Shpata e Skėnderbeut dhe Profeti Ibrahim

Olsi Jazexhi

http://www.sot.com.al/index.php?option=com_content&view=article&id=1341:shpata-e-skenderbeut-dhe-profeti-ibrahim&catid=48:opinione&Itemid=66

Botimi i pėrkthimit tė monografisė mbi Skėnderbeun tė Oliver Jens Schmitt ka ndezur nė mediumet e Shqipėrisė, por edhe nė shumė forume tė internetit debatin mbi personazhin dhe mitin e Skėnderbeut. Edhe pse nga pothuaj tė gjithė shkruesit, pranohet qė shumica dėrrmuese e tyre nuk e kanė lexuar librin, kanė mjaftuar reagimet e nxehta nė disa gazeta kundėr pėrkthyesit tė librit, Ardian Klosi pėr tė rihapur debatin mbi Skėnderbeun.

Debati mbi Skėnderbeun nė Shqipėri nė fakt ėshtė i vjetėr. Ai ėshtė aq i vjetėr sa ē’janė dhe vetė shqiptarėt si komunitet i imagjinuar njerėzish. Njėqind vjet mė parė, shqiptarėt debatonin, ashtu sikurse edhe ne sot, nė ishte Skėnderbeu hero i shqiptarėve apo jo. Kėtu mė vjen ndėr mend se si, nė janar tė vitit 1908 psh. njė Lap Martallozi shkruante i revoltuar nė gazetėn “Drita” tė Sofjes se si nė Shqipėri, njerėzit mėsonin nėpėr meqtepė, se sulltanėt turq ishin tė shenjtė dhe janė dėrguar “nė kahuristanė pėr tė bėrė fet’h nga Allahu,” dhe se “Skėnderbeu s’qe tjatėr veēse njė hajdut”, “se hoxhėt kishin gjetur nė njė qitap arabisht qė tregonte se shqiptarėt ishin arapė qė njė mijė e njė e treqint vjet mė parė iu zemėruan halifesė hazretit Ymer dhe u bėnė muhaxhirė nė Shqipėri.” Lap Martallozi ankohej edhe se nėpėr skolitė e grekut qė ekzistonin nė Shqipėri, njerėzia mėsonte qė “gjith njerzit e mbėdhenj janė grekė, le Filipi, Leka i madh, Batlemeu, Pirua dhe Skėnderbeu, po aq edhe Krishti”(Lap Martallozi, Liria dhe zgjedha, Drita, Janar 1908).

Por problemi i Skėnderbeut ka qenė i pėrhapur nė tė gjithė vilajetet ku jetonin popullatat shqipfolėse nė Perandorinė Osmane. Nga vitit 1908 e deri mė 1912 nė kėto vilajete pati mė mijėra shqiptarė qė refuzonin idetė e shqiptaristėve mbi kombin, ndėr tė cilat hynte edhe miti i Skėnderbeut. Ky problem u trashėgua edhe pas krijimit tė Shqipėrisė si shtet, ku si nė jug ashtu edhe nė Shqipėrinė e Mesme dhe Gegėri, Skėnderbeu shihej si shpikje e kombėtaristėve, apo ndonjėherė si hero i toskėve qė e kishin marrė Skėnderbenė si hero tė tyre nga shkrimet e albanologėve perėndimorė, tė cilėt, siē tregon Clayer, ‘zbuluan’ shqiptarėt nė shekullin e 19tė.

Kėtė gjė e tregon edhe Enis Sulstarova nė shkrimin e tij “A duhet ēmitizuar Skėnderbeu?” (Gazeta Shqip, 8 dhjetor 2008). Ai thotė: “…Skėnderbeut u krijua nga Rilindja Kombėtare Shqiptare qindra vjet mė vonė vdekjes sė tij. Qėllimi i Rilindjes ishte krijimi i shtetit kombėtar shqiptar dhe miti i Skėnderbeut i shkonte pėr shtat: periudha e Skėnderbeut u kujtonte shqiptarėve ekzistencėn e shtetit mesjetar; Skėnderbeu kishte luftuar kundėr Perandorisė Osmane; me mitin e Skėnderbeut si "mbrojtės i Evropės" mund tė kėrkohej nėpėr kancelaritė evropiane pėrkrahje pėr tė drejtat e kombit shqiptar. Nė njėfarė mėnyre, Rilindja Kombėtare e zbuloi mitin e Skėnderbeut nga vetė shkrimtarėt evropianė tė Rilindjes Evropiane qė e kishin krijuar atė.”

