Promemorja e Esat Pashė Toptanit nė Konferencėn e Paqes

Ja teksti i plotė shqip i promemorjes, tė cilėn Esat Pashė Toptani ia ka paraqitė Konferencės sė Paqes nė Paris mė 16 prill 1919

Pėrkujtesė mbi Shqipninė

Mbas luftnave ballkanike, Fuqitė e Mėdha, tė ndodhuna para detyrimit me rregullue Ēeshtjen e Ballkaneve, gjetėn rasėn e volitshme me u marrė me Shqipninė, ku, gjatė 50 viteve tė fundit, kryengritje tė shpeshta dhe tė ashpra kishin krijue shumė shqetėsime.

Mbas shumė bisedimesh (negociatash) tė gjata, Ambasadorėt, - tė mbledhun nė Londėr dhe, tue veprue mė emėn tė qeverive qė pėrfaqėsonin e simbas instruksioneve tė marra, - krijuen Shqipninė si nji principatė tė pavarun, autonome e tė trashgueshme, ndėrsa pas disa muejsh, pėrzgjodhėn Princin Guillaume de Wied¹ pėr me i dhanė fronin e ri. (Konferenca e Londrės 1913).

Atėbotė dy qeveri administronin veē e veē Shqipninė: ajo e Vlonės qi kryesohej prej Ismail Kemal Beut dhe ajo e Durrėsit nė krye tė sė cilės gjindesha unė. Por, nėse ajo e Vlonės ishte diēka personale e disa njerėzve, pėrkundrazi kjo e Durrėsit rridhte prej vullnetit tė popullit tė shprehun lirisht gjatė nji mbledhjeje ku pėrfaqėsuesit e tė gjitha viseve tė Shqipnisė Qendrore kishin dhanė lirisht votėn e tyne.

Kėsisoj paraqitej gjendja nė kohėn kur Komisioni Ndėrkombtar i Kontrollit, do tė merrte detyrat simbas mandatit tė dhanė prej Konferencės sė Londrės (Tetor 1913).²

Mbas zbulimit tė komplotit xhonturk, qi kėrkonte me ngritė muslimanėt e Shqipnisė kundėr vendimeve tė Fuqive tė Mėdha dhe nė favor tė Izet Pashės, Ismail Qemal Beu, - bashkėfajėsia e tė cilit kishte dalė nė dritė zyrtarisht, - u shtrėngue me dhanė dorėheqje e me u largue prej vendit.

Komisioni Ndėrkombtar i Kontrollit mori nė dorė drejtimin e qeverisjes nė atė pjesė tė Shqipnisė. Tue dashtė me i dhanė vendit nji qeverisje unike dhe me zhdukė ēdo pėrēamje, ai (komisioni) - tue mė kujtue pėrkushtimin tim ndaj kauzės sė vendit tim - mė bani thirrje tė jepja dorėheqje edhe unė prej funksioneve tė mija. Megjithėse ato i mbaja me vullnetin e lirė tė bashkėkombasve tė mij, unė nuk ngurrova me pranue kėrkesėn e tij, e cila, nė sytė e mij, pėrfaqėsonte vullnetin e 6 Fuqive formuese, dhe njikohėsisht pranova, simbas propozimit tė tė njejtit Komision, me kryesue pėrfaqėsinė shqiptare tė ngarkueme me shkue e me i ofrue fronin Princit tė pėrzgjedhun. Dokumente zyrtare, tė daluna nga Komisioni, nderojnė, si punėn qė kisha ba gjatė kohės sė qeverisjes sime, ashtu edhe patriotizmin tim pėr tė cilin kisha dhanė prova.

