur poshtė nga kritika historike. Megjithatė,
ata vazhdojnė akoma tė pėrsėrisin refrenin e tyre tė konsumuar se gjoja
shqiptarėt nė Maqedoni janė ardhacakė tė zbritur nga skėrkat malore tė
Shqipėrisė sė sotme.
Synimet qė kanė autorėt e kėtyre formulimeve nuk janė tė njėjta me ato qė kishin
paraardhėsit e tyre nacionalistė para se tė formohej shteti maqedon. Nė
shekullin XIX dhe nė fillim tė shekullit XX, gjyshėrit e nacionalistėve tė
sotshėm maqedonė synonin tė bindnin diplomacinė e madhe europiane se viset e
sotme tė Maqedonisė veriperėndimore dhe perėndimore nuk u takojnė shqiptarėve
ardhacakė, por banorėve autoktonė maqedonė. Tani qė e kanė, si tė thuash, tapinė
nė xhep, kanė synime me qitje tė largėt. Duan tė tregojnė se shqiptarėt janė
ardhacakė, pra emigrantė ose azilantė. Si tė tillė, shqiptarėve nuk u takon e
drejta e "isopolitisė", pra e drejta qė tė marrin pjesė njėsoj si maqedonėt nė
drejtimin e shtetit tė tyre. Duket se ata pėrpiqen tė spekulojnė aktet
ndėrkombėtare tė kohėve tė reja, qė flasin pėr emigrantėt, tė cilėt edhe kur
fitojnė tė drejtat e qytetarisė nuk gėzojnė tė drejtėn e formimit tė njė shteti
tė veēantė, as pjesėmarrjen si trup i veēantė nė shtetin e tyre nacional. Kėto
janė pa dyshim ėndrra kimerike qė i shohin nacionalistėt me sy hapur, tė cilėt
flenė akoma nė djepin e shekullit XIX.
Tė trajtosh shqiptarėt qė banojnė nė atdheun e tyre qė nga agimi i historisė si
ardhacakė apo emigrantė, apo azilantė, ėshtė njė fyerje e rėndė pėr ta. Ashtu
siē pritej, sapo "Enciklopedia e Maqedonisė" doli nė qarkullim shpėrthyen kundėr
saj protestat e lexuesve shqiptarė brenda dhe jashtė Maqedonisė. Si pasojė e
kėtyre protestave krejtėsisht tė natyrshme, "Enciklopedia e Maqedonisė" u tėrhoq
shumė shpejt nga qarkullimi, pastaj u vendos qė tė korrigjohej zėri kushtuar
shqiptarėve dhe mė pas akoma ky zė tė shkruhej nga e para.
Kur kėto gėrr-mėrre dalin nga pena ordinere as qė ia vlen tė merresh me to. Kėtė
radhė puna ndryshon, mbasi me gėrr-mėrre po merren disa "akademikė" maqedonė.
Duke marrė parasysh nivelin shkencor tepėr tė ulėt qė ka zėri kushtuar
shqiptarėve nė Enciklopedinė e Akademisė sė Shkencave tė Shkupit, ne do tė
pėrgjigjemi veēse shkurt.
Shpresojmė se formulimet fyese, absurde, provokatore qė pėrmban zėri i pėrmendur
jo vetėm pėr shqiptarėt e Maqedonisė, por pėr pjesėtarėt e mbarė kombit shqiptar
- tani qė Akademia e Shkupit u detyrua ta tėrheqė "Enciklopedinė" nga qarkullimi
pėr ta rishkruar - kėto formulime fyese duhet tė fshihen nga faqet e saj.
Meqenėse historinė e kombit shqiptar ne e kemi temė qendrore tė punės sonė
shkencore dhe jo kujdes anėsor, siē e kanė disa akademikė maqedonė tė Shkupit,
le tė kenė durim dhe ta lexojnė kėndvėshtrimin tonė pėr historinė e shqiptarėve
tė republikės sė tyre.