Njė rrėfim mė tė qartė mbi zanafillėn e Skėnderbeut ka dhėnė Fatos Lubonja nė shkrimin "Bėhu i ditur tė jesh i lirė" (Korrieri, 30 nentor 2008). Duke cituar librin e ri dhe tronditės tė Nathalie Clayer, Lubonja tregon qė ky mit u promovua nga austro-hungarezėt tė cilėt morėn njė mit shqiptaro-sllav qė ekzistonte nė zonat e Shpuzės dhe tė Podgoricės, ku Skėnderbeu paraqitej si luftėtar sllav, dhe e shndėrruan nė njė hero tė popullit tė ri qė po formėsohej nė brigjet e Adriatikut. Siē kanė treguar shumė shkrues mbi kėtė temė (Fatos Lubonja, Nathalie Clayer, Hysamedin Feraj, Egin Ceka etj) miti i Skėnderbeut ėshtė pėrdorur nė forma tė ndryshme dhe nga grupime tė ndryshme nė historinė e shqiptarėve. Ai ėshtė konstruktuar sė pari si mit i krishtėrimit, dhe "atlet i Krishtit", ėshtė rimarrė mė pas nė emėr tė nacionalizmit, ėshtė pėrdorur si simbol i Bektashizmit nga Naim Frashėri, ėshtė pėrdorur pėr tė prodhuar njė shqiptar anti-turk nga nacionalistėt, ėshtė pėrdorur si simbol i bashkim-vllaznimit jugosllav nga komunistėt, ėshtė pėrdorur si mit pėr proēesin e shqiptarizimit tė muslimanėve nė ish-Jugosllavi, ėshtė pėrdorur si mesia i enverizimit, dhe tashmė me rėnien e komunizmit nė Evropėn Juglindore, ai po vazhdon tė pėrdoret si mit i proēesit tė nacionalizimit nė Kosovė dhe Maqedoni. Zhvendosja e busteve tė Skėnderbeut nė drejtim tė Prishtinės, Dibrės dhe tė Shkupit tregon qė ky mit vazhdon tė pėrdoret nga nacionalizmi shqiptar, i cili kohėve tė fundit ėshtė duke u gėrshetuar me mitet e Katolicizmit, ku siē vėren Abdi Baleta, Skėnderbeu shpesh bėhet pjesė e njė triniteti katolikocentrik ku Ismail Kadare, Nėnė Tereza e Skėnderbeu shiten si pjesė e njė embleme kombėtare, njė "trini e shenjtė" personalitetesh mbi bazė tė katolicizmit: Skėnderbeu si luftėtar pėr Papėn, jo pėr babėn; Nėnė Terezėn si tė vetmin burim shpirtėror pėr shqiptarėt dhe Kadarenė si tė vetmin frymėzues kulturor pėr konvertimin nė katolicizėm. Sipas Baletės, Kadareja reagon ashpėr kundėr de-mitizimit tė Skėnderbeut pėr arsye personale, pasi kėrkon qė tė jetė pjesė e tresheve tė mėdha, “pasi qysh nė kohėn e komunizmit e kishin pėrgatitur pėr nė "treshen e madhe" gjirokastrite Enver Hoxha-Eqerem Ēabej-Ismail Kadare, pėr tė krijuar bindje tė pakundėrshtueshme tek shqiptarėt se pushteti i mendjes dhe i forcės mbi ta duhej tė vinte vetėm nga Gjirokastra (Enveri si simbol i pushtetit politik, Ēabej si simbol i pushteti shkencor, Kadareja si simbol i pushtetit krijues).” (Abdi Baleta, Forumi Ēamėria, 23 nėntor 2008)