Kėto ngjarje qė pėrmenda ma sipėr, do t’ju japin mundėsi, - tė nderuem zotnij, - qė tė kini tė qartė se, qysh prej ditėve tė para tė krijimit tė Principatės Shqiptare, unė s’kam pasė shqetėsim tjetėr, veēse: - mos me ba ndonji gja qė mund ta damtonte veprėn e Fuqive tė Mėdha. Nė kohėn qi Komisioni mė ngarkoi me shkue nė Neu-Wied, unė sigurisht e dija se muslimanėt, qi pėrbājnė shumicėn dėrrmuese tė popullsisė, ishin tė pakėnaqun prej zgjedhjes qi kishte ba Europa, por unė dija gjithashtu se ndikimi dhe autoriteti qė unė gėzoja si kreu i familjes kryesore dhe ma tė vjetėr tė Shqipnisė, jo veē qi do t’i qetėsonte bashkėbesimtarėt e mij, por gjithashtu do t’i nxiste ata me e pranue Princin, tė cilin, nė njifarė mėnyre, m’ishte ngarkue me ua vendosė mbi krye. Me tė vėrtetė, mund tė themi – pa e teprue hiē – qi ky vendim i Komisionit, vinte pėr shkak se unė isha i vetmi pėrsonazh shqiptar, ndėrhymja e tė cilit nė kėtė ēeshtje, mund tė qetėsonte pakėnaqėsinė popullore. Unė pranova, por tue e dijtė mirė se isha nė kundėrshtim me vullnetin e bashkėkombasve tė mij dhe se ky qendrim do tė mė shkaktonte shumė anmiqsķ.

Nė shkurt tė 1914-ės, Princ Wied-i zbriti Durrės. Mosnjohja e vendit, e zakoneve dhe dokeve, servilizmi i tij ndaj disa ndikimeve si dhe ngathtėsia e tij e shprehun qysh nė ditėn e parė, zgjuen pakėnaqėsinė popullore, e cila veēsa ishte fashitun disi. Disa javė mbas ardhjes sė tij, kryengritja shpėrtheu tue shtrėngue kėsisoj Fuqitė e Mėdha europiane me dėrgue mė portin e Durrėsit nji flotė shumėkombėshe, prania e sė cilės, shpresohej se mund tė shuente pakėnaqėsitė.

Pėr fat tė keq, tue iu bindė nxitjeve tė Pėrfaqėsuesit diplomatik austrohungarez, Princi kreu nji akt qi nuk po ia lejoj vetes me e etiketue, pėrderisa ka tė bājė me mue personalisht.

Nė natėn e 19 majit 1914, tue shfrytėzue errsinėn, nji bateri ushtarake u pozicionue nė kopshtet e Pallatit (tė Princit) dhe hapi zjarr kundėr godinės ku unė banoja e cila ndodhej nė mes tė qytetit, ndėrkohė qi disa vullnetarė (joushtarakė), tė njohun pėr ndjenjat e tyne filoaustriake, rrethuen banesėn time ndėrsa shefi i tyne, nji oficer hollandez i ngarkuem nga Europa me organizimin e xhandarmėrisė, mė shtrėngoi me u dorėzue. Asokohe unė isha ministėr i Luftės dhe ministėr i Mbrendshėm, si dhe Kryetar ad interim i Kėshillit tė ministrave. Unė pranova (me u dorėzue), por me kusht qi tė mė merrte pėrsipėr (siguronte), Ministri i Italisė nė Oborrin shqiptar. Kėshtu ndodhi qė unė u detyrova me lėshue atdheun tim e mė u strehue fillimisht nė Romė e ma vonė nė Paris.

Ky akt i pakuptueshėm dyfishoi pakėnaqėsinė e shqiptarėve, kryengritja e tė cilėve pati njė shtrimje mjaft tė madhe. Ndėrhymjet e vazhdueshme tė anėtarėve tė Komisionit tė Kontrollit nuk mundėn me qetėsue gjendjen: Durrėsi i ngujuem s’kishte ma lidhje me pjesėn tjetėr tė Shqipnisė dhe autoriteti i Princit nuk ushtrohej pėrtej nji perimetri prej 2-3 kilometrash (rreth Pallatit).