1
Gabime metodike dhe faktologjike

Para se tė hyjmė nė temėn e mirėfilltė e ndiejmė pėr detyrė tė nėnvizojmė disa
kritere tė gabuara qė pėrmban sinteza mbi shqiptarėt nė "Enciklopedinė e
Maqedonisė", tė cilat nuk tregojnė shkencė, por amatorizėm dhe nacionalizėm.
Gabimi i parė i palejueshėm pėr historianėt, madje edhe pėr mėsuesit e shkollave
tė mesme, ėshtė shkelja e parimit mė elementar tė metodologjisė shkencore tė
historiografisė, e cila kėrkon qė ngjarjet historike tė shihen nė kohė dhe nė
hapėsirė. Ėshtė pikėrisht ky gabim qė vihet re nė zėrin shqiptarėt e Maqedonisė.
Nė bazė tė kėtij parimi, Maqedonia antike nuk duhet tė identifikohet as pėr nga
shtrirja gjeografike, as pėr nga etnikoni i banorėve me Republikėn e Maqedonisė
sė ditėve tona. Para sė gjithash se shtrirja gjeografike e emėrtimit Maqedoni,
gjatė shekujve nuk ka qenė kurdoherė e njėjtė. Kohė pas kohe, kufijtė e saj
territorialė kanė pėsuar luhatje. Madje, ka pasur raste kur emėrtimi gjeografik
Maqedoni ėshtė zhvendosur krejtėsisht jashtė kufijve tė sotshėm tė saj. Kėshtu
pėr shembull, nė shekujt I-II tė erės sonė ekzistonin dy provinca romake me tė
njėjtin emėr - Maqedonia e Parė (Macedonia Prima) me qendėr Selanikun dhe
Maqedonia e Dytė (Macedonia Secunda) me qendėr Durrėsin. Te vepra e gjeografit
Aleksandrin tė shekullit II Klaud Ptolemeu (Geographia, Libri 12), Maqedonia e
Dytė, pra provinca e Durrėsit shtrihej nė veri deri nė derdhjen e lumit Drin, nė
Lindje pėrtej Liqenit tė Ohrit deri te qyteti Heraklea i Lynkestėve, kurse nė
Jug, pėrtej Vlorės deri nė malet Akroceraune tė Himarės. Mė vonė, Maqedonia e
Dytė u quajt provinca e Epirit tė Ri (Epirus Nova) me qendėr Durrėsin dhe
pėrfshinte, sipas njoftimeve qė ndeshim nė Notitia Dignitatum (III, 13) edhe njė
pjesė tė Maqedonisė historike (Epirus nova et pars Macedonia Salutaris). Pėr
kėtė arsye, shpeshherė nė burimet historike mesjetare, savante europiane,
Arbėria ėshtė identifikuar me Maqedoninė (Albania sive Macedonia) dhe shqiptarėt
e provincės sė Durrėsit, janė quajtur maqedonė. Pėrkundrazi, banorėt sllavė pasi
u vendosėn nė Maqedoni nė fillim u quajtėn skllavinė dhe mė vonė bullgarė, kurse
vendi i tyre nė fillim Skllavini dhe mė vonė Bullgari. Ėshtė e vėrtetė se herė
pas here emėrtimi gjeografik Maqedoni ėshtė zhvendosur, por zhvendosja ka
ndodhur kryesisht drejt Lindjes deri nė Selanik e pėrtej dhe asnjėherė drejt
veriut, nė kurriz tė provincės sė Dardanisė.
Nė pragun e dyndjeve sllave ekzistonin, sipas njoftimeve qė pėrmban vepra e
udhėpėrshkruesit tė shekullit V, Hierocles (Synecdemus, 655, XVI, 7), pėrsėri dy
provinca qė mbanin emrin Maqedoni - njėra Macedonia Prima (Maqedonia e Parė), me
qendėr Selanikun, tjetra Macedonia Secunda (Maqedonia e Dytė) me qendėr Stobin.
Me njė fjalė, nė shekullin VI e.s. kur filluan dyndjet sllave nė Ballkan,
emėrtimet gjeografike-administrative antike, Dardani dhe Maqedoni, vazhdonin tė
ishin ende nė pėrdorim. Nė shekullin VI ato ishin shndėrruar nė njėsi
administrative perandorake bizantine me po ato emra - nė provincėn e Dardanisė
dhe nė provincėn e Maqedonisė sė Dytė. Ato ishin pėrsėri fqinje me
njėra-tjetrėn. Provinca e Dardanisė vazhdonte tė kishte kryeqendėr Shkupin.
Pėrkundrazi, provinca e Maqedonisė sė Dytė, tani e ngushtuar, kishte pėr
kryeqendėr pėrsėri Stobin. Kufiri i tyre kalonte midis Shkupit dhe Stobit, afėr
fshatit tė sotshėm Kozhle poshtė lart nė veri tė qytetit Bylazora, sot Velesh, e
cila kjo e fundit i takonte Pajonisė. Tjetėr pikė kufitare ishte qyteti dardan,
Sintia, tė cilėn Tit Livi e quan shkoqur "urbs dardanorum" (T. Livi XXVI, 253),
diku nė luginėn e lumit Strimon, midis Shkupit dhe Pėrlepit, nga tė cilat kjo e
fundit i takonte Maqedonisė. Sikurse shihet, nė shekullin VI viset shqiptare tė
Maqedonisė sė sotme nuk bėnin pjesė nė asnjė nga dy provincat bizantine
maqedone.
Pėrfshirja nga shumė historianė maqedonė e viseve veriore dhe veriperėndimore tė
Republikės sė sotme tė Maqedonisė, sot tė banuara nė shumicėn dėrrmuese nga
popullsi shqiptare, - qė nga rrethet e Ohrit, Strugės, Dibrės, Kėrēovės,
Gostivarit, Tetovės, Shkupit, Kaēanikut, Kumanovės - nė kufijtė e Maqedonisė
historike, ėshtė pra njė shkelje e kritereve tė historiografisė shkencore. Me
kėtė hartė gjeografike tė shekullit VI, Bjeshkėt e Sharrit kanė pėrbėrė pėr
mijėra vjet, si mė parė edhe mė vonė, deri mė 1913, boshtin kurrizor tė
provincės sė Dardanisė apo tė Vilajetit tė Kosovės dhe jo siē pėrbėjnė sot
kufirin politik midis Republikės sė Kosovės dhe Republikės sė Maqedonisė.
Gabimi i dytė ka lidhje me cilėsimin qė akademikėt e Maqedonisė u bėjnė
shqiptarėve si banorė tė dikurshėm tė maleve tė Shqipėrisė, tė cilėt mė vonė
qenkan dyndur "heshturazi" nė fushat e Maqedonisė, duke ia ndryshuar karakterin
etnik sllav qė kėto vise kanė pasur mė parė. Ky cilėsim ka brenda saj njė varg
pasaktėsish, madje absurditetesh.
Para sė gjithash, termi qė ata pėrdorin pėr dyndje tė heshtur tė shqiptarėve
ėshtė njė abuzim letrar. Historia nuk njeh dyndje tė heshtura. Dyndjet kryhen
kurdoherė me dhunė. Ato qė zhvillohen nė mėnyrė tė heshtur janė emigrime apo
shtegtime. Pėrdorimi i termit dyndje tė heshtura

Provinca e Dardanisė me kryeqendėr Shkupin, provinca e Maqedonisė sė Dytė
(Macedonia Secunda) me kryeqendėr Stobin, provinca e Maqedonisė sė Parė
(Macedonia Prima) me kryeqendėr Selanikun nė shekujt V-VI tė erės sonė. Hartė e
fotokopjuar nga botimi i Akademisė sė Shkencave tė Bullgarisė: Izvori za
Bėllgarskata Istorija. Fontes Latini, vėll.I, Sofia 1958.


