Shqiptarėt kėrkojnė sundimin e gjysėm hėnės dhe jo tė kryqit

Manastir, 11 dhjetor 1913

Raport nga konsullit britanik nė Manastir C. A. Greig

Marrė nga O.J., arkivat e Foreign Office, Londėr  
 

     Ndodhemi akoma ne Manastir duke pritur me padurim tė kthehemi nė Korēė. Shpesh kam dashur tju shkruaj por sherbimet postare kane qene te zena, megjithese nga ana tjeter nuk kam dashur te bej publike ato ēfare me kane pare syte kete fund viti.

     Ka kaluar njė vit qe kur forcat turke hynė nė Korēe pas disfatės sė tyre ne Manastir. Ajo ēka na befasoi ishte se, edhe pse te uritur ata nuk moren asgje me force por vetem kerkuan lėmoshe nga vendasit. Korēarėt ju ofruan ushqim por shume prej tyre nuk arritėn tė gjenin ushqim dhe hanin bar dhe rrėnjė bimėsh. Ishte e pa imagjinueshme qė nje ushtri kaq e uritur tė ruante akoma rregullat dhe gjakftohtesinė. Autoritetet e ushtrisė turke morrėn nėn kontroll dhe shfrytėzuan vetem ndertesat publike, ndersa banesat dhe objektet private nuk u prekėn. Ushtaret turq flinin si qentė, nė terren te hapur edhe kur bėnte kohė e keqe. Te vetmen strehė ata kishin shpellat dhe pėr dysheke kishin baltėn e madhe. Te gjithė ishin nė ankth se ē'do tė ndodhte nė tė ardhmen. Ishin perhapur zera tė ndryshėm por asgje nuk ishte e sigurtė. Populli korēar priste te ēlirohej, por nga kush?

     Njė natė u zgjuam papritur nga disa tė shtėna armėsh qe zgjaten rreth 5-6 ore, menduam se po zhvilloheshin luftime diku ne afėrsi tė Korēės. Xhavit Pasha, komandanti i ushtrise turke kishte hapur zjarr mbi municjonet qė ndodheshin nė periferi tė qytetit, ndėrsa numri i vogėl i ushtarėve qė bėnin rojė luftuan heroikisht me avangardėn e ushtrisė greke. Shumica e tyre u vranė gjate luftimeve. Njė djalė i ri musliman shqiptar luftoi heroikisht nga njė minare, nė fshatin Plasė, 2 kilometra nė veri tė Korēės, deri sa i mbaruan municionet. Pasi u kap rob, nė vend qė tė mbahej nė burg, trupi i tij u copėtua dhe ju dha qenve per ushqim. Mė pas i gjithe fshati Plasė u dogj. Ja se si mund tė veprojė njė shtet i krishterė nė shekullin e XX.

     Po atė natė, gratė, pleqtė dhe femijėt muslimanė nga fshati Dishnicė, nje fshat i vogel nė veri tė Korēės, erdhen tė strehoheshin nė qytetin tonė. Ishin tė tmerruar dhe tė zbathur sepse ishin ngritur nga gjumi pėr tė ju shpėtuar militantėve grekė qė sapo kishin plaēkitur fshatin afėr tyre me njė mizori te pa pėrshkrueshme, kishin plaēkitur shtėpitė dhe shumicėn e tyre i kishin djegur. Pėr orė tė tėra muslimanė shqiptarė, vinin turma turma nė qytet. Ishin pamjet mė tė tmerrshme qė kam parė ndonjėherė. Askush nuk mund ta besoj atė realitet pa e pare me sytė e tij.

     Kur ushtria e pushtuesve hyri ne qytet, u mirėprit nga populli i Korēės, i cili shpresonte se mbartėsit e kryqit do i sillnin paqe dhe lumturi shtetit te tyre. Por ndodhi qe ata nuk sollen atė qė pritej, por mizori dhe shkatėrrim, sidomos pėr popullin muhamedan shqiptar. Na tėrhoqi vėmendjen vjedhja qė kishin bėrė pushtuesit grekė nė shumė fshtara, pasi i kishin djegur dhe shkatėrruar. Harmonia dhe respekti qė kishin shijuar vendasit gjatė qendrimit tė turqve ishte tejkaluar nga pushtuesit kristjanė. Gjėja e parė qė bėn grekėrit ishte shkatėrrimi i asaj qė ata e quanin "propagandė shqiptare dhe tradhėti ndaj shtetit tė tyre" . Ata filluan te persekutonin, burgosin dhe perzėnė tė gjithė ata qė nuk pranonin se janė greke. Meqėnėse ndėrtesat publike nuk ishin tė mjaftueshme pėr ta, grekėt hyne nėpėr shtėpitė private, me apo pa pėlqimin e pronarėve tė tyre. Ata plaēkisnin ēdo gjė qė mundnin derisa nuk ngeli asnjė musliman shqiptar pa u plaēkitur. Pasi ushtria u stabilizua nė qytet, urdhėra u dhanė qė popullsia duhet tė flasė greqisht pasi "Korēa ėshtė njė qytet i pastėr helen". Mė pas u bė ēdo gjė nė mėnyrė tė atillė, qė ti tregohej Europes se kjo ishte e vėrtetė. Kėshtu ata po mashtronin jo vetem fuqitė evropjane por dhe veten e tyre. Me anė tė dhunės dhe pėrdorimit tė bajonetave u organizuan takime te mėdha ku u mblodhėn firma pėr ti dėrguar nė Londėr qė tė vėrtetonin se Korēa, qendra edukative dhe politike shqiptare, ishte qytet helen. Pena nuk mund tė pėrshkruaj mjerimin dhe pakėnaqesinė e madhe qė mbizotėron mbi kėtė popull tė varfėr. Rasti mė kritik pėr ne ishte se (shkolla shqiptare) ishte nė Pashken e parė pas pėrzėnjes sė zotit Kenedi (nje misjonar amerikan, i cili u perzu me njė mandat 24 orėsh pasi kishte lidhje me shkollėn shqiptare) nga qyteti. Trupat greke rrethuan shkollėn nė tė cilėn ne ishim strehuar. Kjo zgjati pėr tre netė ndėrsa miqtė tanė prisnin me ankth qė tė vinin nė ndihmėn tonė, pasi fjalė u hapėn qė do tė na djegin tė gjallė.

     Incidenti i mėsipėrm ėshtė njė rast qesharak, nė krahasim me ato qė kanė ndodhur por qė pena ime nuk i shkruan dot kurrė. Bota duhet tė mahnitet nga fakti qė shtete qė e quajnė veten kristjane, ushtrojnė barbarizma tė kėtilla ndaj vėllezerve tė tyre. Ajo ēfarė ne prisnim nga turqit e morrėm shumėfish nga tė krishterėt. Nė vend tė biblotekave dhe paqes pėr tė cilat rezistuam kaq vjetė (shkolla shqiptare u mbajt e hapur pėr 20 vjetė nė kundėrshtim me deshirėn e qeverise turke) ata sollėn gjithė ndytėsinė e "civilizimit" te tyre; ndėrsa me njė pasion dhe uri tė shfrenuar treguan se janė njė katastrofė per tokat tona tė pushtuara.

     Ėshtė e vėrtetė se aleatėt luftuan pėr shkatėrrimin dhe shfarrosjen e kombit tonė. Por ėshtė befasuese kur shikon tė vėrtetėn e thjeshtė tė kėtij populli i cili tashmė qė ndodhet nėn regjimin grek dhe serb, kėrkon sundimin e gjysėm hėnės dhe jo tė kryqit.