E tillė ishte gjendja kur shpėrtheu lufta botnore. Katėr javė ma mbrapa (shtator 1914), Wilhelm Wied-i braktisi vendin, i hipi nji jahti tė marinės italiane dhe ia mbathi pėr Venecia. Tė gjithė anėtarėt e Kabinetit i shkuen mbrapa. Asokohe unė gjindesha nė Francė.

Tue kuptue se vendit tim do t’i vinte radha me luejtė nji rol shumė tė randėsishėm gjatė pėrplasjeve anmiqėsore, tue dijtė mirėfilli se ai do tė bāhej pré e disa influencave me tė cilat unė s’isha dakord, braktisa Parisin dhe, pa humbė asnji minutė, mora rrugėn pėr Shqipni, tue kalue nga Athina e Nishi, tuj dhanė kėsisoj, qysh prej ēasteve tė para, nji provė tė qendrimit qi do tė mbajsha kundruell Perandorive tė Bllokut Qendror.

Mbasi mbėrrina nė Dibėr, thirra nėn armė mbrenda disa orėsh, ma shumė se 10,000 shqiptarė, dhe nė krye tė tyne u ktheva nė Durrės pa e shkrepun nji herė, i brohoritun prej popullit dhe i sajdisun prej pėrfaqėsive tė huaja qi shfaqnin nji kėnaqėsi tė vėrtetė. 24 orė ma mbrapa Senati mė emnoi me unanimitet, kryetar tė qeverisė, funksion i cili pati aprovimin e tė gjitha Fuqive.

Vendi, nė atė kohė, ishte i ndamė nė dy kampe: nga njana anė, partizanėt e Austrisė, nga tjetra, ata qė ishin pro nji rikthimi tė Turkisė. Unė luftoja si kundėr njanės palė, ashtu edhe tjetrės. Ndėrkaq qeshė shumė i lumtun qi munda me vu rendin, qetėsinė dhe sigurinė. Sjellja ime mori edhe miratimin e pėrgėzimet e pėrfaqėsuesve diplomatikė tė mbetun nė Shqipni mbas largimit tė Princit: - arkivat e qeverive tė ndryshme, nė rast nevoje, mund ta dėshmojnė.

Ndėrkohė qi merresha me gjendjen e mbrendshme tė vendit tim, njikohėsisht nuk hiqja prej mendsh rolin qi ai duhej tė luejte nė luftėn, e cila, megjithqė sa kishte fillue, parashihej se do tė zgjaste pėr vite tė tana me beteja gjakatare e vrastare.

Pothuej nji orė mbas rikthimit tim nė Durrės, Pėrfaqėsuesi diplomatik i Austro-Hungarisė, tue u bazue nė miqėsinė tonė shumėvjeēare, nė emėn tė qeverisė qė tij, mė bani ofertat ma tė shkėlqyeshme, nėse unė pranoja me u deklarue nė favor tė Perandorive Qendrore.

Unė i hodha poshtė premas ato propozime, ashtu edhe ato qi ai mė pėrtrīu disa herė ma vonė. Disa javė ma mbrapa – ju lutem Zotnij, tė kini parasysh se atėherė ishte tetori i 1914-ės – Pėrfaqsuesi diplomatik i Bullgarisė, tue mė komunikue vendimin e marrun nė atė kohė prej vendit tė tij, pėr t’u deklarue kundėr Antantės, m’u pėrbetua nga ana e tij dhe mė kėrkoi tė deklaroheshim kundėr Serbisė. Unė refuzova pėrsėri nė mėnyrė tė preme. Njikohėsisht unė paralajmėrova Ministrin e Francės mbi qėllimet e Bullgarisė, tė cilat, - kėtė e di - iu banė tė njohuna Ministrit tė Punėve tė Jashtme tė Republikės (franceze).