Ėshtė pėrdorur mbasi nuk ka fakte tė dokumentuara. Deri sot asnjė historian nuk
ka ndeshur nė burime historike dokumentare, qė tė vėrtetojnė shtegtime nė masė
tė hapura, ca mė pak tė "heshtura" banorėsh nga malėsitė e Shqipėrisė nėpėr
fushat e Maqedonisė. Nė tė vėrtetė, nė Maqedoninė historike, fqinjė e Dardanisė,
ka disa enklava shqiptarėsh nė rrethin e Manastirit, tė Pėrlepit apo tė
Veleshit, tė cilat mund tė thuhet se janė krijuar nga shtegtime tė mėvonshme.
Por shqiptarėt qė pėrbėjnė shumicėn nė rrethet veriperėndimore dhe veriore tė
Republikės sė sotme tė Maqedonisė, qė nga Ohri deri nė Kumanovė, kurrsesi nuk
mund tė quhen enklava, pasi ata pėrbėjnė shumicėn e kėtyre krahinave, aq mė
tepėr qė kėto krahina kanė vazhdimėsi territoriale me njėra-tjetrėn dhe me viset
shqiptare tė Shqipėrisė sė ditėve tona. Pėrveēse kėto krahina nuk kanė bėrė
pjesė nė provincėn e Maqedonisė as nė Antikitet, as nė Mesjetė, as nė periudhėn
osmane, sikurse do tė shohim, banorėt e tyre janė pasardhėsit e stėrgjyshėrve tė
tyre, tė cilėt kanė banuar pėr shekuj nė viset jugore tė Dardanisė dhe nė viset
lindore tė provincės sė Durrėsit, pra nė atdheun e tyre historik. Shqiptarėt
janė pra, banorė autoktonė, kurse ardhacakė janė banorėt sllavo-maqedonė,
paraardhėsit e tė cilėve janė vendosur nė Gadishullin Ballkanik nė shekullin VII
tė erės sonė. Me kėtė pohim, as qė na shkon ndėr mend tė lėvrojmė te shqiptarėt
pasione nacionaliste, as t`ua mohojmė sllavo-maqedonėve atdheun qė krijuan pas
shekullit VII tė erės sonė. Qėllimi ynė ėshtė vetėm tė respektojmė saktėsinė
historike dhe t`u vėmė ledh fyerjeve dhe synimeve politike qė fshihen prapa
kėtyre fyerjeve.
E treta, ēėshtja mė serioze e debatit, ka lidhje me identitetin etnik, apo
kombėtar, apo kulturor tė maqedonėve tė sotshėm.
Tė gjithė popujt apo kombėsitė kanė njė identitet pak a shumė tė pėrcaktuar
etnik, apo kombėtar, apo kulturor, njė identitet tė formuar me ngjyrime tė
ndryshme sipas kohėve, por qė nė ēdo kohė ai i dallon nga kombėsitė dhe kombet e
tjera. Nė komponentėt e identitetit bėjnė pjesė, jo vetėm gjuha, doket, zakonet,
mentalitetet, nė disa raste feja, por edhe prejardhja gjenetike. Me sa dimė ne,
tė gjitha kombėsitė e kanė formuar prej kohėsh identitetin e tyre etnik apo
kulturor. Tė gjithė e dinė se cila ėshtė prejardhja e tyre gjenetike. Vetėm
maqedonėt e sotshėm, siē po del nga pena e tyre, duket se nuk kanė ende njė
identitet tė pėrcaktuar. Ata janė ende nė kėrkim tė identitetit tė tyre kulturor
dhe historik. Nė pėrgjithėsi pranojnė se i pėrkasin familjes sė madhe
etnolinguistike sllave dhe se procesi i formimit tė kombėsisė tek ata nisi me
vendosjen e tyre nė Gadishullin Ballkanik. Deri nė fund tė shekullit XIX, madje
edhe deri nė pragun e Luftės sė Dytė Botėrore, banorėt sllavė tė Maqedonisė e
mbanin veten nė pėrgjithėsi si pjesėtarė tė kombėsisė bullgare. Qė nga fundi i
shekullit XIX, lindi tek elitat e tyre politike ideja se ata padrejtėsisht kanė
qenė pėrfshirė nė kombin bullgar. Nė qoftė se ata e veēuan veten e tyre nga
kombėsia bullgare dhe vunė themelet e kombėsisė maqedone, kjo ėshtė punė e tyre.
Ne nuk kemi tė drejtė tė ndėrhyjmė nė ēėshtjet e brendshme tė ndėrgjegjes sė
tyre. Sigurisht, qė nuk na u duk e arsyeshme kur me themelimin e Republikės sė
Maqedonisė ata filluan tė pretendojnė se ishin pasardhėsit e etnisė maqedone tė
kohės antike dhe se Aleksandri i Maqedonisė ishte figurė e ndritur e historisė
antike tė maqedonėve sllavė.

E vėrteta mbi shqiptarėt e Maqedonisė dhe shtrembėrimet e Enciklopedisė sė
Shkupit II

