Vendimet e pėrgjithshme tė Kongresit Shqiptarottoman Konstitucionar dhe tė bashkėt qė u mbajt mė 10 korrik 1909 nė Dibėr tė sipėrme
© Copyright dhe sjelle nga Olsi Jazexhi (ketu eshte vetem versioni shqip. osmanishti mungon) Viti i botimit 1909 Nyjat e para pėr bashkim.
1) As njė shkak nuk munt tė gjėndet, i cili tė munde tė ndryshonjė ndjenjat qė kemi pėr te rrojtur dhe vdekur Osmanllinj. Atyre, qė gjykojnė se kėto ndjenja nuk i kemi tė verteta, do t'ua tregojmė sindėkur lipset me fuqinė dhe rreptėsinė t'ėnė.
2) Gjykimin' e atyre qe thonė se ne osmanllinjtė konstitucioni nuk munt tė rronjė, me mish e me shpirt e hedhim poshtė. Atyre, qė thonė se feja e lartėr e mohamedanėvet dhe konstitucioni nuk munt tė bashkohen, dhe kėshtu me ca intriga dhe gėnjeshtra tė politikės duan tė humbasin Ottomanėt me gjithė kombet e pėrbrėndėshme, u themi, se nuk munt t'u japė besė njeri kėtyre gėnjeshtrave se konstitucioni, d.m.th. drejtėsija ėshtė themel i fesė mohamedane: me ata qė shpresojnė dhe dėshirojnė t'i ftohin Shqiptarėt nga konstitucioni, me qėllimin tė lehtėsojnė prishjen e Osmanllisė nė Evropė, me kėta Shqiptarėt qeshin, se kur u shpall vjet mė 10 korrik konstitucioni, Shqiptarėt me dashje tė pėrgjithėshme dhanė besėn e vėrtetė qė do tė jenė gati tė vdesin pėr tė mbrojtur tė shėnjtėruarin konstitucion Ottoman.
3) Nė qoftė se shkelėn tė drejtat e sė latrės Imperatoris'Ottomane nėr ēėshtje tė jashtme kurdoherė, pėr tė mbrojtur tė drejtat dhe interesat, kur tė shfaqet nevojė pėr luftė taboret e Shqiprisė, si dhe ata qė do tė pregatiten pas nevojės do tė mblidhen pėr sė shpejti dhe me rregull tė sosur do tė vraponjė tėrė fuqija ushtare e Shqipėtarėvet drejt vdekjes pas urdhėrin e qeverisė.
4)Kudo qė tė ngjasė kryengritje, ose trazim pėr interest tė pėrjashtme, do nga qė nuk presin ligjet qė do tė vendosen prej qeverisė, do me gjėllim pėr tė prishur paqjen, ose pėr tė rrėmbyer pasjen dhe mbrojtjen e njeri jatrit, pėt tė shuarė kėta trazime dhe pėr tė vėnė nė vėnt urdhėrin e qeverisė, do tė mblidhen me vrap ushtarė, nė qoftė se fuqija nuk ėshtė mjaft ose ėshtė lark, pas urdhėrin e qeverisė dhe pėr tė mos ngjarė no njė trazim i cili munt tė sjellė njė rrezik pėr kentitucionė dhe munt ta dalė grindje, ushtarėt qė do tė mblidhen do t'a pėrdorin fuqin' e tyre pas urdhėrin e ligjėshme tė qeverisė.
5) Nė qoftė nevojė tė vendosen ligjet pėr tė mbledhur ushtėri n'ato vėnde qė nuk mblidhen gjer sot. Vendimet, pėr mi kėto ēėshtje, qė do jipen nė Parllament dhe Senat si tė vėrtetohen prej L.M. tė Mbretit, do tė priten me gėzim tė math nėr ato vėnde.
Nyjat e dyta tė nevojshime
1) Me qėnė qė shigurjia dhe qetėsia janė spirt' njė vėndi kėstu dhe paqjės, ėsht e ditur, njerzit kur dėshirojnė tė ruajnė tė drejtat e tyre me fuqin'e vet, prishin paqjen, pėr kėtė shkak nuk lipset t'i rrėmbehet njeriut gjėja dhe toka, lipset tė ruhen tė drejtat e gjėsė, tė tokės, vjedhjet, rrėmbimet dhe tė tjerat keqbėrjet tė ngrihen.
2) Kėrkimevet qė janė bėrė pas nevojat e vendit, pėr tė lehtėsuar udhėtimin e ushtėrisė, pėr tė siguruar pėrparimin e tregtisė nėr ato vėnde qė ėshtė nevojė, pėr tė bėrė udhė-he-kur, shoshera, pėr tė tharė kėnetat, pėr tė ndrequr lumenjtė etj., t'u jepet funt pėr sė shpejti.