Qendrimi im ishte i diktuem nga nji vendim i marrun spontanisht prej meje qysh nė ditėt e para tė luftės: - ta lidhja fatin e vendit tim me ate tė Fuqive aleate qi u kishin njoftė solemnisht kombeve tė vogla tė drejtėn e vetėvendosjes. Nė atė kohė, unė pata – mė lejoni ta them – njifarė guximi pėr me veprue simbas rrethanave; gjendja luftarake e aleatėve nuk ishte e shumė e mirė. Fitorja e Marnės ende s’njihesh, ndėrsa shpirtnat e frikėsuem qi m’rrethonin, s’ishin aspak nė favor tė krahut qi kisha pėrqafue unė. Por prej arsyetimeve tė tyne pesimiste, unė u tranda aq pak, sa mos me e vu kurrė nė dyshim triumfin final tė Aleatėve.

Nė emėn tė qeverisė qi drejtoja si kryeministėr, unė i deklarova luftė Austrisė. Le tė mė lejohet tė kujtoj kėtu se kjo gjendje lufte u njoh nga Gjykata e luftės nė Pola, me anė tė nji vendimi, i cili ligjėronte kapjen e disa anijeve shqiptare tue u bazue nė faktin se Shqipnia ishte nė luftė me Austrinė.

S’vonoi shumė dhe unė u gjenda pėrballė nji lėvizjeje tė mbrendshme. Turqia u radhit nė krah tė Perandorive Qendrore dhe shpalli luftėn e shenjtė. Tue qenė se shumica dėrrmuese e popullsisė shqiptare, siē e kam thanė ma sipėr, asht muslimane, detyrimisht do tė ndikohej prej kėsaj shpalljeje, sepse fjalėt e Kuranit e bājnė njė detyrim madhor bindjen ndaj saj.

Unė, muslimani, i dola kundėr, me gjithė fuqitė e mia (por): nji lėvizje popullore u deklarua kundėr meje, ndėrkohė qė Gjykata Ushtarake e Stambollit mė dėnonte me vdekje dhe njoftonte botėn islamike gjithandej. Por as njana, as tjetra, s’mė bānė me ndryshue qendrim.

Me shpejtėsinė qė tregova dhe, me masat qi mora, ia mbėrrina me e shtypė atė lėvizje, e cila, po t’ishte shpėrhapė, unė vetė do tė kisha pasė pasojat ma tė randa, tue rrezikue kėshtu pėrgjithmonė detyrėn, sė cilės i isha pėrkushtue. Gjatė kėsaj manovre, munda me kapė 30 mijė mushkė dhe municione qi ishin futė fshehtas prej Austrisė.

Nėse ato armė do tė kishin mbetė nė duert e kryengritėsve, sigurisht qi ato do t’ishin pėrdorė ma vonė kundėr Serbisė. Pra veprimi im shmangu rrezikun. Prandej nė ditėn kur, mbas suksesesh qi ēuditėn botėn, trupat serbe, - tue u zbythė kundrejt forcave dėrmuese dhe tue kėrkue shpėtim pėrballė presionit anmik, - mbėrritėn nė Shqipni, unė qeshė shumė i gėzuem qė munda me u ba ato shėrbime, pėr tė cilat, - bashkė me falenderimet e Aleatėve, - nga ana e Francės dhe e Anglisė, m’u njoft merita me anė gradash tė nalta dhe medaljesh tė urdhnave tė tyne kombtarė. Disa javė ma vonė, unė lehtėsova rrugėtimin e kėtyne trupave pėr nė portet nga ku ato do tė niseshin pėr Korfuz.

A āsht e nevojshme qė unė tė kambėngul nė randėsinė e bashkėpunimit tim nė ato rrethana? Nėse do tė kishte qenė ndokush tjetėr (pėrveē meje) kryetar i qeverisė shqiptare, ushtria serbe – e rraskapitun prej nji marshimi tė detyruem pėrmes nji vendi malor e tė mbuluem nga bora; me mungesa tė mėdha ushqimesh e municionesh; e shkapėrderdhun dhe e lodhun prej sulmeve tė partizanėve tė Austrisė, – do tė ishte ba lehtė pré e anmikut dhe kėsisoj Antanta do tė kishte mbetė pa nji prej anėtarėve tė saj qi ma vonė do tė rezultonte mjaft i dobishėm.