Te kjo tezė e re ne shohim njė nonsens, pėr tė mos thėnė njė absurditet. Por,
disa akademikė sllavė tė Shkupit duket se nuk duan tė dinė fare pėr saktėsi
historike. Pėr ta, maqedonėt e ditėve tona, vėllezėrit e bullgarėve apo
kushėrinjtė e serbėve, kur e do puna janė sllavė, kur nuk e do puna nuk janė
sllavė. Kur flitet pėr autoktoni ata nuk janė sllavė, por pasardhėsit e
maqedonėve tė Filipit tė Maqedonisė e tė Aleksandrit tė Madh. Pėrkundrazi, kur
takohen me vėllezėrit e familjes sė tyre etnogjuhėsore me rusė, bullgarė, serbė,
ata shndėrrohen nė sllavė.
Rreth 30 vjet mė parė, erdhi nė Tiranė profesori maqedon, Hristo Andonov
Poljanski, i cili mbajti nė Universitetin e Tiranės nė Fakultetin e Historisė
njė ligjėratė mbi marrėdhėniet shqiptaro-maqedone. Ai e nisi ligjėratėn
afėrsisht me kėto fjalė: Marrėdhėniet maqedone-shqiptare kanė rrėnjė tė lashta
nė histori. Ato fillojnė, tha ai, qė nė kohėn e Aleksandrit tė Madh. I nderuari
profesor i Shkupit kujtoi se me kėtė lashtėsi qė ai na atribuoi, ne, shqiptarėt
e Shqipėrisė sė sotme duhej tė krenoheshim, sepse duke na trajtuar si fqinjė tė
lashtė nuk ishim ardhacakė, por banorė tė viseve tona tė paktėn qė nė kohėn e
Aleksandėrit tė Madh. Nė tė vėrtetė, gjithė auditori u step kur e dėgjoi kėtė
profesor tė nxirrte nga goja xhevahirin e padėgjuar se maqedonėt e sotshėm ishin
stėrnipėr tė Lekės sė Madh. Ca mė tepėr, auditori u ēudit kur profesor Poljanski
tha se Heroi Kombėtar i shqiptarėve, Skėnderbeu, nuk ishte shqiptar, por
maqedon, sidomos kur shtoi se nė ushtrinė qė ai udhėhoqi nė luftė kundėr
Perandorisė Osmane bėnin pjesė kryesisht luftėtarė maqedonė dhe pak shqiptarė.
Ne e pėrmbajtėm veten, por e pyetėm: Profesor, pėr cilėt maqedonė flisni, sepse
pėr ne historianėt, nė kohėn e Aleksandėrit tė Madh, juve bridhnit ende nė
stepat e Rusisė, kurse nė viset e Aleksandėrit tė Madh ju keni ardhur dhjetė
shekuj mė vonė. Ai u pėrgjigj afėrsisht nė kėtė mėnyrė: Kam respekt, tha, pėr
kulturėn tuaj dhe pėr dijenitė tuaja. Por ju, ende nuk e keni mėsuar historinė e
vėrtetė. Ne, tha ai, maqedonėt, me tė vėrtetė kemi ardhur shekuj mė vonė, por
pėrderisa u vendosėm nė trojet e maqedonėve tė lashtė, ne jemi pasardhėsit e
tyre, jo vetėm pasardhėsit e tyre kulturorė, por edhe gjenetikė. Ne kemi tė
drejtė tė krenohemi me Aleksandėrin e Madh dhe tė pėrdorim flamurin e tij.
Pranojmė, i thamė, se nuk e dimė mirė historinė, prandaj u pyesim tė na sqaroni
ēfarė do tė thoshit ju nėse turqit osmanė, tė cilėt u vendosėn nė viset e
Perandorisė Bizantine dhe patėn tė njėjtin kryeqytet, Stambollin, do ta quanin
veten e tyre pasardhės gjenetikė tė bizantinėve dhe shtetin e tyre do ta
emėrtonin nė bazė tė kriterit tuaj, jo Perandori Osmane, por Perandori
Bizantine? Deri sot nuk kemi marrė ende pėrgjigje.
Ne kujtuam se profesor Poljanski ishte njė pjellė e rrallė e nacionalizmit
maqedonomadh, por tani po shohim se paskemi qenė tė gabuar. Paskemi qenė tė
gabuar, sepse mė 1991, kur ish-Republika maqedone e Jugosllavisė u bė republikė
e pavarur nė Ballkan, udhėheqėsit e saj adoptuan pėr flamur kombėtar tė tyre
flamurin e Aleksandėrit tė Maqedonisė. Tė adoptosh emrin e lashtė tė Maqedonisė
si emėr kombėtar tė republikės sė krijuar nė shekullin XX dhe tė adoptosh pėr
kėtė republikė tė re flamurin e Aleksandėrit tė Maqedonisė, kjo pėrsėri ėshtė
punė e tyre. Ne nuk kemi tė drejtė tė ndėrhyjmė kundėr vullnetit tė njė kombi.
Megjithatė, si qytetarė tė njė vendi qė synon tė integrohet nė Bashkimin
Europian dhe ca mė tepėr, si historianė qė pėrpiqen tė pėrvetėsojnė standardet e
metodologjisė moderne tė historiografisė, nuk mund tė rrimė pa vėnė nė dukje se
kėtu kemi tė bėjmė me njė ndryshim tė rremė, fals tė identitetit kombėtar. Ja,
nė veprėn e kėtij profesori tė mbushur me "madhėrinė e vet" (shprehje e
Migjenit) ėshtė mbėshtetur zėri shqiptarėt e Maqedonisė, qė botoi Akademia e
Shkupit. Si mund tė ndryshohet tri herė identiteti kombėtar brenda njė shekulli?
Ēfarė kombi ėshtė ky, pjesėtarėt e tė cilit janė sllavė dhe si tė tillė njė
shekull mė parė quheshin bullgarė, pastaj e shpallėn veten maqedonė, por pėrsėri
sllavė, kurse pas vitit 1991 e quajnė veten maqedonė antikė, pra jo sllavė? Na
vjen me tė vėrtetė keq qė fqinjėt tanė janė ende nė kėrkim tė njė identiteti
pėrfundimtar kombėtar, kėrkim i cili nuk dimė se ku do t`i ēojė mė tej.
                                  Tani le tė kthehemi nė faktet historike.
2
Struktura etnike nė Maqedoninė e sotme nė
shek. VI, nė pragun e dyndjeve sllave