Ēfarė tė bėn pėrshtypje nė reaksionet qė shkakton debati mbi mitin e Skėnderbeut, ėshtė se pėrpjekja pėr ta parė Skėnderbeun si tokėsor dhe si ka qenė nė tė vėrtetė, shkakton sulme kundėr personave qė pėrpiqen tė ndajnė Skėnderbeun mitik nga ai historiku. Mė kujtohen kėtu sulmet qė u bėnė nė vitin 1998 kundėr librit "Skicė e mendimit politik shqiptar" nga Hysamedin Feraj, e deri te sulmet e sotme kundėr Klosit, apo Lubonjės nėpėr gazeta dhe disa forume tė internetit, ku tituj si "Pėrse sulmohet Heroi ynė kombėtar, Skėnderbeu", (prononcime tė Agim Isakut, Artan Lames, Luan Ramės, Edlira Gjonit, nė "Tirana Observer" 19 nėntor 2008); "Skėnderbeu, ky titan", ("Standard" 15 nėntor 2008); "Pse po ringjallen Ballabanėt?" (Fahri Balliu "55" 18 nėntor 2008), tregojnė tensionin qė shkakton te disa besimtarė tė mitit tė Skėnderbeut, ndasia shkencore e Skėnderbeut mitik nga ai historiku. Nė kėtė vazhdė, reagimet me tė mahnitshme kanė ardhur padyshim nga Mira Meksi qė nė Shekulli thoshte qė “shkelja apo rrėzimi i tyre (qoftė dhe nė tentativė) ėshtė thjesht tradhti ndaj kombit". (Mira Meksi, Shekulli, 18 nėntor 2008); dhe padyshim nga Ismail Kadare i cili personat qė kėrkojnė tė shohin objektivisht mitin e Skėnderbeut i quajti “pjesa renegate e popullit shqiptar” qė kėrkojnė tė shohin “Gjergj Kastriotin si njė renegat, tradhtar e armik” dhe qė tė “jesh kundėr Gjergj Kastriotit, do tė thotė tė parapėlqesh robėrinė para lirisė dhe Shqipėria do tė ishte vendi i parė nė Europė qė do ta bėnte kėtė” (Shekulli, 18 nėntor 2008). Kjo frymė e cila bėn “tradhėtarė” dhe “tė rrezikshėm” pėr “sigurinė kombėtare”, personat qė nuk besojnė nė mite, bėhet edhe mė serioze nėse dikush lexon Xhavit Shalėn i cili kėrkon tė “godasė” njė grup besimtarėsh muslimanė, tė cilėt nuk besojnė nė festat dhe simbolet kombėtariste (Revista Urtėsia, Tetor 2008).

Por siē Renani ka thėnė “tė harruarit, apo gabimi historik ėshtė njė faktor i rėndėsishėm nė krijimin e kombit”, (Becoming National, Oxford University Press, 1996) edhe debati mbi Skėnderbeun ne si shqiptarė na mėson kėtė gjė. Pra ndėrtimi i historisė sė kombit mbi harresėn apo rrėfime tė gabuara ėshtė pjesė e nacionalizmit. Dhe nė fakt mbrojtėsit e Skėnderbeut, duke dashur qė tė ruajnė mitin e tij, kėrkojnė nė fakt qė historia tė lexohet gabim.

Qė historia ndėrtohet mbi mite, duket se ėshtė edhe teza qė Sulstarova pranon nė shkrimin e cituar nė fillimin e kėtij shkrimi. Por, nė kundėrshtim me Lubonjėn, i cili mendon se qė dikush tė jetė i lirė, duhet tė jetė i ditur, Sulstarova thotė: “Nė Shqipėri ēmontimi i identitetit shqiptar nuk po na sjell ndonjė emancipim tė madh qytetar, vetėm intensifikimin e politikave alternative tė identitetit, qė kanė pėr bazė fenė ose etninė. Diku miti i Skėnderbeut si "Atlet i Krishtit" po pėrdoret si thirrje pėr konvertime tė shqiptarėve myslimanė nė krishterim, diku kryetari i njė bashkie Skėnderbeun e bėn grek, diku tjetėr sajohen varre pėr ushtarėt grekė, si shtylla pėr tė mbajtur nė kėmbė mitet e "ēlirimit tė Vorio-Epirit". Nuk ėshtė e thėnė qė pėrgjigjja e shqiptarėve ndaj kėtyre dukurive duhet tė jetė patjetėr dhe gjithmonė referimi te miti i Skėnderbeut, aq sa ai tė na zėrė hapėsirėn qytetare dhe mendimin kritik, mirėpo nė krahun tjetėr identifikimi me bashkėsinė shqiptare, me gjithė shndėrrimet e pashmangshme qė sjellin kohėrat dhe kontekstet e reja, ka si derivat tė vetin interpretimet e pareshtura tė figurės sė Skėnderbeut, sepse njė bashkėsi qė quhet "shqiptare" nuk mund tė ekzistojė nė hapėsirė dhe nė kohė pa simbolin e Skėnderbeut.”