Le tė mė lejohet tė shtoj kėtu, thjesht me qėllim informimi se, Princi Regjent i Serbisė, gjatė nji ceremonie zyrtare, pati dėshirė tė shpallte botnisht se vendi i tij nuk do ta harronte kurrė ndihmėn qi unė i kisha dhanė nė ato rrethana tragjike, dhe, nga ana e vet, Franca pranoi me mė dhanė, nė tė njejtin sens, dėshminė e saj tė ēmueshme.

Nėse unė e pashė tė arsyeshme me rikujtue kėto ngjarje, kjo s’ka tė bājė fare me qėllimin qė unė tė lėvdohem, por veēse me shfaqė qartė randėsinė e ndihmesave qė kam dhanė asokohe.

Tue vazhdue pėrpjekjet e mija, u vuna nė dispozicion tė plotė tė komandės superiore italiane pėr me bashkėpunue nė mbrojtjen e krahinės sė Durrėsit kundėr trupave austriake. Pėrpjekjet tona nuk u kunorzuen me sukses pėr shkaqe tė cilat nuk asht rasti me i pėrcaktue kėtu.

Me afrimin e anmikut dhe kur ēdo rezistencė s’kishte ma dobi, unė u detyrova me braktisė vendin tim. Tue besue nė garancitė zyrtare qė m’u dhanė prej pėrfaqėsuesit diplomatik tė Romės, i cili me afirmoi qi qeveria e tij vepronte nė emėn tė Antantės, unė pranova me u strehue nė Itali.

Ndėrkohė unė e dija qė nji Fuqi tjetėr kishte marrė tashma tė gjitha masat e nevojshme pėr me sigurue udhėtimin tim dhe tė ushtarėve tė mij pėr nė Korfuz ku, - tė riorganizuem me tė njejtat kushte si trupat serbe, - ne do tė niseshim ma vonė nė frontin e Orientit. Pėr shkak tė kontributit qė dhashė nė mbrojtjen e Durrėsit, qeveria italiane mė dekoroi me kordonin e madh “SS.Maurice e Lazare”.

Nė Romė u prita me nderime tė mėdha prej Princit Trashgimtar³, Kryetarit tė Kėshillit tė Ministrave dhe Ministrit tė Punėve tė Jashtme dhe, prej tė treve, mora garancitė se do tė konsiderohesha dhe trajtohesha si Kryetar i nji qeverie faktike. Kėrkoj tė drejtėn tė lejmė nė heshtje negociatat qi zhvillova nė atė kohė me Consulia-n, po ashtu edhe arsyet qi penguen suksesin e tyne.

Mbas atij mossuksesi, unė u largova pėr nė Paris. Atje, nė gusht 1916, mbas disa bisedimeve, tė cilat janė shumė tė njohuna, prandej nuk kam nevojė me i rikujtue kėtu, unė u dėrgova nė frontin e Orientit, nė tė njejtėn kohė qi ushtarėt e mij, – tė cilėt, mbas largimit tim nga Shqipnia, kishin mundė me sigurue transportin deri nė ishullin e Ponza-s, – ishin imbarkue pėr Selanik me nji anije franceze. Qysh prej mbėrritjes nė destinacion, ata burra u vendosėn nėn urdhnat e nji misioni ushtarak francez dhe u dėrguen nė nji sektor afėr Shqipnisė. Pėrgjatė ma shumė se dy viteve, ata morėn pjesė nė tė gjitha operacionet ushtarake dhe, nė shtator 1917, mundėn me bashkėpunue me shokėt e tyne francezė nė nji mėnyrė kaq efikase, saqė nė ofensivėn e Starovės, gjatė nji pėrpjekjeje tė vetme, mundėn me kapė rob nji numėr ma tė madh austriakėsh sesa ishin vetė efektivisht. Oficerė tė ndryshėm francezė, qė i patėn nėn komandė, nderojnė qendrimin e tyne ushtarak, guximin e tyne dhe mospėrfilljen qė ata tregojshin ndaj vdekjes. Trupat e mija kanė qendrue nė linjėn e parė tė frontit deri nė kohėn kur u pėrfundue armėpushimi me bullgarėt.