Para se sllavėt tė vendoseshin nė Gadishullin Ballkanik, pra para Mesjetės sė
hershme, maqedonėt e sotshėm, si pjesėtarė tė etnive sllave, banonin nė stepat e
Rusisė. Nuk dimė tė ketė historianė qė ta kenė ndriēuar parahistorinė e
sllavėve, pra historinė kur ata jetonin nė atdheun e tyre tė hershėm, e cila
ėshtė ende thellėsisht e errėt. Nė fakt, etnogjeneza e maqedonėve tė sotshėm
fillon me dyndjet e tyre nga stepat ruse dhe me ngulitjen e tyre nė trevat
ballkanike. Pra, fillon kur ata u bėnė fqinjė me popullatat ilire, tė cilat
banonin nė Gadishullin Ballkanik qė nga agimi i historisė e kėtej. Megjithatė,
procesi i formimit tė etnisė maqedone apo i paraardhėsve tė tyre
bullgaro-sllavėve nuk u krye menjėherė pas vendosjes sė tyre nė Gadishullin
Ballkanik. Ai pushton shekujt e Mesjetės sė hershme.
Mesjeta e hershme ėshtė njė nga periudhat mė tė rėndėsishme tė historisė sė
kombėsive tė Gadishullit Ballkanik. Si kudo nė kontinentin europian, edhe kėtu,
gjatė kėsaj periudhe ndodhėn shndėrrime tė thella nė fushėn ekonomike dhe
shoqėrore, politike dhe kulturore. Shkakun themelor kėto shndėrrime e patėn te
kriza qė mbėrtheu rendin skllavopronar dhe te vala e gjatė e dyndjeve barbare qė
pėsoi Gadishulli Ballkanik nė fund tė Antikitetit dhe nė fillim tė Mesjetės sė
hershme. Nė kuadrin e kėtyre dy fenomeneve, shoqėria antike skllaviste nė kėto
troje u pėrmbys. Mbi gėrmadhat e saj lindi shoqėria feudale e Mesjetės sė
hershme. Nė tė njėjtėn kohė, nė pėrfundim tė dyndjeve barbare nė Gadishullin
Ballkanik ndodhėn ndryshime tė rėndėsishme edhe nė hartėn etnike tė Europės
Juglindore. Disa kombėsi antike u zhdukėn, disa rezistuan. Vendin e kombėsive qė
u zhdukėn e zunė popullata tė reja qė u dyndėn nga veriu dhe nga verilindja e
gadishullit.
Dihet se Mesjeta e hershme ėshtė jo vetėm pėr trevėn shqiptare, por pėr mbarė
Europėn Juglindore, njė periudhė thellėsisht e varfėr nga pikėpamja e burimeve
dokumentare. Kėtė varfėri tė burimeve historike e kanė shfrytėzuar historianėt e
interesuar sllavė pėr tė krijuar pėrshtypjen fiktive, sikur nė Antikitetin e
vonė, nė fillim tė dyndjeve barbare, trojet e Maqedonisė dhe tė Dardanisė kishin
mbetur pa banorė dhe se ato u mbushėn, sipas tyre, me banorė tė rinj sllavė, tė
cilėt vėrshuan nė kėto vise nė pjesėn e parė tė shekullit VII. Me njė fjalė,
sipas tyre, banorėt sllavė nuk janė uzurpatorė, por popullata qė mbushėn toka tė
zbrazura pa banorė, duke fituar kėshtu tė drejtėn e pronėsisė mbi kėto vise.
Por, pėr tė dyja kėto ēėshtje me rėndėsi kapitale - pėr asgjėsimin e popullatave
tė mėparshme ilire dhe pėr vendosjen e popullatave tė dyndura sllave -
historianėt qė pėrkrahin kėtė tezė tė re nuk kanė sjellė pėr asnjėrėn prej tyre
argumente historike.
Me kėtė rast dua tė pėrsėris atė qė kam pohuar nė konferencėn organizuar nė
Shkup nė dhjetor tė vitit 1991, me titull "Shqiptarėt e Maqedonisė". Aty kam
thėnė:
"Nuk ėshtė e fshehtė se ėshtė mohuar prania e shqiptarėve nė viset e tyre tė
Ballkanit gjatė kėsaj periudhe (gjatė Mesjetės sė hershme - K.F.). Kjo ka
krijuar atė interpretim tė shtrembėr sikur shqiptarėt nė trojet e tyre historike
nuk janė tė zotėt e shtėpisė, por tė ardhur. Ėshtė temė e vėshtirė sigurisht.
Mungojnė materialet dhe burimet e shkruara janė shumė tė varfra. Por, burimet
mungojnė edhe pėr ata (maqedonėt - K.F.) qė pretendojnė se janė tė zotėt e
shtėpisė". (Shqiptarėt e Maqedonisė, botim i Meshihati i BI nė RM, Shkup 1994,
f.634).