3) Pėr tė pėrparuar Medresete lipset, pėrveē kėndimevet tė sotme, tė hyjnė nė program dhe tė bėhen provime dhe shkencat fizike, dhe pas kėtyre reformave tė quhen medreset mburim i shkollave tė lartėra, pėr tregti pėr mjeshtėri dhe normale, dhe tė mėsohet nėr kėto shkolla me rėndėsi tė madhe fillosofija fetare dhe vetijat mohamedane: tė mėsohet dhe kėndim'i Koranit pas regullės: tė pėrmisohen shkollat qė gjenden: nė njė vėnt tė nevojshėm tė Europės Ottomane tė fillohet njė universitet: nė ēdo vėnt tė Shqipėrisė tė hapen shkollat e para, tė dyta, tregėtare, kollegje dhe gjuh e vendit d.m.th. shqipja do-e-mos do tė mėsohet, si dhe nėr shkollat zyrtare, po menyr' e mėsimit ėshtė pas dashjes tė cilit do dhe e lirė. Tė prishurat e kėtyre shkollave do t'i paguanjė qeveriaja.
4) Lipset tė ēpallet mė parė nga an' e nėnėkėmbėsit civil (memuri mylqije) sa ushtarė nga ēdo klas do te merrėn nėnė armė, qė tė mblidhen me regull ushtarėt.
5) Reformat themelore qė janė bėrė nė Stamboll tė vendosen pėr sė shpejti nė gjitdė vilajetet. Nėnėpunėsit (mehmurėt) qė do tė dėrgohen, lipset tė dinė vetijat, zakonet dhe karakter' e vėndėsve qė do tė venė: pėr tė forcuarė fatbardhėsin' e mėmėdheut, vilajetėvet dhe kėshillavet tė kėtyre t'u jepet fuqija qė ėshtė dhėnė prej konstitucionit.
6) Grindjet qė janė nė kufit' e Malit Zi tė vėshtrohen nga an' e qeverisė pėr sė shpejti.
7) Ushtarėt qė de tė dėrgohen nė Hixhas, Jemen dhe nė vėndet tė nxehta e tė largėme tė dėrgohen pas regullimit qė u vendos sivjet, dhe tė ruhet anallogj' e mumurit pėr tė gjithė trupet tė ushtrisė Ottomane.
8) ėshtė mė mirė tė bėhet e dhjeta (ashari) e prerė (maktu) sesa tė shitet, po ca blerės (multezinj) pėt tė shpėtuar tė hollat qė kanė pėr tė marrė nga qeverija kanė blerė disa fshatra me ēmim shumė tė lartėr, pėr andaj pėr tė ruajtur dreitėsinė nuk ėshtė mjaft tė merren nėnė sy tė shiturat e pesė vitevet me radhė, po tė emėrohet njė komision prej njerės tė ditur, i cili t'a regullojė pėr sė shpejti duke mprojtur tė drejtat e cilit do.
9) Dyke marrė nėr sy reziket, vrasjet dhe pa udhėsit e lėndėta dhe tė palėndėta tė regjisė kėrkohet, ose t'i paguhet kėsaj kompanije dėmi pėr kohėn e paktė pė i mbetetdhe tė hiqet, ose si tė mbushet koha tė mos pėrsėritet kondrati.
10) Shqipėtarėt dhe Vllehėt Orthodoksė pėr tė ruajtur dhe zgjedhur ndjenjat e verteta Ottomane qė kanė, kėrkojnė t'u ndahet kishat dhe tė hujnė nėnė urdhėrin e Ministorit tė Arsimit dhe pas lejės tė konstitucionit tė bėjnė shėrbesat fetare nė gjuhėn e vetė, dhe t'u jepet lejė tė kenė ptiftėrinj dhe nėnėpunės qė dinė gjuhėn e tyre: nėnėpunės qė dinė gjuhėn e tyre: nėnėkėmbėsit e kryepriftėrinjėve tė Bullgarėvet tė ndodhen nė kėshillat (mexhilis idare). Kėstu kėrkimet qė u bėnė prej Shqiptarėvet, Vllehėt dhe Bullgarėtvet u njohtin tė ligjėshme dhe lipset qeverija t'i marrė nėnė vėshtrim.
11) Pėr bashkim tė gjithė kombevet qė ndodhen nė mbretėri Ottomane tė fillohen komisione nė vėnde qė ėshtė nevoja pas shėmbėllės tė "Bashkimit tė Kombeve", (Ittiadi Anasir) tė Selenikut
12) Tė mbahet pėr vit si kongresi qė u mbajt sivjet dhe dha kaqė pemė tė mira pėr mėmėdhenė njė i kėtillė mė 1 tė Tetorit nė njė qytet tė gjashtė vllajetevet qė ndodhen ne Evropė Ottomane i cili qytet do tė emėrohet dyke edhur short. Nga ē' do vilajet do tė dėrgohen nga njėzet delegatė, dhe do tė mbanjė pesėmbėdhjetė dit. Tė prishurat e kongresit nuk de t'i ngarkohen qytetit ku do tė mbahet, po delegatėvet dhe do tė quhet: "KONGRESI KONSTITUCIONAR I BASHKET SHQIPTAROTTOMAN". Program' i kongresit lipset pesėmbėdhjetė dit mė parė tė ndahet nėpėr vilajetet nga qyteti qė do tė mbahet Kongresi.
|