Nga ēka thamė ma nalt, del se qysh prej ditėve tė para tė Luftės, Shqipnia, - nė tė cilėn unė isha kryetar i qeverisė me vullnet tė popullit, - ka qenė deklarue nė favor tė Aleatėve dhe prej kėtij fakti pati fatin tė pushtohet e tė plaēkitet barbarisht prej anmikut. Ajo ka vuejtė njilloj si vendet e tjera dhe, njilloj si ato, ka tė drejtė me ngrejtė zanin tue kėrkue tė drejtėn pėr me vendosė pėr vetveten. Unė nuk kam nevojė tė theksoj se si do tė kishin shkue punėt, nėse vendi im do tė ishte deklarue nė favor tė Austro-Hungarisė: Serbia e mundun, kėsisoj fronti i Orientit do tė mbetej pa nji prej bashkėpunėtorėve ma tė ēmueshėm, Shqipnia do tė kishte mbyllė rrugėt pėr nė Sarandė etj., etj.. Nė kėto kushte, a nuk kam tė drejtė me qenė krenar pėr rolin qi kam luejtė, sado modest tė ketė qenė, nė ngjarjet qi sollėn triumfin e fuqive aleate?

Nė kohėn kur trupat e mija luftonin nė linjėn e parė, qeveria ime funksiononte nė Selanik. Asnji votim nuk āsht zhvillue qysh prej shtatorit 1914. Simbas mendimit tim, askush nuk mund tė ma kundėrshtojė titullin e kryetarit tė qeverisė shqiptare, tė dalė nga vullneti i popullit. Flamuri kombėtar, i cili kishte zavendėsue atė tė sjellun prej Princ Wied-it, valėvitej nė Selanik mbi Pallatin e qeverisė dhe, nė ceremonitė zyrtare, zinte vendin e tij nė krah tė flamujve tė fuqive tė Antantės. Pėr ma tepėr, Franca, Serbia, Greqia dhe Rusia vendosėn pranė kėsaj qeverie, pėrfaqėsuesit e tyne diplomatikė me tė cilėt unė isha nė marrėdhanie zyrtare e tė vazhdueshme. Nė kėto kushte, ekzistenca e qeverisė shqiptare nėn kryesinė time, mė duket e padiskutueshme.

Por a nuk kemi tė drejtė me u ēuditė kur shohim se nji i ashtuquejtun delegacion, nėn kryesinė e Turhan Pashės, ngre sot pretendimin me folė nė emėn tė Shqipnisė para Konferencės sė Paqes? Pothuej tė gjithė anėtarėt e kėtij delegacioni, mbasi ndoqėn Wilhelm Wied-in nė ekzil, kanė pasė zgjedhė si strehim Zvicrėn dhe kanė pasė ba nji propagandė tė turpshme kundėr Aleatėve, jo vetėm nė Europė, por gjithashtu edhe nė kolonitė shqiptare tė Shteteve tė Bashkueme tė Amerikės. Ky asht nji fakt qi askush s’mund ta mohojė dhe qė konfirmohet gjithashtu edhe prej disa dokumentesh tė njohuna. Kohėt e fundit, kanė ardhė edhe disa delegatė tė tjerė. Kėta tė ardhunit e fundit, gjatė gjithė luftės kanė ndejtė nė Shqipni dhe kanė qenė bashkėpunėtorėt ma tė devotshėm tė Austriakėve.