Ndėrkohė, rezultatet e hulumtimeve tė mėvonshme kanė hedhur nga pikėpamja
dokumentare mjaft dritė mbi strukturėn etnike qė kishin viset shqiptare tė
Maqedonisė sė sotme nė pragun e dyndjeve sllave. Nė trajtesėn "Historia e
Kosovės, vėll.I, Dardania (Kosova antike), pėrgatitur nga Kristo Frashėri,
botuar nga "Dudaj", Tiranė 2008, janė sjellė me sa e ka lejuar vendi dėshmi qė
provojnė se treva e gjerė e Dardanisė ka qenė qė nga agimi i historisė
vazhdimisht e banuar nga popullatat e etnisė ilire. Kjo pėr tė treguar se kur
filluan dyndjet e popullatave sllave, Dardania nuk ka qenė njė provincė e
shkretuar, siē pretendojnė historianėt sllavė, por njė vend me popullsi tė
dendur ilire, pa mohuar se krahas tyre ka pasur dhe popullata ilire tė
romanizuara ose thjesht banorė romakė-latinė. Ato provojnė jo vetėm se kjo pjesė
e Dardanisė, e cila ėshtė e pėrfshirė nė Republikėn e sotme tė Maqedonisė ka
qenė e ngjeshur me banorė ilirė, por edhe faktin tepėr tė rėndėsishėm se kjo
popullsi ilire ka qenė nė atė kohė shumė dinamike nė jetėn ekonomike, shoqėrore,
politike tė Perandorisė Bizantine. Mė tej akoma, provinca dardane ka qenė kaq
dinamike dhe kaq e populluar me banorė ilirė sa nga gjiri i saj dolėn gjatė
shekullit VI, tre perandorė tė Bizantit me origjinė ilire. Ata qenė: i pari,
Justini (518-527) nga Bederiana pranė Shkupit, nė Dardani, tė cilin kronisti
bizantin i kohės sė tij, Prokopi i Cezaresė e cilėson nė veprėn e tij - me
prejardhje ilire (Historia quae dicitur Arcana, Lipsiae, B.G. Teubner, 1913,
vėll. III, 6,2); I dyti, Justiniani (527-565), i mbiquajtur i Madh, nipi i
Justinit, i cili lindi, sipas Prokopit tė Cezaresė, nė Tauris, fshat pranė
Bederianės sė Dardanisė, nė afėrsi tė Shkupit, edhe ky ilir; i treti, Justini II
(565-578), i cili ishte dardan, pra ilir, posa qė ishte nipi i Justinianit tė
Madh (Menandri, Historici Graeci Minores, edidit Ludovicus Dindofias, fr.25-26).
Fakti qė Justiniani ndėrtoi dhe rindėrtoi nė Dardani nė mes tė shekullit VI mė
shumė se 158 kala, pra shumė mė tepėr se nė provincat e tjera (nė Epirin e Ri 58
kala; nė Epirin e Vjetėr 36 kala; nė provincėn maqedone 46 kala), tregon se kėtu
popullsia vazhdonte tė ishte e dendur dhe jo e rralluar, siē pretendojnė jo pak
historianė. Edhe dekreti qė nėnshkroi Justiniani mė 18 tetor 532 mbi vėshtrimin
juridik tė institutit tė familjes drejtuar prefektit tė prefekturės sė Ilirikut
dėshmon pėr njė jetė shoqėrore dhe sllaviste tepėr aktive te dardanėt. Jetėn
shoqėrore aktive tė Dardanisė e dėshmon dhe novela XI pjesė e "Codex
Justinianus", qė Justiniani shpalli nė vitin 535, me tė cilėn ai krijoi nė
trevėn dardane, madje nė vendlindjen e tij, pranė Shkupit, njė kryepeshkopatė tė
re nėn ombrellėn e Romės, pa pėrfshirė provincėn e Maqedonisė, pra njė
institucion kishtar qė nuk do tė kishte mė lidhje me kryepeshkopatėn e
Selanikut, e cila mbeti e varur nga Kostandinopoja. Pėr mė tepėr, edhe pse nėn
ombrellėn e Romės, institucioni i ri nuk do tė ishte mitropoli, siē ishte ajo e
Shkupit, por njė kryepeshkopatė nė njė shkallė mė tė lartė, me statusin e
ekzarkatit, e cila nėnkuptonte se do tė gėzonte njė autoqefali kishtare. Vetė
ngritja e njė ekzarkati nėnkupton njė popullsi mė me peshė se sa kishte njė
kryepeshkopatė nė atė kohė. Fakti qė kjo kryepeshkopatė kishte nė vartėsinė e
vet disa peshkopata, ėshtė njė dėshmi mė tepėr qė provon popullsinė e dendur tė
krishterė tė Dardanisė.
Nė kundėrshtim me historianėt kryesisht sllavė, tė cilėt mohojnė karakterin
etnik ilir tė banorėve qė popullonin brezin jugor tė trevės dardane, me qendėr
Shkupin, nuk mungojnė historianė jugosllavė, tė cilėt nuk pajtohen me kolegėt e
tyre tė politizuar. Midis tyre, vlen tė pėrmendet njė nga penat mė tė njohura tė
historiografisė bashkėkohore jugosllave, Fanulla Papazoglu. Ajo ka shkruar se
Dardania ishte "njė nga krahinat ballkanike mė pak tė romanizuara" dhe se
"popullsia e saj vendase duket se e kishte ruajtur mė mirė se gjetiu
individualitetin dhe vetėdijen e saj etnike". Pastaj "nuk duhet pra, pėrjashtuar
mundėsia qė dardanėt, tė cilėt i shpėtuan romanizimit, tė kenė mbijetuar,
pėrfundon ajo, edhe pas migracionit sllav dhe tė kenė dalė nė Mesjetė me emrin
shqiptar". (F. Papazoglu, Les royaumes d`Illyrie et de Dardanie. Origines et
developpement. Structures, hellenisation et romanisation. Nė: "Iliri e Albanci",
Beograd 1988, f. 19). Po ashtu, gjuhėtari i shquar serb, Henrik Bariē, pranon se
shqiptarėt banonin nė hapėsirėn e Dardanisė dhe tė Peonisė, para se nė kėto vise
tė dyndeshin sllavėt. Nė mungesė tė njoftimeve historike, shkruan ai, praninė e
shqiptarėve nė kėto vise nė fund tė Antikitetit dhe nė fillim tė Mesjetės e
vėrtetojnė jo vetėm emrat ilirė tė personave qė ndeshen nė mbishkrimet e
varreve, por edhe toponimitė antike tė kėsaj treve, siē janė Scupi, Naissus,
Astibos, Lychnis, shndėrrimi i tė cilėve nė trajtat e mėvonshme Shkup (Scupi),
Nish (Naissus), Shtip (Astibos), Ohėr (Lychnid), etj., shpjegohet me anėn e
ligjeve fonetike jo tė sllavishtes, por tė shqipes (H. Bariē, Hymje nė historinė
e gjuhės shqipe. Prishtinė 1955, f. 49-50).
Nga sa u tha deri kėtu dalin dy konkluzione, tė cilat akademikėt e Maqedonisė
duhet t`i kenė parasysh: e para, se nė pragun e dyndjes sė barbarėve nė
Gadishullin Ballkanik provinca e Dardanisė nuk ishte rralluar pėr nga popullsia,
por kishte banorė ilirė aktivė dhe, e dyta, se kėto vise ilire ku dhe sot e
kėsaj dite banojnė shqiptarė nė shumicė, tė cilėt nė shekullin VI vazhdonin ta
kishin fytyrėn tė kthyer nga Roma, nuk kishin asnjė lidhje me provincėn
maqedone, e cila kishtarisht mbeti e lidhur me Kostandinopojėn. Mohimi i kėtyre
konkluzioneve ėshtė njė spekulim pa shije.
Tė dy kėto konkluzione na bindin se, teza e pėrhapur nė historiografinė
ballkanistike se nė fund tė Antikitetit, pra para ngulimeve sllave nė Ballkan
viset e sotme tė Maqedonisė ishin pa banorė, mbėshtetet nė pohime aprioristike
pa dėshmi dokumentare. Kundėrshtarėt e kėtyre dy konkluzioneve citojnė jo
burimet dokumentare tė Antikitetit tė vonė, por njėri-tjetrin ose shumė-shumė
toponimet sllave qė ndeshen nė viset shqiptare tė Maqedonisė. Toponimet sllave,
tė cilat sot janė tepėr tė pėrhapura jo vetėm nė viset shqiptare tė Maqedonisė,
por edhe nė mbarė Gadishullin Ballkanik, nuk ndeshen nė shekujt e hershėm
mesjetarė. Ato dalin nė fushėn e burimeve dokumentare mė vonė, duke filluar nga
shekulli XI e kėtej. Nuk ėshtė pa vend tė pėrmendim kėtu njoftimin qė na jep
kronisti bizantin me origjinė ilire, Marcelin Komesi, sekretari i perandorit
Justinian, me origjinė dardane nė veprėn e vet "Chronicon". Shkupin ai nuk e
vendos nė asnjė nga tė dyja Maqedonitė, por nė provincėn e Dardanisė
(Marcellinus Comes, Chronicon, ad An. 518). Po ashtu, edhe Hierokli e quan
Shkupin "Skupimetropolis", domethėnė kryeqendrėn e Dardanisė (Synecdemos 655,
XVI, 8).
Si pėrfundim, nuk ėshtė e drejtė orvatja e disa historianėve, tė cilėt kur
ngjarje qė kanė ndodhur nė brezin jugor tė Dardanisė antike i pėrfshijnė si
ngjarje qė i takojnė Maqedonisė antike dhe mesjetare.