Edhe pse unė jam dakort me Sulstarovėn nė lidhje me konstruktet e reja identitetare nė Shqipėrinė e sotme, nė anėn tjetėr jam i mendimit qė problemi i tij qėndron nė besimin nė forcėn e mitit pėr tė ndėrtuar bashkėsi moderne. Sulstarova gabon kur mendon qė ‘njė bashkėsi qė quhet "shqiptare" nuk mund tė ekzistojė nė hapėsirė dhe nė kohė pa simbolin e Skėnderbeut.’ Me kėtė lloj konkluzioni, Sulstarova jo vetėm qė sjell njė hipotezė tė pavėrtetueshme historikisht, por bie nė pozitat e Ardian Vehbiut i cili mendon qė "Historia e Shqipėrisė, ashtu siē ėshtė pėrpunuar nė formė mitologjike, ėshtė pjesė e misionit tė shkollės pėr t’u dhėnė fėmijėve njė identitet qytetar modern.” (Shekulli, 18 nėntor 2008). Qėndrimin e Vehbiut e qorton me tė drejtė Lubonja i cili thotė: “A formojmė vėrtet njė identitet qytetar modern duke i ushqyer fėmijėt me mite nacionaliste ashtu siē janė farkuar ata njė shekull e gjysėm mė parė dhe pėrforcuar me frymė totalitare nga diktatura komuniste? … Nėse fėmijėve tanė do t'u tregojmė gėnjeshtra, edhe ata do tė vazhdojnė tė tregojnė gėnjeshtra e ne do tė vazhdojmė tė kultivojmė kulturėn e rrenės dhe manipulimit.” ("Bėhu i ditur tė jesh i lirė", Korrieri, 30. 11. 2008).

Kundėrshtimet qė i kanė ardhur mitit tė Skėnderbeut prej afro njė shekulli nga shqiptarėt, dhe tensionet qė ai shkakton sidomos nė mesin e shume grupeve shoqėrore, ku shkruesi i kėtij shkrimi di sa e sa raste njerėzish dhe grupesh kulturore pėr tė cilėt ky mit ėshtė thjesht i papranueshėm; provojnė se teza e Sulstarovės se ‘njė bashkėsi qė quhet "shqiptare" nuk mund tė ekzistojė nė hapėsirė dhe nė kohė pa simbolin e Skėnderbeut’ ėshtė e gabuar. Ka shumė shqiptarė qė nuk janė bėrė tė kėtillė falė mitit tė Skėnderbeut, por si pasojė e proēeseve tė tjera identitare qė nuk janė pjesė e kėtij shkrimi. Por nė anėn tjetėr jam i mendimit se kultura e vazhdimit tė imponimit tė mitit tė Skėnderbeut nė Shqipėri, siē ndodhi me shqiptarėt gjatė komunizmit kur dhuna shtetėrore impononte mitet e Stalinit, Hoxhės dhe Skėnderbeut tregojnė qė shoqėria shqiptare dhe nė veēanti klasa e saj intelektuale nuk ėshtė pjekur ende pėr tė kaluar fazėn tranzitore tė ‘shekullit tė shkurtėr tė 20tė’ siē e quan Hobsbawm atė, dhe tė lėrė pas tė kaluarėn e frikshme tė kontinentit tonė kur nė emėr tė kombit janė bėrė krime nga mė tė frikshmet. Imponimi i mitit tė Skėnderbeut ndaj grupeve shoqėrore qė nuk e duan atė, apo “goditja” e personave qė nuk besojnė nė mite, siē kėrkon tė bėjė Xhavit Shala, rezikon tė krijojė tė njėjtat reaksione dhe kriza identitare nė vendin tonė siē krijon edhe imponimi i Ataturkizmit kundėr armenėve, kurdėve dhe grupeve tė tjera nė Turqi; apo siē edhe Kurani na mėson mbi historinė e profetit Ibrahim, i cili kur jetonte nė qytetin Ur irritohej nga imponimi i idhujve qė i bėhej popullatės lokale nga idhujtarėt, nė njė kohė kur kėta idhuj – ishin krijesa tė vdekura dhe pa ndonjė fuqi – por qėndronin nė atė vend vetėm pėr shkak tė njė konsensusi dhe dėshire imponuese tė elitės sunduese.