Pra gjendja asht e qartė: nga njana anė, disa njerėz qi s’kanė asnji autoritet, asnji pushtet, dhe qi deri ktu janė tregue kundėrshtarė tė Antantės tue e luftue; nga ana tjetėr, kreu i nji qeverie, i cili, pėrkundrazi, i ka ndejtė besnik e me ndershmėni fjalės sė dhanė spontanisht qysh prej ditėve tė para tė luftės, nė nji moment kur, - le tė mė lejohet ta pėrsėris, - gjendja ushtarake kritike e Aleatėve do tė kishte legjitimue krejtėsisht nji vendim tė kundėrt.

Ēka kėrkon Shqipnia nėpėrmjet zanit tim:

Pa dashtė me ribā kėtu historinė e ketij vendi, mė duket e dobishme me ju rikujtue se qysh prej kohėsh qė s’mbahen mend, Shqipnia ka luftue kundėr tė gjithė pushtuesve pėr me ruejtė karakterin e vet kombtar, gjuhėn e vet, doket e veta, zakonet e veta. Gjatė shekujve, ajo ka qenė pushtue; por s’āsht nenshtrue kurrė. Mbas luftnash shumėshekullore, mė 1913,⁴ ajo ka fitue, falė Fuqive tė mėdha, ate pavarėsi nė tė cilėn ajo s’i kishte humbė kurrė shpresat, dhe, megjthėse u zvogėlue nė sipėrfaqe toke mbasi ia shqyen e ia dhanė fqinjve tė saj, ajo priti me miradije vendimin e Konferencės sė Londrės.

Me qellim qi me ia ba tė mundun Shqipnisė me zanė vendin e vet nė mes tė shteteve tė tjera ballkanike, me pasė e me krijue jetėn e saj ekonomike, me u administrue simbas metodave moderne, me u zhvillue, Konferenca e Londrės e kishte pajisė me nji organizėm shumėkombėsh, efikasiteti i tė cilit s’vonoi shumė tė dilte nė pah dhe funksionimi i tė cilit do tė jepte rezultate tė ēmueshme, nėse lufta botnore nuk do t’i kishtė pengue punėt.

Ky Komision Ndėrkombtar i Kontrollit kishte pėrpilue nji statut, i cili, i pėrpunuem prej njerėzish qi e njihnin shkėlqyeshėm vendin, dukej se do tė kishte qenė tepėr i dobishėm: - i aprovuem prej qeverisė shqiptare, ai priste veēse ratifikimin pėrfundimtar prej gjashtė Fuqive tė Mėdha krijuese.

Nė emėn tė Shqipnisė unė kėrkoj mbetjen nė fuqi tė vendimeve tė Konferencės sė Londrės me kėtė ndryshim qi na imponohet sot, pėrjashtimin e pėrfaqėsuesve gjerman dhe austriak nė gjinin e Komisionit tė Kontrollit dhe zavendėsimin e tyne prej nji pėrfaqėsuesi tė Shteteve tė Bashkueme tė Amerikės.

Nė fillim tė vitit 1918, gazetat bolshevike kanė publikue tekstin e nji marrėveshjeje sekrete tė nėnshkrueme nė Londėr nė prill 1915 prej Francės, Britanisė sė Madhe, Italisė dhe Rusisė, ku Italisė i njihej nji gjendje e privilegjueme nė Shqipni dhe ku pranohej qi nė favor tė shteteve fqinje (me Shqipninė) tė bāhej nji ndryshim tjetėr i kufijve qė ishin pėrcaktue mė 1913. Nėse ky publikim asht i vėrtetė, atėherė  Shqipnia, pėrveēse do tė zvogėlohej edhe ma tepėr si territor, do tė vendosej gjithashtu nėn protektoratin e Italisė.