Tiranė, Nėntor 2009


http://www.gazeta-shqip.com/artikull.php?id=77290

Kuptohet, shqiptarėt e Maqedonisė me tė drejtė nguten tė shėrojnė plagėn mė tė
madhe qė ua la dekadat e socializmit: mosmundėsin tė arsimohen. Pastaj
shqiptarėt e Maqedonisė me tė drejtė nxitojnė tė ngjiten nė shkallėn e arsimimit
tė bashkėkombėsve tė tyre nė Shqipėri e Kosovė dhe duan tė mos mbeten pjesa mė e
paarsimuar e popullit ton. Por, nga ngutja, disa nga ata, mbase harruan se plaga
mė e rėndė nė trupin e shqiptarėve tė Maqedonisė e marrė gjatė dekadave tė
socializmit nga mospasja mundėsi tė arsimohen nė gjuhėn amtare, nuk shėrohet
ashtu siē vepron i urituri – duke mos e zgjedh ushqimin dhe me gatim tė
ngutshėm.
Njeriu i paarsimuar sheh qartė dhe njeh vetėm vetvete dhe gjerat rreth tij,
gjysmė i arsimuari nuk e sheh vetėm atė qė shikon por edhe hijet qė i duken se
ecin pranė tij, ndėrsa i arsimuari i mirėfilltė nuk e lodh shikimin me gjėrat qė
ka pranė vetes, por donė t'i sheh largėsitė, jeton me bindjen se gjithmonė do
mbetet vetėm njė nxėnės qė duhet tė mėsojė. Por, mes kėtyre tri kategorive,
ekziston edhe njė grup tjetėr i tė arsimuarve, njė lloj i ri i tyre qė e pollėn
dy dekadat e demokracisė, e numri i tė cilėve u rritė nė pėrmasa tė turpshme mes
shqiptarėve tė Maqedonisė: shkencėtarėt me tituj doktorėsh e magjistrash e qė
kėto tituj i morėn duke mbrojtur temat shkencore nė vendkalimin kufitar tė Qafė
- Thanės. Aty ku "mentorėt" nga pėrtej kufirit ua sillnin diplomat, e kandidatėt
e tyre ua dorėzonin punimet shkencore tė shkruar nė bardhėsitė e dhjetėra
monedhave evropiane me ngjyrė tė kuqe. Dhe kėshtu, shqiptarėt e Maqedonisė sot
kanė aq shkencėtarė sa do mjaftonin pėr t'u kompletuar me kuadėr arsimorė e
shkencorė tė gjitha institucionet shkencore e universitare tė Ballkanit
Perėndimorė. Pra, tė gjithė universitetet e kėsaj pjese tė Ballkanit qė u
ngjajnė vetėshėrbimeve ku mund tė blesh atė diplomė qė ta lejon xhepi. E me ēka
u krijua bindja se arsimimi nuk ka tė bėjė me atė qė ke nė kokė dhe nė bėrthamėn
njerėzore, por me atė qė ke nė xhep dhe me thellėsinė e tij.

Kuptohet, shqiptarėt e Maqedonisė me tė drejtė nguten tė shėrojnė plagėn mė tė
madhe qė ua la dekadat e socializmit: mosmundėsin tė arsimohen. Pastaj
shqiptarėt e Maqedonisė me tė drejtė nxitojnė tė ngjiten nė shkallėn e arsimimit
tė bashkėkombėsve tė tyre nė Shqipėri e Kosovė dhe duan tė mos mbeten pjesa mė e
paarsimuar e popullit ton. Por, nga ngutja, disa nga ata, mbase harruan se plaga
mė e rėndė nė trupin e shqiptarėve tė Maqedonisė e marrė gjatė dekadave tė
socializmit nga mospasja mundėsi tė arsimohen nė gjuhėn amtare, nuk shėrohet
ashtu siē vepron i urituri – duke mos e zgjedh ushqimin dhe me gatim tė
ngutshėm.