Rasti i muslimanėve tė Shkodrės kur nė 2006 ata refuzuan vendosjen e bustit tė Nėnė Terezės nė hyrje tė qytetit, por edhe tensionet qė janė shkaktuar nė Shkup nga vendosja e bustit tė Skėnderbeut dhe e Nėnė Terezės nga maqedonėt, por edhe deklarata e Bollanos qė Skėnderbeu ėshtė grek, tregojnė qė ne nė Ballkan jemi akoma pre e politikave inatēore etniko-fetare tė shekullit tė XX, si pasojė e tė cilave nė shekullin e kaluar janė shkaktuar njė seri tensionesh dhe shtypje identitetesh alternative qė ekzistojnė nė shoqėritė e Ballkanit. Nė kėtu mund tė pėrmendim edhe rastin e luftės nė Kosovė, ku ishte imponimi nga Millosheviēi i mitit tė Car Llazarit dhe Betejės sė Kosovės ai qė acaroi nacionalizmin serb dhe ēoi nė shtypjen e shqiptarėve dhe luftėn e Jugosllavisė. Edhe pse Brubaker ‘kombin’ e sheh si njė kontigjent dhe kategori praktike i cili bėn tė mundur funksionimin e shtetit modern, jam i mendimit qė kopjimi nė rastin shqiptar i modelit republikan francez tė idesė sė kombit dhe imponimi nga lart i “historisė korrekte” dhe i “heroit korrekt” me mite siē bėn Kadare, i cili nė vitet e komunizmit “thoshte se shpata e shqiptarėve tė Skėnderbeut ishte e drejtė, pasi shqiptarėt ishin tė mirė, kurse shpata e turqve (jatagani) ishte e shtrembėr sepse ata ishin tė kėqij” (cituar nga Lubonja) ėshtė njė lloj totalitarizmi identitar. Si pasojė e kėtij totalitarizmi sot Shqipėria ėshtė shumė herė mė e varfėr kulturalisht, pasi sistemi i kaluar i zhduku asaj pak a shumė minoritetet gjuhėsore, kulturore dhe fetare dhe prodhoi njeriun e realizmit socialist me Skėnderbeun si mesi; Enver Hoxhėn si pejgamber; dhe Kadarene si Ati intelektual i kombit.

Me rėnien e komunizmit dhe dobėsimin e ideologjisė nacional-komuniste, shqiptarėt e Shqipėrisė janė liruar nga shumė mite tė tė kaluarės. Nė kėtė vazhdė mendoj qė edhe rrėfimi i drejtė i Skėnderbeut, nuk do tė bėj ndonjė hata tė madhe, pasi siē Umut Ozkirimli thotė ‘identitetet janė njė projekt nė vazhdim e sipėr apo njė ‘work in progress’, qė ndėrrojnė sipas konjukturave historike, ekonomike, politike dhe sociale.’(Umut Ozkirimli dhe Steven Grosby, nė Nations and Nationalism, 2007) Shqiptarėt do tė ishin bėrė shqiptarė edhe nėse hero i tyre do tė ishte Sulltan Abdylhamiti, Esat Pasha, Haxhi Qamili, Lenini, Stalini apo dikush tjetėr nė vend tė Skėnderbeut. Pse siē Gellner thotė, nacionalistėt dhe shteti kombėtar do tė krijonin ndonjė mit apo hero tjetėr, do ta zbukuronin me bėma dhe heroizma, dhe kombi do tė mrekullohej ndėrsa do tė lexonte mbi heroizmat e tė parėve tė tij.

Pėr sa mė sipėr jam i mendimit qė detyrė e elitave shqiptare sot, ėshtė qė tė reflektojnė me seriozitet dhe shkencėrisht mbi tė kaluarėn e tyre, duke pėrfshirė kėtu edhe pėrdorimin, historinė dhe mitin e Skėnderbeut, pa patur frikė apo komplekse kombėtariste. Nėse duam me tė vėrtetė qė tė ndėrtojmė njė komb evropjan, pa ‘fyhrer’, ‘komandantė’ dhe ‘atletė tė Krishtit’, por me qytetarė dhe evropianė tė njėmendtė, baza e kėtij qytetari nuk duhet tė jetė miti dhe legjenda, por dituria e cila tė bėn tė lirė, siē edhe Lubonja thekson.