Unė nuk po pretendoj me i ba gjygjin kėtij vendimi; por nuk mund tė rri pa vu nė dukje se, nga njana anė, Fuqitė nėnshkruese vendosnin pėr nji pasuni qė s’i pėrkiste nji anmiku dhe, nga ana tjetėr, tue ia heqė pavarėsinė, ato e ndėshkonin Shqipninė pse ishte deklarue nė krah tė tyne! Nė fakt, nė momentin kur nėnshkruhej kjo marrėveshje sekrete, qeveria ime ishte rreshtue, qysh prej 6 muejsh, nė krahun e Antantės, ndėrkohė qė Fuqia nė favor tė sė cilės hipotekohej kėsisoj e ardhmja e vendit tim, ngurronte ende tė shprehte qendrimin. Sidoqoftė, unė ēmoj se āsht detyra ime me i tėrheqė vėmendjen Konferencės mbi rrezikun e kėtij vendimi.

Me paanėsinė e saj, historia āsht aty pėr me na provue se shqiptarėt, nė asnji kohė, nuk kanė pranue  zgjedhėn qi kanė dashtė me ua imponue. Mė 1878 ata morėn armėt kundėr vendimeve tė Traktatit tė Berlinit, i cili coptonte vendin e tyne dhe ata, deri nė njifarė pike, ia mbėrritėn me e fitue davanė. Gjatė pesė shekujsh tė sundimit turk, lėvizjet kryengritėse ia kanė vėrtetue Europės sė Shqipnia nuk do tė pranonte kurrė me u “otomanizue”, dhe ky fakt merr ma tepėr randėsi, sepse, megjithė shumicėn dėrrmuese muslimane, shqiptarėt kanė qenė tepėr tė pavarun pėr me iu nėnshtrue sovranitetit tė nji Fuqie, qoftė edhe muslimane.

Nėse mė 1914, vendi bani manifestime kundėr Princ Wied-it, ajo lėvizje ishte drejtue sigurisht shumė ma tepėr ndaj personit tė tij, sesa kundėr vendimit qė i impononte nji tė huej, i cili i pėrkiste nji feje tjetėr nga ajo e shumicės dėrrmuese. Nė kėto kushte, vendimi i Fuqive tė mbledhuna sot pėr me sigurue paqen e ardhshme nė botė, do tė jetė me pasoja shumė tė randa, nėse e ven Shqipninė nėn tutelėn e parashikueme.

Megjithate, nėse ato do tė vlerėsonin se Shqipnia nuk āsht ende nė gjendje me u vetqeverisė dhe se ajo ka nevojė me u drejtue, Komisioni i Kontrollit, i formuem nė kushtet qė unė kam thanė ma sipėr, do tė paraqiste nė sytė e Europės, tė gjitha garancitė e duhuna. I formuem me delegatė tė Fuqive Aleate dhe ortakėve tė tyre, komisioni do tė pritet me mirėnjohje, - unė ju bahem garant - prej tė gjithė shqiptarėve pavarėsisht se cilės feje i pėrkasin.

Zotnij, unė kam nji besim shumė tė naltė nė frymėn tuej tė paanėsisė si dhe nė drejtėsinė e kauzės sime e tė Shqipnisė, saqė mos me vū, - qoftė edhe pėr nji ēast, - nė dyshim, natyrėn e vendimit qi ju do tė merrni.

Kryetari i Qeverisė Shqiptare

Essad

(Pėrktheu nga origjinali frengjisht: Neritan Kolgjini)

1.Wilhelm Wied

2.Nė botimin e parė shėnohet viti 1916, qi padyshim asht gabim shtypi.

3.Nė origjinal āsht shkrue le Prince Lieutenant, pėr tė cilin fjala ma e pėrshtatshme na u duk Princi Trashėgimtar, megjithėse nuk āsht plotėsisht e saktė (shih Larousse: - Lieutenant général du royaume).

4.Nė botimin e parė āsht data 1915, e cila mendojmė se ka qenė gabim shtypi.