Shqiptarėt e Maqedonisė sot kanė nė ēdo lagje nga dy-tre doktorė shkencash dhe
nga dhjetėra magjistra, kėshtu qė mbase ka ardhur koha qė tė fillojnė tė
mėsojnė, ka ardhur koha qė disa nga kėta shkencėtarė t'u kthehen librave tė
shkollės sė mesme sa tė mos duket aq qartė se janė prodhim i "katedrave" tė
shitblerjes sė diplomave nė Qafė tė Thanės, Bllacė e Deve-Bair. Shqiptarėt e
kėtushėm duhet ta kuptojnė se njė inflacion i tillė i diplomave, pėr ata mund tė
ketė po tė njėjtat pasoja si edhe mosarsimimi. Posaēėrisht kur kėta shkencėtarė
bėhen ligjėrues nėpėr universitetet e kėtushme, apo drejtues tė institucioneve
tė pakta kulturore e shkencore. Sepse kur tė arsimon analfabeti, dėmi ėshtė po
aq shkatėrrues sa edhe kur ta ndalojnė arsimimin. Andaj nėse deri dje ishte e
domosdoshme njė shfryrje e atyre qė kanė pasur ambicie, por nuk u ėshtė dhėnė
mundėsia ato t'i realizojnė me kohė, sot ka ardhur dita qė ambiciet pėr tituj
shkencorė tė jenė nė proporcion me atė qė ke nė kokė.

Se arsimimi i gjeneratave tė reja tė shqiptarėve tė Maqedonisė sot ėshtė lėnė
edhe nė duart e atyre qė kanė doktoruar, por ende nuk kanė filluar tė mėsojnė,
ėshtė diēka qė e dinė tė gjithė shqiptarėt e kėtushėm. Kėtė e dinė edhe partitė
e kėtushme shqiptare, tė cilat kėtė brumė "shkencorė" e pėrdorin pėr t'i vėnė
nėnė kontroll institucionet e kėtushme arsimore nė gjuhėn shqipe. Atė qė nuk e
dinė as shqiptarėt e kėtushėm e as partitė e tyre, e qė duhet thėnė hapur, ėshtė
vėrteta se me kėtė brumė mund tė ngjeshėsh vetėm tė diplomuar tė paditur. Njė
arsimim pa standarde vlerėsuese, solli edhe deri te ajo, pėr shembull, qė nė
Universitetin Shtetėror tė Tetovės tė ndėrrohen ligjėruesit sezonalisht dhe
varėsisht nga partia shqiptare nė pushtet. Apo nė kėtė universitet tė kesh
"komisarė partiak" qė mbajnė "rendė" nė punėsimin e profesorėve, duke u dhėnė
pėrparėsi atyre si vetvetja, atyre qė marrin pagė mujore, por kurrė nuk dalin
pėrpara studentėve, tė vetėdijshėm se do pėrballen me studentėt qė dinė mė shumė
se profesorėt e tyre.

Mė nė fund, sikur shqiptarėt e Maqedonisė tė kishin aq doktorė shkencash, aq
magjistra dhe aq tė diplomuar nėpėr universitetet e kryeqendrave fqinje sa ėshtė
numri i tyre, atėherė atyre nuk do u ndodhte kjo qė ėshtė duke u ndodhur: qė
Gruevski t'i kullotė sikur bagėti pa bari. Pra, sikur shqiptarėt tė kishin aq
shkencėtarė sa janė nė numėr, ata prej moti do ta merrnin nė duar tė veta edhe
universitetin "Shėn Cirili e Metodi" nė Shkup, e jo mė ato dy nė Tetovės qė janė
bė thuajse pronė e partive politike shqiptare. Pra, sikur numri i atyre qė
mbajnė tituj tė lart shkencorė tė ishte proporcional me diturinė e tyre,
shqiptarėt e kėtushėm qėmoti do dilnin nga gėnjeshtra politike se barazia
qytetare arrihet vetėm me pesė ministra nė qeveri, do e kuptonin se problemi i
tyre nuk ėshtė gjithaq ai se ēka pėr ta shkruajnė akademikėt shoven maqedonas,
por pse ende mbetėn popull "joinstitucional". Dhe ata shkencėtarė dhe elita tė
arsimuara do dilnin e do u thoshin partive politike: mjaftė mė me kėtė luftė
ndėrpartiake pėr tė ardhur nė pushtet qė t'ia lehtėsoni Gruevskit sundimin mbi
ne! Do dilnin pra me ndonjė platformė tė qartė politike ku do sqaronin se mbase
ka ardhur koha tė riaktuelizohet ideja e dikurshme e Ali Ahmetit qė shqiptarėt e
kėtushėm tė kenė njė kėshillė koordinues qė do jetė korrigjues i
destruktivitetit partiak dhe do u prijė proceseve qė do e ēojnė pėrpara
shoqėrinė shqiptare nė Maqedoni.

Nuk ka dyshim se shqiptarėt e Maqedonisė mirė bėjnė qė i pėrkushtohen
shkollimit, qė bėjnė ēmos tė kompensojnė tė humburėn. Por nė ndėrkohė, duhet ta
kuptojnė se e humbura nuk kompensohet nėse nuk ke arsimim tė shėndosh.
Shqiptarėt e Maqedonisė kanė nevojė pėr fakultete nė ēdo lagje tė tyre, qė tė
shėrojnė varrėn nga e kaluara socialiste, por jo institucione arsimore ku
partitė i punėsojnė tė paaftit e tyre, jo institucione ku kryesuesit e partive i
kontrollojnė universitetet nėpėrmjet "komisarėve partiak". Sepse nėse vazhdon ky
proces, shqiptarėt e Maqedonisė do bėhen populli i vetėm qė do ketė mė shumė
doktorė shkencash e magjistra se sa tė arsimuar me shkollim tė mesėm. Ēka do
shkojė nė favor tė autorit tė kėtij teksti.

http://kmehmeti.com/analiza/240.html